Литературон-аивадон æмæ æхсæнадон-политикон æрвылмæйон журнал

АЙЛАРТЫ Зарæ

ÆДЗАРД ЗЫНГХУЫСТ…

Мæ зæрдæ мæм афтæ дзуры, æмæ Мысост
цы рæстæджы цард-зарыд, уыцы рæстæджы
Советон Ирыстоны хæхтæ Мысосты зарæгæй
аивдæр зарæг нæ хъуыстой, Мысосты зарæгæй
адджындæр зарæг нæ хызти сæ риутæм.
                                                              ДЗАНАЙТЫ Иван

Ахуыргæнæджы разныхас

«Уый раджы уыд. Сывæллон ма уыдтæн æз, – фыссы Нигер йæ уац «Æдзард зынгхуыст»-ы. – Мæ мад хосдзæуттæн фыццаг хосмæ цæуæн бон хаста аходæн æмæ мæн дæр акодта йемæ… Сбадын мæ кодтой къуылдымыл, аходæн хæрынмæ кæм хъавыдысты, уыцы ран. Мæ разы фæци иу дидинæг. Ахæм дидинæг æз никуыма федтон уый агъоммæ. Бадтæн æнцад-æнцой æмæ æдзынæгæй кастæн дидинæгмæ…. Хур хæрдгæ хæлттæ уагъта йæ бæрзондæй, дидинæгмæ нывæзта йæ хъазгæ-райгæ тынтæ. Дидинæг сæ ахста æмæ дзы йæхицæн хуыдта алыхуызон æрттивгæ хæдон. Дидинæг хъазыд йæхицæн, дидинæг царды ад зыдта, амонд ын хаста хур». Фæлæ иу рæстæджы гыццыл Иван кæсы, «æмæ дидинæджы зæнгыл, уидагмæ ‘ввахс, йæхи æртыхта иу сау хъуынджын гыццыл калм…

– Гъæ, лæппу, дон ма рахæсс, – хосдзæуттæй иу лæппумæ фæдзырдта уыцы уысм».

Æртæ боны фæстæ ссивынмæ куы ссыдысты, уæд «дидинæг йæ сæрæй нал хъазыд: къоппæй ахауд йæ тæккæ бындзарыл, афæлдæхт æмæ баруад». Æмæ ныр Нигеры зæрдыл куы ‘рбалæууынц уыцы нывтæ, уæд сæ цуры февзæры æндæр дидинæджы ныв, уый вæййы… Мысосты ныв. «Айрох вæййы фыццаг дидинæг, – фыссы Нигер. – Мæ разы ‘рбалæууы Мысост æмæ мæм йæ цъæх цæстытæй бахуды. Стæй та дидинæг дæр февзæры йæ фарсмæ. Диссаджы æмхуызон сты уыцы дидинæг æмæ Мысост – уындæй дæр, адæй дæр æмæ цардæй дæр».

Хъамбердиаты Мысосты цард æмæ сфæлдыстад

Хъамбердиаты Бимболаты фырт Мысост райгуырдис Кæрдзыны хъæуы 1909 азы 9 июны. Бимболат куыстагур йæ бинонтимæ афтыд Донбассмæ. Фæстæмæ сæ райгуырæн хъæумæ ссыдысты 1915 азы. Мысост Кæрдзыны скъолайы каст фæцис фыццаг кълас, стæй ацыд Мæздæджы реалон училищемæ, 1919 азы та – Налцыччы реалон училищемæ. Мысост зæрдæргъæвд уыд ахуырмæ, уарзта чингуытæ кæсын, уæлдайдæр уырыссаг классикты уацмыстæ. Уый йын фадат радта хæрз æрыгонæй æмдзæвгæтæ уырыссаг æвзагыл фыссынæн. Бимболат йæ фырты ахуырыл тынг тыхст æмæ йæ радта Æрыдоны скъола-коммунæмæ. 1923 азы Бимболат йæ бинонтимæ алыгъд Горячеводскмæ. Мысост уыцы аз бацыд фæскомцæдисы рæнхъытæм. Арæзта ногдзауты къордтæ, куыста районы бюройы сæргълæууæгæй. Йæ хорз куысты тыххæй йын радтой Кады грамотæ.

1924 азы Мысост æрцыд Дзæуджыхъæумæ. Йæ куыст ам дæр баст уыди ногдзаутимæ. 1926 азы Мысост кусын райдыдта газет «Рæстдзинад»-ы. Ам ныммыхуыр кодта йæ фыццаг æмдзæвгæтæ иронау. Уыцы азты тыххæй Дзесты Куыдзæг фыссы: «Хетæгкаты Къостайæ фæстæмæ мадæлон æвзагыл дæр æмæ уырыссаг æвзагыл дæр Хъамбердиаты Мысосты хуызæн уацмыстæ ничи фыста… Газеттæ «Рæстдзинад» æмæ «Æвзонг тых»-ы руаджы Мысосты ном дардыл айхъуыст Ирыстоны».

Нигер Мысостимæ йæ фыццаг фембæлды тыххæй фыссы йæ мысинæгты: «Мысостимæ мах кæрæдзи базыдтам 1927 азы уалдзæджы. Æз цардтæн ам, горæты. Иу бон мæм дуар æбахостæуыд. Ракастæн.

Кæсын дарддæр

– Мах агурæм Нигеры.

– Мидæмæ! Ам цæры, кæй агурут, уый.

– Дæхæдæг дæ, бæлвырд?

– Цæй, мидæмæ, стæй – бæлвырддæр.

Бацыдыстæм уатмæ. Раст зæгъын хъæуы: æз мæ псевдоним никуы хъæр кодтон, стæй йæ хъæргæнинаг дæр нæ уыдтæн, фæлæ мæм куы ‘рбауырдыг сты мæ уазджытæ, уæд мын гæнæн нал уыдис.

– Мах дæ зонæм, – райдыдта иу, – кæсæм дын де ‘мдзæвгæтæ æмæ… Мах дæр уыцы куыстмæ схойынц нæ зæрдæтæ… Æз дæн Мысост. Фыссын… Ис мæм иудзæвгар æмдзæвгæтæ.

Абадтыстæм, аныхас кодтам, æз къаддæр, уый фылдæр. Æрцыди мæм фæрсынмæ, афтæмæй мын уайтагъд йæхи уынаффæгæнæг акодта. Æз адæймагмæ ме ‘ргом тагъд аздахаг нæ дæн, фæлæ Мысостимæ сахатмæ æмгартæ фестадыстæм, кæд æз бирæ карджындæр уыдтæн, уæддæр… Фыццаг фембæлды мæ йæ уацайраг акодта Мысост…»
Мысост хорз æмбæрста йæ дуджы хæстæ, йæ рæстæджы комулæфт æмæ йæ фыццаг æмдзæвгæтæй иу «Ног æфсад»-ы уæндон хъæлæсæй сиды:

Ралæуу-ма,
Кусæг лæг,
Бавдис дæ бæгуылæг,
Абон
Дæуæн у дæ рад.
Мах стæм
Таугæрдæг,
Мах стæм
Цард – цæрдæг,
Мах стæм
Рухстау
Æфсад!

