Литературон-аивадон æмæ æхсæнадон-политикон æрвылмæйон журнал

Menu
Menu

 КАСАТЫ БАТРАДЗ: 70 АЗЫ

ÆРГОМ ЗÆРДÆЙЫ ÆРГОМ ЦÆСТÆЙ КÆСГÆЙÆ

Зонгæ раджы баистæм, уаааартæ æстайæм азты тæккæ райдианы… Базонгæ дæн ахæм адæймагимæ, дыууиссæдз азмæ æввахс мæ зæрдæ иу мисхалы бæрц дæр кæуыл никуы бахудт. Адæймаг, дам, цалынмæ адæймагимæ иу пут цæхх бахæра… Мах, чизоны, иу пут цæхх нæ бахордтам иумæ, уымæн æмæ нæ иу Ирыстонæн йæ цæгат хайы цæры, иннæ – хуссары. Нæй нын арæх æмбæлыны, иумæ бирæ цæхх бахæрыны фадат, фæлæ хорз лæгимæ, удæн зынаргъ адæймагимæ уал азы дæргъы армыдзаг цæхх бахæрын дæр æнæкæрон амонд у!
Уæд дæр гастролты уыдыстæм Цæгат Ирыстоны, уæд дæр Джæуджыхъæуы уазæгдон «Кавказ»-ы цардыстæм. Уазæгдонмæ-иу нæм арæх æрбацыд Хаджеты Таймураз. Иунæгæй никуы æрбацыд, йемæ хъуамæ алыхатт дæр уыдаид дыууæ-æртæ дзæбæх лæппуйы – йæхæдæг-иу сæ «къуыдайраг лæгимæ фынгыл бадынæн чи сбæзза» ахæм лæппутæ схуыдта. Æниу… кæйфæнды-иу ма рбакодтаид йемæ, уыдон бæсты дæр-иу йæхæдæг райста йæхимæ, «уазæджы» æгъдау скæныны хæс… Йæхæдæг-иу уыд алы хатт дæр фыццаг цæстныдзæвæны – Ватутины уынгæй-иу йæ зачъе даугæ æрбараст, йæ цæргæс цæстæнгасы рæвдаугæ рухс æмæ-иу йæ парахат зæрдæйæ лæдæрсгæ мидбылхудт уыцы цыппаруæладзыгон дынджыр хæдзары нал цыдысты… Бадгæ-иу фылдæр хатт Джусойты Хасаны номыры кодтам. Иуæй уымæн æмæ, æндæрты уæлдай, Хасан Таймуразæн йæ мыггагæй уыд, иннæмæй та-иу, æндæрты уæлдай, йе фсин Босыконимæ цард номыры æмæ сылгоймаг кæм уа, уым та нæлгоймæгтæ фынг авæрыны «уæззау» фыдæбонæй сæрибар вæййынц…