Йæ иннæ æмдзæвгæ «Сидт»-ы поэт тындзы рухс цардмæ. Йæ фæстæ ахонынмæ цæттæ у йæ дзыллæйы:

Цомут мемæ царды рохмæ,
Æмæ царды ад ссарæм.
Цомут, бахизæм уæлхохмæ
Æмæ уадындзæй ныззарæм.

Цомут, уадындзы хъæлæсæй
Абон адæммæ æрсидæм.

Хъæлдзæг базмæлыд нæ бæстæ,
Цард дзы ‘нхъæвзы æмæ ‘хсиды.

1927 азы Хъамбердиаты Мысосты арвыстой Мæскуыйы рабфакмæ. Уыцы азты тыххæй Дзесты Куыдзæг фыссы: «Æз ахуыр кодтон Мæскуыйы журналистты институты, Мысост та – аивæдты рабфачы. Иуахæмы йыл фембæлдтæн Мясницкийы уынджы. Мысост уыд дзыхъынног костюмы æмæ мын аппæлыд, Мæскуыйы журналтæ йын цы уацмыстæ ныммыхуыр кодтой, уыцы гонорарæй сæ кæй балхæдта, уый. Радзырдта мын, фæскомцæдисы чырæн æй секретарæй кæй сæвзæрстой, стæй йемæ чи ахуыр кæны, иу ахæм лæппуимæ кæй фæхыл сты æмæ кæрæдзийы кæй аууæрстой, уыдæттæ.

– Æмæ, уагæры, уæ хылы сæр цæуыл уыд? – афарстон æй æз.

– Йæ фындз æгæр нысхъæл кодта, æмæ уымæн, – загъта Мысост уырыссагау æмæ ма йæм бафтыдта иронау: – Æмæ йæм дзы æз дæр балæвæрдтон.

Куыд мын радзырдта, афтæмæй кæимæ фæхыл, уыцы лæппу дæр поэт уыди. Йæхи афтæ дардта, цыма зæххон адæймаг нæ уыд, фæлæ уæларвæй æрхаугæ, сæрыстыр, йе ‘мбæлттæм касти уæле дæлæмæ, домдта, иннæты ‘хсæн ын уæлдай кад æмæ цыт куыд уыдаид, афтæ. Уыдæттæ йын Мысост нæ барста, æмæ афтæмæй фæхыл сты». Уæд Мысостыл цыд æстдæс азы. Æмæ ма йын байхъусæм йæ уыцы азты фæндонмæ:

Фæнды мæ мæн мæ бонты таджы
Ссарын тых, ссарын бар.
Мæ царды уалдзыгон фæндаджы
Мæхимæ базонын æхсар.
… … …
Куы ‘мбарин адæмæн сæ амынд,
Куы уаид коммæгæс мæ уд.
Куы ссарин æз мæ дуджы амонд,
Куы уаин алцæмæй рæвдыд.

«Аив – йæ ацыд, аив – йе ‘рбацыд, аив – йе сныхас, аив – йе схудт, аив, бынтон аивта – йæ зард», – ахæм уæлмонц ныхæстæ Нигер загъта Мысостæй æмæ дарддæр фыссы: «Поэт, æппæты фыццагдæр, хъуамæ уа къæрцхъус. Канд хъустæ æмæ цæстытæй нæ, фæлæ ма хъуамæ зæрдæйы тугдадзинтæй дæр хъуса æмæ уына поэт. Адæмыл кæд дыгай цæстытæ æмæ дыгай хъустæ ис, уæд поэт хъуамæ æппæтæй дæр уа цæстытæ æмæ хъустæ. Кæд адæймаг судзины бын уыны, уæд поэт хъуамæ мæлдзыджы зæрдæйы тугдадзинтæ уына. Поэт хъуамæ хъуса, уына æмæ æмбара адæмы цин, сæ сусæг улæфт, дымгæйы хъаст, йæ тырнындзинад, сыфтæрты сыф-сыф, суадоны сыр-сыр, дидинæджы базмæлд, æртæхы ферттывд, хуры цин, мæйы мидбылты худт, фароны низтæ, абоны домын, райсомы нывæст… Мысост уыцы миниуджытæй уыд стыр хайджын», – йæ хъуыды баххæст кодта Нигер.

Мысост æнкъардта хуры тын, хъуыста хуры худт, хъуыста æмæ æмбæрста, хъазты мидæг кафæг чызджы дзабыртæ цы хъуыды кодтой, уый; æмбæрста, цæуыл зыр-зыр кæны æмæ цытæ дзуры фæндыр:

Кафынц…
Дардыл хъуысы
Дзабырты сыр-сыр.
Чызг ныттыгъта дыстæ…
Фæндыры зыр–зыр…

Диссаг!.. Адæм не сты –
Уари ‘мбæлттæ сты.
Хурмæ тахтыл фесты
Арвы цъæх цæсты…

Мысост бирæ уарзта цард. Йæ цæст æппынæдзух ахста циндзинад, худгæ-хур æм уарзонæй æрттывта:

Дæумæ бæллын,
Сыгъзæрин хур.
Дæумæ цæуын
Мæ амондгур.

Диссаджы æрдзон фæлгонцтæ сарæзта поэт йæ уацмысты. Мысост æмбары мæй æмæ доны сусæг ныхас, бæлæсты, мæргъты æмæ сырдты æвзаг. Уалдзыгон нывтæ – цардбæллон бæллицтæ:

Малусæг!
Малусæг!
Хуры фæдисонтæй
дидинæг – сыфты æхсыр.
Диссаджы аргъæуттæ
сæрды æмбисондæй
ракодта
доны зыр-зыр.

Æдзы рæсугъддзинад æмæ поэты цин цардыл баиу сты Мысосты лирикон æмдзæвгæты. Цымæ уæ чи нæ уарзы сæрдыгон стъалыджын арвмæ кæсын!? Адæймагмæ фæзынынц цардбæллон хъуыдытæ, сæ базыртыл атæхы мæйрухс æхсæвы стъалыджын бæстæм:

Мæй ленкæй ссыди
Боброны рæзты.
Æхсæв хуыссыди
Йæ фæды фæстæ.

Рухс бонмæ кæсгæ
Изæр фæтæхы.
Æхсæв фæлгæсгæ
Ссыд йæ бæхыл.

«Мысост, цы уыди, уымæй уæфт уыдис аивады хæрдгæ хæлттæй, – фыста Нигер йæ уацы. – Ирыстоны советон æхсæнадæн Мысост йæ хæс бафыста йæ рæзгæ зæрдæйы æхсидгæ тугæй, йæ рæзгæ цырын зондæй. Цард цæмæй уæлдæр къæпхæнмæ схиза, ууыл Мысост бакодта йæ тохы хай». Нигеры ацы ныхæстæн æвдисæн у йе ‘мдзæвгæ «Уарзын»:

Искæд бон мæ фыст куы сива –
Æз фæзардзынæн уæддæр:
Абон уарзын – ног фæсивæд,
Уарзын абон – ног фæлтæр!
… … …
Хур йæ тынтæ зæхмæ луары,
Зæххыл хуры цин – зынгуард.
Царды зиууæттæн хæларæй
Баст мæ цард æмæ мæ зард.