Кæсын дарддæр

Уыцы изæр нæм Таймуразимæ цы дзæбæх лæппутæ æрбацыд, уыдонæй иу уыдис нæ абоны юбиляр Касаты Батрадз, кæцыимæ базонгæ дæн уыцы бон æмæ йæм дыууиссæдз азы дæргъы дарын хистæр æфсымæры зæрдæ. Уæд æз нырма бынтон суинаг лæппу уыдтæн, ныр уыцы кары лæппуты суинаг нал хонынц, «блатной статус» сын ис – пацан. Батрадз та йæ тæккæ лæппу-лæджы кары уыд – рæхснæг, саурихи, йæ арф хъуыдыджын цæстытæ ахæм æргом каст кодтой æмæ фыццаг фендæй дæр бæрæг уыд, ацы адæймагæн йæ зæрдæ дæр афтæ æргом æмæ сыгъдæг кæй у. Куыд поэт, афтæ йæ, кæй зæгъын æй хъæуы, зыдтон – ис афтæ зæгъæн æмæ йын уæды онг цыдæриддæр мыхуыры æмдзæвгæтæ рацыд, уыдон мын иууылдæр каст уыдысты. Нæ фыццаг фембæлдæй мын мæ зæрдæ цæмæй балхæдта, уый – йæ ирон хæдæфсарм æмæ уæздандзинадæй, йæ мидисджын æмæ тадзгæ-баргæ ныхасыхъæдæй. Фынгыл куы æрбадтыстæм, уæд иу афон Хасан сидт рауагъта ирон аивады архайджыты цæрæнбоны тыххæй. Рæгъ Батрадзмæ куы рхæццæ, уæд сыстад æмæ афтæ зæгъы: – Цæмæй адæймаг йæ аивадæй адæмы зæрдæтæ батава, уый тыххæй хъуамæ судза уыцы аивады, æмæ йæхи артæй тава адæмы дæр æмæ аивады дæр, кæннод йæ къухы хорзæй никуы ницы бафтдзæн… Æмæ афтæ дарддæр… Уыцы ныхæстæ, куыдæй сæ фехъуыстон, афтæмæй мæ зæрдыл дарын ныр дыууиссæдз азмæ æввахс, æмæ мæ бон фидарæй зæгъын у, уый бæрц азты размæ сæ кæмæй фехъуыстон, уыцы адæймаг сын дзуаппдæттынхъом кæй у абон дæр! Касаты Батрадз райгуырд 1950 азы. Каст фæцис Хетæгкаты Къостайы номыл Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет. Уыд Цæгат Ирыстоны телеуынынад æмæ радиойы паддзахадон комитеты редактор. Куыста Цæгат Ирыстон-Аланийы Парламенты Национ политикæ æмæ культурæйы фарстаты фæдыл консультантæй. Мыхуыры йын рацыд цалдæр поэтикон æмбырдгонды. У Уæрæсейы Федерацийы Фысджыты Цæдисы уæнг. Лæвæрд ын æрцыд Цæгат Ирыстон-Аланийы Культурæйы сгуыхт кусæджы ном. Ныртæккæ у журнал «Мах дуг»-ы поэзи æмæ драматургийы хайады редактор. Кæмфæнды, цыфæнды бынаты кусгæйæ дæр Батрадз йæ куысты рæстæг æмæ йæ уды хъару никуы хардз кодта ахсджиаг æмæ уæлæнгай хъуыддæгтæ æвзар-гæйæ – уымæн алцы дæр уыд æмæ у ахсджиаг, алы кæнинаг хъуыддагмæ дæр ын уыд æмæ ис бæрнон ахаст. Фæлæ, кæмфæнды ма куса, Батрадз, Ирыстон æмæ ирон адæмæн у поэт, ныфсы, фидауцы лæг. Ахæм лæг, кæцыйы нæ хъæуы искæйты фæзмыны, искæмæйты исты æрбайсыны, ратона кæныны сæр. Батрадзæн кæдæриддæр уыд æмæ ис йæхи сæрмагонд, сайдæй, комдзог кæуыл никуы рацыд, ахæм «Æз». Бирæ зæгъинæгтæ рантыст поэт Батрадзы фыссæн сисæй, бирæ цинтыл ферад, бирæ хъыгтыл фæрыст. Кæд искæмæн æнкъараг зæрдæ æмæ уынаг цæст ис, уæд – поэтæн. Уымæй дæр Батрадзы хуызæн поэтæн, царды хуызтæ кæй цæстныдзæвæнæй нæ ивгъуыйынц æмæ сæ арæхстджынæй рæгъмæ рахæссыны арæхстдзинад кæмæ ис, цардæн йæ цинтæ æмæ йæ хъыгты иугæндзон хæлбурцъæй чи цæры… Хуыцау æй а-дунемæ поэтæй куы радта, уæд æндæр дуг уыд, æндæр уыдис адæмæн сæ зондахаст дæр æмæ сæ царды уаг дæр. Æндæр домæнтæ уыд уæд поэт-фæлдисæджы раз, фæлæ… Батрадз никуы уыд иу кæнæ иннæ идеологийы коммæгæс цагъар. Никуы кафыд коммунизмы къæхты хъæрмæ, нæ дæр коммунистон режим чи раивта, уыцы хъæддаг капитализмæн ссис коммæгæс. Батрадзæн уыд æмæ ис фыдыбæстæ, рæстдзинад æмæ лæгдзинад. Гъе, уыдон сты поэты уды цырын арт æндзарджытæ. Поэт идеологийæн лæггадгæнæг ма хъуамæ уа, исчи дзы раппæла, исты хорзæх æм æрхауа, уымæ ма хъуамæ æнхъæлмæ кæса. Уæд уый поэт нал у, ахæм поэт поэзийыл гадзрахатæй цæуы. Поэт хъуамæ æргомæй кæса æрмæстдæр йæ адæмы, рæстдзинады цæстытæм. Æнхъæлцау лæгæн цыбыр цæрæнбон ис, цыбыр æмæ æнад. Батрадз къозбау, æнхъæлцауы миниуджытæй сæрхызт у. Уый æндæргъуызон аргъ кæны адæймаджы удысконд æмæ миниуджытæн. Æндæр цæмæйдæрты у бузныг, æндæр бæрндзинад æнкъары, æндæр хæрзиуджытæм бæллы: Хæс дарын алкæмæй дæр царды: Сыхаг фæлмæн ус, стырдæр хæс – дæуæй. Ды дугъы сыф – цæйбæрц рацыдис уартæ! – Мæ рыст къахыл куы бабастай, уæдæй. Цы ис ацы рæнхъыты ахæм диссагæй, адджын хъыдзыгæнаг æвнæлдæй цæмæн ныхилынц зæрдæйы тæккæ рæбынтæм? Уæлтæмæны, ныры онг кæй нæ фехъуыстам, ахæм бæрзонд поэтикон цæлхъытæ дзы ис? Нæ. Хуымæтæджы зæххон адæймаджы æнкъарæнтæ, цардæн йæ ад æмæ йæ рæсугъд хуызты уæларв дунейы нæ, фæлæ кæуыл цæры, уыцы зæхх æмæ кæимæ цæры, уыцы адæмы æхсæн чи агуры, ахæм адæймаджы удæй рантысгæ зæгъинæгтæ. Æмæ поэзи уый у! Уыцы дуджы риссæгтæ нæ уыд, зæгъгæ, чи зæгъы, уыдон рæдийынц. Кæд сæ нæ уырны, уæд арфдæр ныккæсæд нæ поэтты сфæлдыстадмæ. Бирæ риссæгтыл