Мысост уыд ног царды зарæггæнæг. Цæттæ у ног царды æгъдæутты сæрвæлтау тох кæнынмæ. Фæлæ йæ уыцы тохы нæ хъæуы фыдæлтыккон сау хъама:

Гъæй та, гъа та – ма!
Къухæй ауыгътон…
Уæд мæ сау хъама
Къулыл сауыгътон.
Поэт йæ иу цыппаррæнхъоны фыссы:
Размæ атæрдзынæн риу,
Ме знаг фестъæлфдзæн мæ уындæй…
Хурæн мигъты рæхыс циу?
Рæвдз æй атоны йæ тынтæй.

Мысост хорз æмбары, ног цард аразыны хъуыддаджы пайдайаг кæй не сты зианхæссæг фыдæлтыккон æгъдæуттæ, уыдонæй иу – чызгыскъæфт. Æмæ фыссы йæ кадæг «Ард». Дыууæ æрдхорды Ахмæт æмæ Хъасболат хъæды, доны был «кæнынц цæйдæр тыххæй ныхас». Ахмæт йæхицæй фылдæр уарзы Хъасболаты æрвад, рæсугъд Мæдийы. Мады бæргæ фæнды, фæлæ чызджы фыд нæ разы кæны. Хъасболат сфæнд кодта Мæдийы раскъæфын, фæлæ Ахмæт нæ разы кæны: худинаг æм кæсы чызг аскъæфын, уæлдайдæр та куынæ зонай, чызджы фæнды æви нæ. Фæлæ Хъасболат карз ард бахордта:

– Лæгæн нæ райгуырдтæн уæд æз,
Нæ фæдæн аккаг æз æрдхордæн,
Куы нæ дын саразон фæрæз.

Мæдийы йæ фыд æндæрæн радта, æмæ Хъасболат бабадт чындзхæсджыты размæ… Раскъæфта чызджы, фæдисæттæй иуы амардта, йæхæдæг дæр мæлæтдзаг цæф фæци. Фæстаг хъæр ма ныккодта «Ахмæт», зæгъгæ, æмæ бæхæй рахауд. Лæууы «цавддурау мæрдты раз Ахмæт»,

Йæхи Хъасболат туджы найы.
Йæ бæх та сыгъд, фыдуадæй мард.
Мæдийæн та йæ ныхыл уайы
Фæдисонты нæмыджы фæд.

Мысост, Мæскуыйы ахуыр кæнгæйæ, мысы йæ уарзон чызг Дерассæйы æмæ йæм фыссы ныстуан:

Абон та демæ
Мæ зæрдæ куы дзуры,
Дард дæн –
Цы зын у,
Цы зын…

Фæлæ «зæронд мæлинаг» æгъдауыл нымайы, йæ уарзон чызг кæлмæрзæнæй куы амбæрза йе ‘рфгуыты сау, зæхмæ кæсгæйæ йæм йæ къух куы радта…

ма ‘мбæхс æфсæрмæй
искæмæй
де ‘рфгуыты сау.
Хатын дæм,
курын дæ,
ма ‘рхæсс дæ сæрмæ
зæронд
мæлинаг
æгъдау.

Мысост 1930 азы æрыздæхт Дзæуджыхъæумæ æмæ райдыдта кусын газет «Власть труда»-йы редакцийы. Фæлæ йæ бирæ сфæлдыстадон бæллицтыл тых кæнын райдыдта рæуджыты тарф низ. Уыцы аз, фæззæджы, Цхинвалы уыд Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны фысджыты фыццаг иумæйаг съезд. «Иу изæр бадтыстæм, съезд цы залы уыд, уым фæсте, æз æмæ Мысост – дыууæ кæроны, не ‘хсæн – Дзерассæ, – фыссы Дзанайты Иван йæ мысинæгты. – Тынг хъæлдзæг уыдыстæм. Уалынмæ Мысост схуыфыд, йæ кæлмæрзæн фелвæста йæ дзыппæй æмæ дзы йæ дзых ахгæдта. Кæлмæрзæн тугæй айдзаг ис. Фæтарстыстæм. Рауадыстæм æддæмæ. Скодтам æй, цы уаты цардыстæм, уырдæм. Æрхуыссыд æмæ та худын райдыдта: «Уый ницы у. Хъуыды дæр æй ма кæнут!» Дарддæр Нигер фыссы, Мысосты уæд рынчындонмæ кæй аластой, æмæ та райсомæй фæстæмæ кæй æрбамидæг худгæйæ…

Байхъусæм Дзесты Куыдзæгмæ дæр: «Дыккаг бон, съезды докладты фæдыл прениты ныхас куы цыд, уыцы рæстæджы, президиумы чи бадт, уыдонæй чидæр æвиппайды фестад æмæ нымдзæгъд кодта. Уалынмæ нымдзæгъд кодтой залы уæвджытæ се ‘ппæт дæр. Делегаттæ цин кодтой, Мысост залмæ кæй æрбацыд, ууыл. Мысост йæхæдæг та афтæ фенхъæлдта, прениты чи ныхас кодта, ахæмæн æмдзæгъд кæнынц, æмæ йæхæдæг дæр райдыдта æмдзæгъд кæнын. Раст нæм цыма хур æрбакаст, афтæ фестæм не ‘ппæт дæр Мысосты æрбацыдæй». Ацы ныхæстæм зæрдыл æрбалæууынц Мысосты æмдзæвгæйы рæнхъытæ:

Ма у æнкъард.. æмæ амондмæ ма дзур,
Амонд йæхæдæг зындзæн,
Дардмæ йæм ма цу, дæ куыстæй йæ агур,
Æмæ дæ уый дæр уындзæн!

Иры фысджытæ Мысосты арвыстой санаторимæ, цæмæй йæхиуыл фæхæца. Фæдзæбæхдæр æмæ та кусын райдыдта. Фæлæ та йыл 1931 азы кæронмæ рæуджыты низ фæстæмæ æртæфстис. «Иуахæмы йæм бацыдтæн сæ хæдзармæ, – фыссы Дзесты Куыдзæг. – Уæды онг ын нæма зыдтон йæ фыд Бимболаты.

– Бахатыр кæ… Дæхи мын куы бацамонис, – æфсæрмыгæнгæ загъта Бимболат.

Мæхи йын куы бацамыдтон, уæд бауад мидæмæ æмæ уайтагъд фездæхт фæстæмæ.

– Мидæмæ! Мидæмæ! Дæ хорзæхæй! – зæгъгæ мын ацамыдта дуармæ.