риссыны сæр бахъуыд Батрадзы дæр, фæлæ уæд æдыхст æмæ æнцойдæр уыд йæ поэтикон зæрдæ. Уæд адæймаджы уды царды ныфс фылдæр уыди, аргъ уыд цардæн дæр, намыс æмæ хæрзæгъдауæн дæр. Стæй поэтæн цы уæлдай у, æцæг поэтæн – цард цахæм у, ахæмæй дзы хъуамæ судзай. Дуг цахæмфæнды уа, адæймаг дзы хъуамæ баззайа адæймагæй. Цæрыны, уарзыны æмæ амонд-джын уæвыны баримæ. Алы адæймаг дæр хъуамæ уа ахæм амонды аккаг, цæмæй йæм йæ алыварс уæвæг адæм адæймаджы цæстæй кæсой. Ахæм у поэты рæстаг æмæ æнæрынцой уды позицитæй сæ иу: Лæджы цы хъæуы?! Хорз ныхас ын зæгъ, Сындз къухтæй йын Йæ рагон хъæнтæм ма внал, Йæ сабитæ, Йæ къабæзтæй йæ рфæрс Æмæ йын иу арахъ Фæндагамондæн бадар. Лæмбынæгдæр ма ахъуыды кæнæм фæстаг дыууæ рæнхъы афыст æмæ мидисыл – цас рæсугъддзинад, цас хъарм сæ лæдæрсы, цахæм тæлмæнтæ гуырын кæнынц ирондзинадæй цæрæг адæймаджы зæрдæйы. Фæлæ фæивта уыцы дуджысконд. Æмæ ахæм рæстæджы та поэты æнкъараг зæрдæ дыууæ дихы фæвæййы. Иу дуджы ацыд ын йæ зæрдæйы уидæгтæ ахæссы, иннæ дуджы æрбалæуд та йæм хъаргæ нæма бакæны, сæ ныхас кæрæдзийыл нæма фæбады. Æмæ ахæм дугивæны æппæт дæр сæмтъеры вæййы, райдайы æвдæрзын поэты схауæггаг зæрдæйы, фæлæ æцæг поэт, куыдфæндыйæ дæр, сарæхсдзæн, цы рцыд, уымæн æмбæлон аргъ скæнынмæ: Уæйгæнæг скадджындæр поэтæй, Нывгæнæгæн – арахъуадзæг æлдар. Ысфæлдисæджы уаз сурæты фендæй, Йæ уарзты рухсæй, нал райы æмгар. Цуанон, дам, цы ком нæ басгары, уый сырдджын æнхъæлы. Афтæ у поэты æнæрынцой удысконд дæр – иудадзыг æй æнæхæрд, æнæсгæрст бæстæ агурын фæнды, уæды онг кæй нæма загъта, ахæм зæгъинæгтæ зæгъынмæ хæры йæ былыцъæрттæ. Зын у поэт уæвын. Æцæг поэт уæвын. Уымæн æмæ æцæг поэты агурæн-фæлдисæн хæтæнты тыгъдад æнæбын денджыз у æмæ хъуамæ иудадзыг агура уыцы æнæбын денджызыл уæлахиз кæныны фаг хъару. Наускъæрæгæн та циу – уыцы-иу фæндаг ын ис æмæ йæм цæуы, зоны йæ нысан, йе рлæууæн бынат. Поэты зæрдæ та æнæбын денджызæн йæ æрфытæм æхсайы, йæ уæлцъар цы ис, уыдон иууылдæр æргом сты, быдиттæй зынынц, рагон нырыккон поэттæ сæ баууылдтой иууылдæр, ногæй, æндæр æвзагæй зæгъинаг дзы уадиссаг ницыуал ис… Чизоны поэт Касаты Батрадзы дæр хаттæй-хатт уымæн бафæнды нæ рагфыдæлты – нарты æнæхæрд, æнæсгæрст дунейы исты ног зæгъинæгтæ фехъусын. Йæ иу æмдзæвгæ «Сырдоны монолог» бакæсгæйæ арф хъуыдыты аныгъуылдзынæ… Уымæн æмæ поэт Сырдоны хъысмæт йæхирдыгонау уыны. Йæхирдыгонау нæ – куыд у, афтæмæй. Ам Батрадз цæуы Нафийы концепцийы фæдыл: Сырдоны нæхицæн куыд æнад кодтам æмæ кæнæм, бынтон ахæм æппæрццаг фæлгондз нæу. Нæртон дунейы æгъатырдзинад уый аххос кæнæм, афтæмæй та йæхæдæг у уыцы æгъатырдзинады амæттаг. Кæддæр Нафи йæ диссаджы роман «Сырдоны цæссыгтæ» куы ныффыста, уæд æм цыхуызæн фæгæмæл кодта йæхи ирон хæлæджы тызмæг критикæ!.. Мах, дам, Сырдоны фидиссагæй тонæм, Нафи та, дам, дзы историон хъайтар сарæзта! Афтæмæй та Нафи ахæмæй ницы сарæзта. Уымæн бантыст, Сырдон æцæгæй чи у, уый фенын æмæ йæ равдыста, куыд равдисын æй хъуыд, афтæ, æндæр ницы. Батрадзы къаннæг æмдзæвгæ «Сырдоны монолог» Нафи-йы гуыррахстджын æмæ фундаменталон уацмысимæ абарын æнæраны ми уаид, фæлæ дзырд, ахæм къуындæг фæлгæтты дæр Сырдоны хуызæн цымыдисаг æмæ вазыгджын фæлгонц ирд ахорæнтæй равдисынмæ кæй сарæхст, ууыл цæуы. О нартæ, Бæхджынтæ, гæрзифтонг, Хæстмондæгтæ, хъалтæ! О нартæ, Ыстæры цæугæйæ, Дæлдзиныг – мæ бартæ. ………………………… Æз хилын уæ фæстæ Æдзухъом, фæлладæй, – Куы цæут мыл хинæй, Цæут мыл мæнгардæй. Æлхæнут уæ удтæ Мæ цармæй, мæ удæй, – Фæзæгъут мын бузныг Уæ зæрдæты туттæй… Бирæ, тынг бирæ дзурæн ис курдиатджын поэт, йæ адæм, йæ фыдыбæстæйыл æнувыд адæймаг Касаты Батрадзы цард æмæ сфæлдыстады тыххæй, фæлæ – бирæйæ бирæгъдæр не фсæды æви цæххыл цæх кæнын нал хъæуы… Поэт йæхæдæг трибунæ у. Поэтæн ма йæхицæн дæр ныууадзын хъæуы йæхи тыххæй зæгъыны фадат. Уырны мæ, Батрадз ныры онг йæ барджын хъæлæсæй цы загъта, йæ адæймагуарзон рæстаг зæрдæйæ цы хорз ракæндтæ рантыст, уыдон фылдæрæй-фылдæр кæндзысты. Уырны мæ, Батрадз цы рæсугъд удыхъæдимæ цæры, уыцы удыхъæды хъармæй нырма бирæ азты фæтавдзæн, йæ рæвдыд æхцон кæмæн у, уыцы æмгæртты, поэзиуарзджыты зæрдæтæ. Гъемæ нын цæр æмæ цæр, нæ зынаргъ Батрадз! Хуыцау дын радта алцы дæр: курдиат дæр æмæ лæгдзинад дæр, кæстæрамонд дæр æмæ адæмы хорзæх дæр. Хъæуы ма дæ æрмæстдæр рæстæг, азтæ. Цæрынæн æмæ фæлдисынæн. Æмæ дын дунесфæлдисæг иунæг кадджын Хуыцауы цæст ноджы бииирæ, æнæниз æмæ фæлдисынхъомæй кæй батонай, ахæм цæрæн азтæ балæвар кæнæд!