Мысосты баййæфтон хуыссæны. Æнæуый дæр къæсхуыр уыд, ныр бынтондæр смæллæг, ныффæлурс. Цыма уыдæттæ нæ бафиппайдтон æмæ искуы парчы ныхас кæнæм, ахæм хуызы райдыдтон нæ балцы хабæрттæ, Цхинвалы йыл чызджытæ куыд æмбырдтæ кодтой, уыдæттæ, æмæ Мысост бахъæлдзæг, худынмæ дæр фæцис. Йæ худынмæ ма Бимболат дæр æрбакаст дуары зыхъхъырæй. Де ‘мдзæвгæты æмбырдгонд «Цин» а дыууæ боны цæттæ уыдзæн ын куы загътон, уæд бахудт йæ мидбылты. Уатæй куы рацыдтæн, уæд мæ Бимболат фæурæдта æмæ мæм хатыр курæгау бахатыд:

– Дæ хорзæхæй, кæд дын амал ис, уæд нæ-иу арæхдæр абæрæг кæн.

Куыд мын радзырдта, афтæмæй, рынчынфæрсæг чи цæуы, уыдонæй иуæй-иутæ тæригъæдгæнæг скæнынц сæхи: «мæгуыр дæ бон», «цыхуызæн сдæ!» æмæ æндæр ахæм зæрдæмæгуыргæнæн ныхæстæ, æмæ уый зындæр у рынчынæн… Мысосты фыццаг чиныг «Цин»-ы тыххæй типографийы кусджытæ тынг бацархайдтой, цæмæй тагъддæр рацæуа, æмæ сын уый æнтысгæ дæр бакодта. Уыдон æмæ Мысосты хæлæртты руаджы чиныг «Цин», Къосираты Сæрмæты ном кæмæй ссардта, уый ма Мысост федта йæхи цæстæй».

Æмæ, æцæгдæр, Мысост иууылдæр уыд зæрдæйы цин, цардбæллон суинаг стыр поэт:

Адæмы райхъал – æрыгон,
Цыма сæ тар фын фæци.
Абон нæ удæн – æхсызгон,
Абон нæ зæрдæйæн – цин.

Нигер зæрдæрыстæй фыссы йæ уарзон æвзонг поэты фæстаг бонты тыххæй: «Ссыдтæн æм. Бакастæн, цы уаты хуыссыд, уырдæм. Сынтæгæй нал зынди; батади, баруадис, цæсгом хилæй нал зынди. Куы мæ федта, уæд ма базмæлыныл афæлгъуыдта, фæлæ… нал. Бæрæг уыд, йæ кæрон кæй æрхæццæ ис, уый. Мæ зæрдæ суынгæг ис, æмæ рацыдтæн. Райсомæй мын раджы фехъусын кодтой йæ амæлæты хабар», – фæцис йæ ныхас Иван. Уый уыд 1931 азы 5 декабры. Уæд Мысостыл цыд дыууæ æмæ ссæдз азы…

Фæлæ нæ баруад йæ поэзи. Нигеры загъдау, «цæппузырау æнхъизы,… налхъуытау æрттивы, … хурау ныххуды, зæрдæмæ ныххизы æмæ дзы скæны йæхицæн фæндыр. Уый зары, цæхæрцæст цардмæ куыд бæллыд, фæллойгæнæг адæмы царды цин куыд хуыдта; ног царды фæлтæрæн йæ «рæзгæ цард» куыд радта æмæ йæм кæй нæ каст æппындæр уый зын».

Хъамбердиаты Мысост æнустæм баззад æрыгонæй. Дард, йæ уарзон арвы цъæхæй фæлтæртæм хъуысы йæ цардбæллон хъæлæс:

Мæнæн базыртæ куы уаид,
Уæд сæ атæхин æз дард.
Арвы цъæх йæхимæ саид,
Иннæрдыгæй дзурид цард.

1995 аз, радиоурок

АЙЛАРТЫ Зарæ

ХЕТÆГКАТЫ КЪОСТАЙЫ ПОЭМÆ «ФАТИМÆ»

…Æз мады кад
Нæ ратдзынæн, уый зон,
Æфхæрдмæ…
                        Къоста

   Разныхас. Скъолайы Хетæгкаты Къостайы поэмæ «Фатимæ» ахуыр кæнгæйæ, ахуыргæнджытæм æмæ скъоладзаутæм фæзыны алы фæрстытæ: поэмæйы бындуры цавæр хъуыды æвæрд ис; цы рæстæджы кой ис поэмæйы; чи уыдис Фатимæ; цæмæн равзæрста Фатимæ Ибрагимы; Фатимæ Джамбулаты куы уарзта, уæд цæуылнæ ныууагъта Ибрагимы; цæмæн ахæм æбуалгъ ми бакодта Джамбулат æ. æнд. Ацы куыст баххуыс кæндзæн уæлдæр ранымад фæрстытæн дзуæппытæ раттынæн. Уымæй уæлдай ахуырдзаутæн уыдзæн фадат раст дзуапп ссарынæн, сæхи хъуыдытæ зæгъынæн.

1. Сылгоймаджы фæлгонц Хетæгкаты Къостайы сфæл-дыстады

Ивгъуыд дугты сылгоймаджы царды уавæртæ бæллиццаг нæ уыдысты: æнæбар, æнæуæлæмæ сдзургæ, цæуыл сагъæс кæны, йæ зæрдæйы кæй сусæг сурæт дары, уый хъуыдыгæнæг нæ уыд. Æмæ йæм, æвæццæгæн, йæ амæлæт хуыздæр каст йæ цардæй…

Не рыдайте безумно над ней –
Она цели достигла своей, ─
Тяжесть жизни, нужда и невзгоды
С колыбели знакомы уж ей…
Хорошо умереть в ее годы…

Ничего, что она молода, –
Кроме рабства, борьбы и труда
Ни минуты отрадной свободы
Ей бы жизнь не дала никогда…
Хорошо умереть в ее годы.

     Афтæ фыста Хетæгкаты Къоста, сылгоймаджы хъысмæтыл катай кæнгæйæ, йе ′мдзæвгæ «На смерть горянки»-йы. Йæ иннæ æмдзæвгæйы «Не поможешь ты горю слезами» Къоста равдыста сидзæр æрыгон чызджы хъысмæт:

Ее грезы, заветные грезы,
Ее думы над сонным прудом
И ее затаенные слезы
Не нашли отголоска ни в ком…

И она, словно ландыш весною,
С тихой грустью любуясь на все,
И росла, и цвела сиротою…
Пока буря не смяла ее…

И могла ль она жить между нами
В этом мире борьбы и страстей?
Убери ее кудри цветами
И о смерти ее не жалей!..

     Сылгоймаджы хъысмæт фæхуыздæр кæнынæн уыд æрмæстдæр иу мадзал: ахуыр æмæ куыст. Ирон чызджыты тырнындзинад ахуырмæ рабæрæг 1862 азы, Иры рухстауæг Колыты Аксо йæ хæдзары чызджыты скъола куы байгом кодта, уæд. Ацы скъола 1991 азы январы сæхгæдтой, æмæ ирон интеллигенци, сæ сæргъы Къоста, афтæмæй сыстадысты йæ сæхгæныны ныхмæ, æмæ сæ къухы дæр бафтыд («Владикавказские письма», 4т., 76 ф.). Сылгоймаджы ахуырады фарстатæ Къоста равдыста йæ уацты дæр: «Общественный приговор», «Пятигорское двухклассное женское училище», «Развитие школ в Осетии», «Женское образование Осетии».

Куыст. Уый у адæймаджы цардаразæг, адæймаджы дарæг. Ирон æмбисонд зæгъы: «Цард куыстæн у. Цард куыстæй у». Къоста йæ фыстæджытæй иуы 1893 азы фыссы Аннæ Поповамæ: «Бедность – не порок, а честная трудовая жизнь – вернейший путь к приобретению уважения порядочных людей» (5т., 25 ф.). Йæ пьесæ «Дуня»-йы сæйраг сылгоймаг-хъайтар зæгъы: «Цалынмæ удæгас стæм, уæдмæ хъуамæ кусгæ кæнæм, кæмæн куыд йæ бон у, афтæ пайда хæсса…»; «Мах хъуамæ тæрсгæ ма кæнæм куыстæй. Афтæ æппын мацы пайдайы куыст кæн, гъе уыцы уавæры фæдыл сылгоймæгтæ систы æгас дунейы мидæг бынтон æнамонддæр».

Стъараполы гимназы 50 азы юбилейы фæдыл йæ ахуыргæнинæгтæм 1889 азы Къоста сиды:

Чтите науки, любите искусства,
Без малодушья беритесь за труд, –
Дети! Тогда благородные чувства
В вас плодородную почву найдут.

     1893 азы поэт фыссы йе ′мдзæвгæ «Мне нравится, мой друг…». Зæгъæн ис, æмæ у рæстдзинады, ахуырады æмæ куысты гимн:

Не верь моим речам, исполненным проклятья,
Насмешки злой и лжи, – я им не верю сам, –
Напротив, верь, что мы, как любящие братья,
Воздвигнем на земле один всеобщий храм.

Храм жизни трудовой, насильно недоступной,
Сознательной борьбы, без пыток и крови,
Храм чистой совести и правды неподкупной,
Храм просвещения, свободы и любви.

Кæсын дарддæр

2. Поэмæ «Фатимæ»

Йæ ныффыссыны истори æмæ социалон конфликт.

    1889 аы Къоста фыст фæци йæ поэмæ «Фатимæ»-йы фыццаг вариант уырыссаг æвзагыл æмæ йæ мыхуыры рауагъта газет «Северный Кавказ»-ы. Суанг 1895 азмæ дæр куыста поэмæйы композици æмæ æвзаг фæхуыздæр кæныныл. Поэмæйы сюжеты бындуры цы хъуыды æвæрд ис, уый тыххæй иртасджытæм ис алы хъуыдытæ. Фылдæр иртасджытæ поэмæйы конфликт хонынц социалон. В.Корзун зæгъы: «Поэмæ арæзт у уыцы рæстæджы царды конфликты бындурыл, æвдисы, хæххон адæмты æхсæн цы кълассон тох уыд, уыцы цаутæ» (В.Корзун. Коста Хетагуров. – М., – 33 ф.). Джусойты Нафи поэмæ хоны «патриархалон-феодалон цардыуаджы ныхмæвæрддзинæдтæ æвдисæг уацмыс» (Джусойты Н.Г. Коста Хетагуров, Сталинир, 1958. – 59 ф.).

     Б.Кандиевы хъуыдымæ гæсгæ, «Фатимæ»-йы сюжеты бындуры æвæрд ис, къниаз Джамбулат цы æвирхъау мард акодта мæгуыр, æнæхин Ибрагимы, уыцы драмон коллизи. Ацы драмон коллизи у поэмæйы сæйраг социалон конфликт (Кандиев Б.И. Сюжетно-композиционные особенности поэмы К.Л.Хетагурова «Фатима». Ученые записки СОГПИ, т. XXIV, 1959. – 99 ф.). Г. Кравченко, поэмæйы идейон хъуыды иртасгæйæ, зæгъы: «Поэмæ æвдисы Кавказы социалон ныхмæвæрддзинæдтæ, æргом кæны эксплуататорон æхсæнады бындур (Кравченко Г.И. Коста Хетагуров.Жизнь и деятельность. Орджоникидзе, 1961. – 75 ф.).

    Суменаты Замирæйы хъуыдымæ гæсгæ, поэмæйы аивадон конфликт у дуджы конфликт, уымæн æмæ æвдисы, реформæйы фæстæ цы социалон ныхмæвæрддзинæдтæ уыд, уыдон, стæй Кавказаг хæсты фæстæ Цæгат Кавказы цæрæг адæмтæ капиталистон цардыуаг аразыныл куы ныллæууыдысты, уыцы цаутæ (Весь мир – мой храм. – Орджоникидзе, 1989. – 196 ф.).

    «Поэмæйы æвдыст цæуы, феодалон æмæ патриархалон-мыггагон æгъдæуттæ сæфтæй сæфтмæ кæй цæуынц, уый», – зæгъы Хæдарцаты Азæ (Критикон уацты æмбырдгонд. Дзæуджыхъæу, 1992. – 67 ф.).

     Чи уыд Фатимæ? Чи уыд йæ социалон уавæрмæ гæсгæ Фатимæ, уый тыххæй ис алыхуызон хъуыдытæ. Иутæ, ацы фарстмæ се ‘ргом не здахгæйæ, къниазы чызджы æрцыд цагъайрагмæ æмбарын кæнынц йæ бæрзонд удыхъæды миниуджытæм гæсгæ (Кандиев Б.И. амынд чин. 110 ф.). Дзуццаты Хадзы-Мурат зæгъы, Фатимæйы ныййарджытæ чи уыдысты, уый бæрæг нæу, фæлæ баззад сидзæрæй, æмæ йæ Наиб схъомыл кодта куыд йæхи чызджы (Дзуццаты Х.М. Хетæгкаты Къостайы реализмы тыххæй. Тбилис, 1979. – 44 ф.). Джусойты Нафи Фатимæйы моймæрцыд æмбарын кæны, кæм схъомыл, уыцы æхсæнадæй кæй ацыд адæмы ΄хсæнмæ (амынд чин. – 61 ф.). В.Корзуны хъуыдымæ гæсгæ, «возвращается в среду трудового народа» (амынд чин. – 32 ф.).

Дарддæр æрхæсдзыстæм Суменаты Замирæйы цымыдисаг хъуыдытæ, Фатимæ чи уыд, уый тыххæй. Фатимæ у хæсгæ чызг:

В тот день, как мать твоя скончалась,
И бесприютной сиротой
В ауле нашем ты осталась,
Я взял тебя.

     Фæлæ цавæр хъæздыг къниазы хæдзары сывæллон баззайдзæн æвæгæсæг сидзæрæй. Джамбулаты ныхæстæй дæр бæрæг у Фатимæйы мыггагон (социалон) равзæрд:

Одну Фатиму знал и я…
…Как дочь родную,
Как равнокровное дитя
Князей почтенная семья
Ее взрастила на свободе.

     Æркæсæм-ма ацы рæнхъытæм. Фатимæйы схъомыл кодтой «куыд хи чызджы», «куыд æмтуг сывæллоны» хуызæн, куыд иу туг, иу стæгæй равзæргæ нæ, фæлæ. Уымæй бæрæг у, сывæллоны кънйазы бинонтæ кæй райстой дæлдæр социалон номдарадæй (сословие). Иннæ дæнцæг: сывæллоны схъомыл кодтой сæрибар уавæры («на свободе»), ома, не схъомыл æнæбар, цагъайраг бинонты æхсæн (йæ хъысмæт хъуамæ ахæм уыдаид, кънйазы бинонтæ йæ куы нæ схастаиккой, уæд).

     Цæмæн равзæрста Фатимæ Ибрагимы. Дарддæр ахæццæ кæндзыстæм Суменаты Замирæйы хъуыды. Фатимæ зыдта, кæй у дæлдæр социалон номдарадæй, æмæ сусæгæй йæ зæрдыл дардта йæ мыггагон равзæрд, уыд сæрыстыр йæ раздæры социалон уавæрæй, уымæ гæсгæ æмбæрстгонд у, цæмæн равзæрста йæхицæн цардæмбалæн Ибрагимы (амынд чин. – 199 ф.). «Фатима умна и прекрасно понимает несправедливость и неумолимость патриархально-родовых установлений в отношении женщины. Поэтому, смирившись с требованиями адата и шариата, Фатима соглашается нарушить клятву юности и выйти замуж – «Сдаюсь пред силою адата», но право выбора она оставляет за собою и выходит замуж за человека, равного себе по происхождению». Раст у ацы хъуыды, ууыл ахъуыды кæндзысты ахуырдзаутæ сæхæдæг дæр. Дарддæр Суменаты Замирæ зæгъы, Фатимæйы ацы равзæрст хъысмæты кæй фæзындысты царды ног фæзындтытæ, уыимæ хæххон сылгоймаджы хизонындзинад (самосознание) кæй фæбæрзонддæр, уый (амынд чин. – 199 ф.).

     Хæдарцаты Азæйы хъуыдымæ гæсгæ, Фатимæ, мæгуыр Ибрагимы амонд саразгæйæ, йæхæдæг дæр ссардта амонд йæ чысыл фæллойгæнæг бинонты ΄хсæн (амынд чин. ─ 68 ф.). Цавæр амонд ссардта, уымæн дзуапп раттынæн баххуыс кæндзæн ахуыргæнæг, поэмæйæ æрхæсдзæн скъуыддзаг:

– Мне все равно…
Там, где нашла в себе я силу
Зарыть мечты мои в могилу,
Поверь, отец мой дорогой, –
В труде, облитой потом, кровью,
Согретой правдой и любовью,
Найду отраду и покой…

     В.Корзун дæр разы у Фатимæйы ацы ныхæстимæ æмæ зæгъы, уæздандзинад æмæ æхсарæй хайджын кæй у, тырны хæдбар æмæ намысджын цардмæ, уымæ гæсгæ фæстæмæ раздæхт кусæг адæмы æхсæнмæ æмæ ссардта йæ амонд Ибрагимимæ: «Сдаваясь «пред силою адата», требующего, чтобы девушка в определенном возрасте выходила замуж, она оставляет право свободного выбора, не запятнанного материальными расчетами» (амынд чин. – 32 ф.).

     Фатимæйы фæлгонц. Фатимæйы фæлгонцыл дзургæйæ, абардзыстæм ахуыргæндты хъуыдытæ, ахуырдзаутæ та зæгъдзысты, кæй хъуыды сæм растдæр кæсы, уый. Суменаты Замирæ зæгъы, Фатимæйæн кæй ис фидар æмæ иугъæдон удыконд, у æнæсайд æмæ иузæрдион йæ хæсыл, йæхиуыл сайдæй нæ рацыд, йæ уд байсæфт, фæлæ нæ басаст тыхмийæн. Джамбулат та разындис æдых æмæ ницæйаг Фатимæйы бæрзонд удыхъæды миниуджыты ныхмæ(амынд чин. – 200 ф.).

    Хæдарцаты Азæ Фатимæйы фæлгонц хоны тынг аив æмæ зæрдæисгæ, уымæн æмæ у æнæфæлывд, зæрдæхæлар адæймаг. Феодалон-патриархалон цардыуаджы ныхмæ фидарæй æрлæууыд, уымæ гæсгæ зæгъæн ис, кæй йæм хæццæ кæны Пушкины Татьянæйы фæлгонцы тæваг (амынд чин. – 68 ф.). Ам ахуыргæнæг бакæсдзæн скъуыддзаг Пушкины «Евгений Онегин»-æй æмæ ахуырдзауты бафæрсдзæн, Татьянæ кæй ныхмæ схæцыд, Фатимæ та? Цы ис иумæйагæй Фатимæ æмæ Татьянæмæ? Татьянæйы ныхæсты абарут йæ мад æмæ Наибы, Онегин æмæ Джамбулаты фæлгонцтæ:

А счастье было так возможно,
Так близко!.. Но судьба моя
Уже решена. Неосторожно,
Быть может, поступила я;
Меня с слезами заклинаний
Молила мать; для бедной Тани
Все были жребии равны…
Я вышла замуж. Вы должны,
Я вас прошу, меня оставить;
Я знаю; в вашем сердце есть
И гордость, и прямая честь.
Я вас люблю (к чему лукавить),
Но я другому отдана;
Я буду век ему верна.

     «Но я другому отдана» – мыййаг, ацы ныхæстæй бæрæг у, Татьянæ йæ бартыл схæцыд? Фатимæ та?

     Дарддæр дзуапп ссардзыстæм В.Корзунмæ дæр. Зæгъы, Фатимæ кæй у иугъæдон, тыхджын удыхъæды хицау. Поэтæн йæ бон бацис равдисын йæ уды ныхмæвæрды хъуырдухæн. Фæлæ цардæмбал æмæ мады хæс, иузæрдиондзинад йæ размæ райст хæстыл æмæ йæ намыс фæуæлахиз сты – Фатимæйæн йæ бинонты сыгъдæг фарн у æнæфехæлгæ бындур (амынд чин. – 33 ф.).