ГÆБÆРАТЫ Юри

ЦОМАЙТЫ РОСТИСЛАВ: 60 АЗЫ

ÆМГАРЫ МЫСГÆЙÆ

КУЫВД

О, Стыр Хуыцау, Фыдрæстæгæй нæ бахиз. Нæ чысыл Ирыл Ма рауадз фыдæх. Куыд уой йæ фырттæ Алы ран уæлахиз, Куыд уа æнустæм Амондджын йæ зæхх.

Мæ Ирыстонæн Ма фесæфæд йе ’взаг, Мæ Ирыстоныл Ма рацæуæд зæй. Æдзæттæйæ нæ Ма феййафæд не знаг, Нæ кæрæдзийы Мауал кæнæм уæй…

О, Стыр Хуыцау, Лæгъстæгæнгæ дæм кувæм: Нæ рыст дзыллæйæн Нарты ныфсæй ратт. Нæ байзæддæгтæн Царды хæрзтæ курæм, Ирыстонæн та – Намыс æмæ Кад!

Кæсын дарддæр

АВДÆНЫ ЗАРÆГ Азæмæтæн

О, мæ хъæбул, Ахуысс, цæй, Акæн, акæн уал фынæй. Фыны ды фæкæныс худгæ, Стъалытимæ дзургæ, дзургæ. Тæрхъусты фæуыныс ды, Уартæ хинæйдзаг гæды… Мæнæ фесхъиудтай дæ фыны, Чи зоны дæм мыст фæбыры, Гъе та бирæгъæй тæрсыс. Уæд мæ гæбомæ тæхгæ. Ма кæн алцæмæй тæрсгæ. Акæн, акæн уал фынæй, Уалæ арвыл ратылд мæй, Уый дæм ныр йæ дзæцц ныкъулы, Демæ цыма исты дзуры… О, мæ хъæбул, Ахуысс, цæй, Акæн райсоммæ фынæй…

МИТ НÆ УАРЫ хъазгæмхасæн

Арв йæхи лæмары, Мит уæддæр нæ уары. Базмæлы йæ дымæг, – Цæй, кæм и нæ зымæг?

Арв æрныгъуылд тары, Мит уæддæр нæ уары. Кувæгау æнхъæлмæ Мах кæсæм уæлæмæ.

Арв нæ маст æмбары, Мит уæддæр нæ уары. Мæй дæр æм æрхаты, Мæйы дæр нæ хаты.

Арв нæ дисы дары, Мит уæддæр нæ уары. Арвмæ у нæ каст: Айсаф нын нæ маст.

Арв фыр цинæй зары, Мит уæддæр нæ уары… Айс уæдæ дæ дымæг, Нал нæ хъæуы зымæг!

РОМАНС

Дæ цæстытæй Цы фæкæнон мæхи? Куы мæ судзынц, Куы мыл æфтауынц хин.

Сæ цъысымæй мын Фервæзæн дæр нæй, Мæ уаз уарзтыл та Рацыдис фыдзæй.

Дæ цæстытæй Кæм бамбæхсон мæхи? Уæд мæ æфхæрынц, Уæд æфтауынц цин.

Сæ иу бакастæй Атайын фынау, Сæ фæхъхъау уон, Сæ фæхъхъау уон, Хуыцау!

Дæ цæстытæ сты Сау денджызау арф, Дæ цæстытæ – Æгæрон дуне, арв.

Сæ узæлдæй Æрыгас вæййын æз, Сæ фæкаст у Мæ цардыхос, фæрæз…

Дæ цæстытæй Кæм бамбæхсон мæхи? Куы мæ фæсудзынц, Куы æфтауынц хин…

ЭПИТАФИ

Мæ фæндтæ баныгæдтон тары, Нæ федтон рухс амонд зæххыл. Ныр ме ‘цæг дунемæ тæхын. Мæхи ма удхарæй цы марон?

Мæ фæндаг – дард æмæ æгæрон, Æмæ йыл, оххай-гъе, хъæрзын. Æнкъарын æз уæ рис, уæ зын, Æрмæст уæм нал цæуын æмгæрон.

Æхсæв-иу стъалытæм кæсут, Мæн дæр-иу бацагурут се ‘хсæн. Уым рагæй бацардис мæ уд.

Мæхи уæлæрвтæй дæр æз фехсин, Фæлæ тæрсын: у зæхх æнуд, Дзæнæт мын, бауырнæд уæ, не сси…

ХЪÆБАТЫРТЫ ФÆЗ Балладæ

Ирыстоны сæрвæлтау йæ цард нывондæн чи ‘рхаста, Сланты уыцы æртæ æфсымæры мад – Ленæйæн

Ам сабыр у, Ам ничи кæны загъд, Ам рæстæг дæр Йæ цæуынæй ныллæууы. Æрмæст дзы арæх Иу саударæг ус Æртæ ингæныл Радыгай ныккæуы. Æртæ фырты, Æртæ нæртон гуырды Фыдгулы ныхмæ Фесæфтысты тохы… Фæлæ сæ ном – Цыфæнды ма уæд дуг – Нæ баззайдзæни Иры бæстæй рохы. Æрмæст ныййарæг Бафæрæзта зын, Йæ фыны дæр Йæ хъæбултæм куы уайы. Йæ цæсты арфы Нал баззад цæссыг, Æмæ сындæггай Сойдзырагъау тайы.

Кæсынц æм фырттæ Сау цыртытæй ныр, Тыхсынц, мæгуырæг, – Мады зæрдæ саст у. Æдзынæгæй сæм Бакæсы сæ мад, Ысдзуры ма: «Уæд та ма иу бон растут. Æнæ сымах Куыд цæргæ у мæнæн, Уæ къахвæдтыл Цæссыгкалгæ фæцæуын… Куыд фæразын, Куыд удвидар уын дæн. Æнæ сымах мæ Бонрухс та куыд хъæуы? Цæрын æрмæст Уæ рухс нæмтты цытæн, Уæ хуртæм уарзт Æдзух мæ риуы хъазы. Ыстыр Хуыцау, Куыд уромон мæ зын? О, Мады-Майрæм, Ме ‘ххуысгæнæг разын…» Изæрдалынгтæм Баззайы ам мад, Йæ хъæбултæн Йæ сагъæстæ фæдзуры. Хъæбатыр фырттæн Ис хъæбатыр мад, Нæртон Нанайау Уый лæууы сæ цуры…

Ам сабыр у, Ам ничи кæны загъд, Ам рæстæг дæр Йæ цæуынæй ныллæууы. Æрмæст дзы арæх Иу саударæг ус Зæрдæрыстæй Йæ хъæбултыл фæкæуы.

* * *

Уæ нозтæй мæ ма уарзут, курын, Йæ уынд дæр нæ рæвдауы мæн. Мæ цурæй-иу айсут уæ дурын, – Мæ дойны нæ сæтты уæ сæн.

Уæ нозтæй мæ ма хынцут, курын, Æрæвæр мын уый бæсты цай. Мæ фæллад æз уымæй фæсурын, Рæвдауын мæ рæстæджы хай.

Мæн диссæгтæ фынгыл нæ хъæуы, Æрхæсс мын къæбæримæ бас. Æндæр ма мæ, зоныс, цы хъæуы? Зæрдæбын, æнæхин ныхас.

ХЪÆЛДЗÆГ КУПЛЕТТÆ

Бафæлладтæ бадынæй Ды мæ къæсы – хатын æй. Нал дын бæззын уарзонæн, Уый æнцон у базонæн.

Нал мын кæныс физонæг, Кæд тæргай дæ, чи зоны. Уæд тамако адымон, Ресторанмæ адымон.

Сты мæсты дæ цæстытæ, Бирæгъау – дæ кæстытæ. Ахæм цард мæн нал хъæуы, Бамбæхсдзынæн дард хъæуы.

Цъус рæдыдæн нал барыс, Хъæр, хъæлæба самайыс. Ехх, æвæдза, иуæхстон – Амарин дæ иу æхстæй.

Бафæлладтæ бадынæй Ды мæ цуры – хатын æй. Де ‘вдисæн – дæ цæстытæ, Исынц мæ сæ мæстытæ..

Уæд кæрон нæ ныхасæн, Саст тæбæгъ куыд ныхасæм. Уарзт нæ цурæй адард и, Уый нæ риуты амарди.

Цæй, хæрзбон, мæ судзгæ уарзт, Ныр кæй у дæ дудгæ каст? Мах цæрдзыстæм хицæнтæй, Хорз æмæ фæхицæн дæн!

Р. Г.

Сæрдыгон бон дыл къæвдайæ уардзынæн, Зымæг дын судздзынæн уарзты арт. Сырх уардийыл дæ æдзух бардзынæн, – Дæуимæ базыдтон царды ад.

Мæ удæй дæ, мæ хур, фылдæр уарздзынæн, Æрмæст мæм тарæрфыг ма разын. Фæззæг дыл стъалыты хуызы уардзынæн, Стъалытæй дæм фæндаг аразын…

Уалдзæджы дын булæмаргъау зардзынæн, Рухс-иу дын фестдзынæн изæрæй. Бонрæфты-иу дыл къæвдайæ уардзынæн, Æрмæст мæ ма ныууадз сидзæрæй…

ЦАРД

Цы у нæ цард? Æрмæстдæр хъазт? Æрмæстдæр сагъæс æмæ маст?