    Байхъусæм Р.Ахмедовамæ дæр. Уый зæгъы, Джамбулат куы базыдта Фатимæйы хъысмæты тыххæй, уæд æй фæнды, цæмæй фехала мады æмæ æмкъайдзинады хæс æмæ йемæ алидза, адæмы алы ныхæстæ нæ хъуыды кæнгæйæ. Фатимæ нæ фæцудыдта, баззадис ныфсхаст æмæ сæрыстырæй, кæронмæ дæр уыд иузæрдион ныййарæг æмæ æмкъайы хæс æххæст кæныныл, кæд æхсæнады ныхмæ сыстад, уæддæр. Фæлæ ис иу проблемон фарст: кавказаг сылгоймагæн йæ бон у сыстын консервативон хæххон æхсæнады ныхмæ, цардмæ йæм цавæрфæнды сæрибарахаст куы уа, уæддæр? Поэмæйы æвдыст цæуы, Ибрагим æмæ Фатимæ зондæй æмæ уды хæрзхъæддзинадæй уæлдæр кæй лæууынц сæ алыварслæуджытæй. Фатимæ уæлдай домаг кæй у йæхимæ, бæрзонд удыхъæды хицау кæй у, уыцы миниуджытæ йæ поэмæйы кæрон æркодтой æнæкæрон иунæджы хъысмæтмæ. Ацы ран æвæрд ис поэмæйы идейæ, Ахмедовайы хъуыдымæ гæсгæ (Ахмедова Р.А. Эстетический мир и концепция жизни в поэме Коста Хетагурова «Фатима». Вестник Владикавказского научного центра. Т.9, № 5, 2009. – 60 ф.).

     Ибрагим æмæ Джамбулаты ныхмæвæрд фæлгонцтæ.
   Къоста Ибрагимы фæлгонцы равдыста куыстуарзондзинад. Хъæддзаутæ дзы зæгъынц:

… во всем
Ущелье не было другого,
Кто мог бы поравняться с ним
Неутомимостью в работе.

     Æрмæстдæр куыст суæгъд кодта Ибрагимы цагъайраджы цардæй. Ибрагим поэмæйы æвдыст цæуы куыд стыр æмæ тыхджын æнкъарæнты хицау, æнæкæрон уарзтæй чи уарзы йæ бинонты, у æнувыд æмæ æнкъараг зæрдæйы хицау. Уыйхыгъд Джамбулат у гуырымыхъ, æнæхатыр æмæ карз адæймаг, ницæмæ дары кусæг адæмы, уымæн æмæ йæхæдæг дæр нæ зоны кусын æмæ йæ фæндгæ дæр нæ кæны. Йæ уайдзæфтæ æмæ æфхæрæн ныхæстæн Фатимæ радта аккаг дзуапп: «Где труд, там преступленья нет» (Суменаты З.).

     Хæдарцаты Азæйы хъуыдымæ гæсгæ, Ибрагимæн йæ царды фæндаг у сæрибардзинады тохы фæндаг. «Ибрагим райгуырдис кæвдæсы… фæлæ нæ уый хуызæн йе ′нæбар царды ничи тырныдта сæрибардзинадмæ», – афтæ дзырдтой Ибрагимы тыххæй йæ хъæуккæгтæ (амынд чин. – 67 ф.). Ам ратдзыстæм ахæм фарст: «Цавæр сæрибардзинады тыххæй загъд ис поэмæйы æмæ кæм тох кæны Ибрагим йæ сæрвæлтау?» Дзуапп ссардзыстæм поэмæйы:

Как я, как ты, и Ибрагим
Родился в яслях… но к свободе
Никто из нас его любовью
В своей неволе не пылал…
Трудом, облитым потом, кровью,
Он раньше всех свободным стал…

     Дарддæр Азæ Джамбулатæй зæгъы, кæй у тынг хъал, йæ бон нæма базыдта, хуымæтæджы адæммæ хæстæг нæ цæуы, фæлвары ма фыццаджы цардыуаг сног кæныныл, фæлæ, «дард хъæутыл лекка кæнгæйæ», фæстагмæ æрхаудзæн йæ кæддæры кусæг Ибрагимы «къæбæртæм».

Байхъусæм В.Корзуны хъуыдытæм дæр. Зæгъы, кæд Ибрагим цард мæгуырæй æмæ цагъарæй, уæддæр ын ис сæрибар зондахаст. Поэт йæ поэмæйы æрфыста Ибрагимы сыгъдæг уарзондзинад, кад кæны, адæймагæн æнæниздзинад æмæ моралон сыгъдæгдзинад чи хæссы, уымæн – куыстæн. Ибрагимы куыствæллад къухты мах уынæм кусæнгарз – фæрæт:

Сегодня дикая природа
Внимает с самого утра
Глухим ударам топора…

     Джамбулатмæ та уынæм хæцæнгарз, хъæддаг сырды хуызæн рауай-бауайгæнгæйæ:

… Тревожный взгляд,
Как зверь затравленный блуждает,
Не отдыхая ни на чем…

     У саузæрдæ, фыдзонд, мастхæссаг, дурзæрдæ æмæ мастисæг. Йæ хъæлæсытæ æмæ хæппол ныхас æвдисæн сты йæ хъæддаг фæндтæ æмæ йæ уды æнæхатырдзинадæн.

   Цымыдисаг сты Р. Ахмедовайы хъуыдытæ Джамбулаты удыхъæды тыххæй: Джамбулат тырны хорздзинад фесафынмæ, йе ΄нæуаг миддуне йын бар дæтты амарынён. Автор ын йæ характеры ацы миниуæг нымайы сæйрагдæрыл, бирæтæ та йын йæ ацы раконд нымайынц Кавказы уыцы тызмæг рæстæджы аккаг ми. Фæлæ канд уый тыххæй нæ амардта, æмæ йæ хæххон æхсæнады æнæфыст закъонтæ уымæ тардтой, фæлæ цы реалон æнæсыхалгæ быцæуы бахауд уарзондзинад æмæ æнæуынондзинады æхсæн, уый аххосæй. Æппæтæй аххосджындæр у хæст. Джамбулаты раконды бындуры æвæрд ис уарзондзинад. Йæ трагеди уый мидæг ис, æмæ канд æддагон уавæрты амæттаг нæ фæцис, фæлæ йæхи моралон позицийы амæттаг дæр. Иннæрдыгæй та, Джамбулат у трагикон фигурæ. Арф æмæ зæрдæргом у йæ уды хъизæмар, йæ митæ сты æнæхин æмæ сæруæлдай, уымæ гæсгæ йын бамбарæн ис йæ æвæрæз уавæр. Р. Ахмедовайы ацы хъуыдытимæ разы у ацы уацы автор дæр. Сымах та?

     Æрдзон æрфыстыты ахадындзинад поэмæйы.
   Джамбулат æмæ Ибрагимы хæрзæндæрхуызондзинад, сæ быцæуы карздзинад уæлдай тынгдæр æвдыст цæуынц æрдзон æрфыстыты. Фылдæр фæзынынц сæргæндты райдианты драмон эпизодты фæстæ. Зæгъæм, Джамбулат Ибрагимы мæнгардæй куы амардта, уæд уынæм сабыр изæры æрфыст хæхты:

Вершины гор в лучах заката
Огнем пылают золотым…
Ползет в аул лениво стадо…
Из очагов клубится дым…
Одела тень холмы, долины…

     Иуæй-иу хатт поэт рахизы геройы комкоммæ характеристикæйæ символикæмæ пейзажæй спайда кæнгæйæ:

…К груди белой
Чинары тянется несмелой
Рукой орешник… Он влюблен
В нее давно, но… что за пара!
Она, красавица чинара,
Царица леса, он пред ней –
Смешной, уродливый пигмей!

     Ацы рæнхъыты мах уынæм Фатимæ æмæ Джамбулаты – «фыдуынд пигмейы», йæ сыгъдæг бакасты аккаг чи нæу.
Поэмæйы композицион хицæндзинæдтæм ахæссæн ис, цы лирикон зарджытæ дзы ис, уыдон:

В гнезде молодая
Голубка тоскует, ─
Дружка поджидая,
Все стонет, воркует…
(«Фыййауы зарæг»)

     Иннæ та – «Догорела заря»:

Догорела заря,
Засыпает земля,
И ночные парят уже грезы…
Грудь изныла, любя…
Жду, мой милый тебя, –
Поспеши осушить мои слезы.

     Поэмæйы æрдзон æрфыстытæ æххуыс сты канд архайд равдисынæн нæ, фæлæ ма хъайтарты æнкъарæнтæ райхалынæн дæр. Афтæ поэт ссары адæймаг æмæ æрдзы бастдзинад кæрæдзиимæ, арф æнкъары æрдзы улæфт, зæлтæ, тæф, хуыз:

Проснулся царственный Казбек,
Восход приветствуя румяный.
Долины быстротечных рек
Покров свой сбросили туманный…

     Къоста дæсны у сурæтхуыз æмæ психологон æрдзон æрфыстытæ равдисынмæ, уымæ гæсгæ æнтыстджынæй пайда кæны æрдзы нывтæ æмæ геройты зæрдæйыуаджы ныхмæвæрд æнкъарæнтæй. Афтæ равдыста Джамбулаты уды утæхсæн поэмæйы рæнхъыты:

…Тревожный взгляд,
Как зверь затравленный блуждает,
Не отдыхая ни на чем…
Горячий пот с чела стекает…

     Æмæ фæрсæй-фæрстæм æрæвæры чиныгкæсæджы размæ кавказаг æвæлмон æрдзы нывтæ:

А мир!.. Баюкая так нежно,
Чаруя дивной красотой,
Манит, ласкает до забвенья,
До слез, до сладкого томленья…
Простор… приволье… тишь… покой!..

     Поэмæйы ис тулдзы фæлгонц, уый у адæмы æнæфæцудгæ символы нысан:

Вот старый дуб… Идет рассказ
О нем, излюбленный народом,
Большой таинственный…

     Хетæгкаты Къоста йæ поэмæйы кæрон æвдисы æнæххæст амонд, хъайтарты фæрсты цы амонд ацыд, уый (Р. Ахмедова). Уымæ гæсгæ автор чиныгкæсæгæн ныууагъта бирæ æнæраиртæст фæрстытæ, цæмæй сын йæхæдæг скæна хатдзæгтæ. Къоста, царды нысан цæй мидæг ис, адæймаг цæмæн рантысы ацы дунемæ, ууыл хъуыды кæнгæйæ, бацархайдта дзуапп раттыныл йæ поэмæйы, йæ бындуры йын бавæрдта социалон фæрстытæ – сæрибардзинад, хæст æмæ сабырдзинад, хорз æмæ фыдæх, амонд æмæ уарзондзинад.

    Кæронбæттæны ахуырдзаутæн раттæн ис хæслæвæрд, цæмæй кæрæдзийыл абарой поэмæйы уырыссаг æмæ йæ тæлмацгонд текстты иуæй-иу рæнхъытæ. (Зæгъæм, Ардасенты Хадзыбатыры тæлмацгонд текст):

1. – Не оскорбляй!..
Позорна, князь, такая злоба!

2. Там, где нашла в себе я силу
Зарыть мечты мои в могилу

3. В труде, облитом потом, кровью,
Согретом правдой и любовью…

4. Мне небом посланного вновь…

5. Не требуй, не ищи, – их нет…

6. Дала я верности обет…

1. – Дæ дзыхыл хæц!
Фæуæд дын худинаг сæ кой дæр…

2. Мæ хъуыдытæ ныгæнынмæ
… Кæм разынд фаг хъару мæнмæ…

3. Рæстдзинад, уарзоны æнцойы –
Нæ хид, нæ тугæйдзаг фæллойы…

4. Æгайтма та мæм ног фæзындтæ…

5. Дзæгъæл сыл мауал кæн ды мæт…

6. Æндæр ныв райстон, нал дæн дæу…

     Урочы кæрон бакæсæн ис аивадон киноныв «Фатимæ»-мæ, скъоладзаутæ сбæрæг кæндзысты, чи ахъазыд сæйраг рольты, чи сты йæ сценарист æмæ режиссер.

Ацы аз журналы нымад ёрцыд Нафи ёмё Шамилы азёй

ДЗЫРДЫ ФАРН:

«Мæнæн уыд царды иу бæрзонд Стъалы, ирон дзырды Куыр-далæгон – йæ ном».

«Куы цæрæм, – уæд чысыл æмæ дзæбæх, Куы  хауæм, – уæд стъалыйау бæрзондæй».

Instagram has returned invalid data.

Редакцийы кусджытё

Хетагкаты Оксана
сӕйраг редактор
Гусалты Барис
прозӕйы хайад
Касаты Батрадз
поэзийы хайад
Тъехты Тамерлан
критикӕйӕ хайад
Джусойты Нина
шеф-редактор
Багаты Марат
версткӕ
Previous
Next

ÆВЗАДЖЫ ТЫХХÆЙ:

"Кæд райсом фесæфдзæнис ме `взаг,
Уæд абон æз мæлæтмæ дæн цæттæ."

"Мах абон цы ирон æвзагæй дзурæм, уый Елхотæй дæлæмæ нæ, фæлæ уырдыгæй уæлæмæ нæ хъæуы."

Хъуыды кæнæн ис æрмæстдæр иу æвзагыл. Цалдæр æвзагæй талф-тулфæй куы дзурай, уæд дын сæ иу дæр хъуыды кæныны хотых не суыдзæн. Кусынæн дын гарз куы нæ уа, уæд куыст дæр нæй. Цалдæр æвзагыл хъуыды кæныныл куы архайай, уæд æппындæр хъуыды кæнын хъом нал уыдзынæ.

Мыдыбындз йæхи мыдыл куы атигъ кæна, раст уыйау уайы дæхи дæ мадæлон æвзагыл æнæрвæссонæй æвдисын дæр.

13-ём скъолайы сфёлдыстадон къорд "ТАЛАТЁ"

Закрыть меню