Æрмæстдæр удхар æмæ зын? Æрмæстдæр фидæнæй тæрсын?

Æви кæлæнтæ æмæ хин? Æви æнæнхъæлæджы цин?

Цы у нæ цард? Æрмæстдæр хъазт! Æрмæстдæр рухс зæрдæйы Уарзт!

Уæвгæ, цы кæнæм цардыл дис? Нæ цард – æнусбонты Фæдис!

* * *

ДЫРÆНХЪОНТÆ

Хурты Хур дæ цæстытæй фæхуды, О, мæ бон, кæнын æм æз тæхуды.

* * *

Хæрзгæнæг хорз нæ ары, Уæддæр йæ уд фæхъары…

* * *

Фынгæн нал æнкъарыс й ‘ад, – Зæгъ, дæ хорзæхæй, бæркад.

* * *

Иу рæдыдæн ис ныббарæн, – Уый нæ зæрдыл алкæд дарæм.

* * *

Ма ’фхæр алкæй рæстæй, – Зæрдæ атондзæн мæстæй.

* * *

Ды куы фæкæныс быцæу, Гъеуæд мæм фæкæсыс цæу.

* * *

Карк кæд ыстахти уæларвмæ, Йе стырдæр тахт уыд… уæлартмæ.

* * *

Сабитæн цæуы сæ худын, – Уæд æнцон вæййы нæ удæн.

* * *

Хæдзар сабитæй у дзаг, – Амонд дзы уыдзæни фаг.

* * *

Кæд сæттын лæгдзинад нæу, Уæд дæ дзырдыл фидар лæуу!

* * *

Хойыс ды æдзух дæ риу: Афæлдахдзынæн Хъæриу.

* * *

Кардæй чи фæкæрды хос, Иу сæгъæй цы зæгъыс фос?

* * *

Нал ис, нал, фæллойæн кад, Уæд кæцæй цæуа бæркад?..

* * *

Хонын дæ уæндын нæхимæ, Зонын: ис къæбæр цæххимæ.

* * *

Ды – таучелзæрдæ, хъæлæкк, Бакæнын дæм æз хæлæг.

* * *

Нæй, нæ та бакасти коммæ, Комкоммæ ныххауди коммæ.

* * *

У æгъдауджын уæвын зын, Уый тыххæй æдзух хъæрзын.

* * *

Бирæгъ куыйты бын куы тула, Уæд къæрттæй æппары цъула.

* * *

Урс хохæй сау дур нæ тулы, Сайæгой раст цау кæм дзуры.

* * *

У æгъдауджын æмæ раст, Ма кæн адæймагæн маст.

* * *

Арвæн нал зыны йæ кæрон, У дæ сыгъдæг уарзт æгæрон.

* * *

Стæм кæрæдзийæ мах разы, Уый фæрцы цæрын фæразæм.

* * *

Кадæн сбарæн нæй тæразыл, Уый цæуы лæгæн йæ разæй.

* * *

Къухтæ ивазæм мах хурмæ, Мах фæнды, хъæлæкк, йæ цурмæ.

* * *

Ма скæн хорз кæстæрæн бын, Ссардзæн уый уæддæр йæ тын.

* * *

Кæсы мæм хурæнгæс дæ каст, Кæлы дæ цæстытæй сæуæхсид. Мæ риуæй алидзы мæ маст, Хæстæг мæм нал цæуы зæрæхсид!

* * *

Нæ фидауынц Рæсугъд уардитæ Салдæй,

Мæ сыгъдæг уарзтыл Макуы рацу Сайдæй.

БАГАТЫ ЛАДИ: 100 АЗЫ

УАНИОН

УÆЛАХИЗЫ САЛДАТ

Ирон фысджытæй йæ сæдæ азы сæрты чи ахызт, уый у Фыдыбæстæйы Стыр æмæ Японимæ хæстыты архайæг, поэт, публицист, ахуыргæнæг, фæллойы ветеран, журнал «Мах дуг»-ы иузæрдион хæлар æмæ автор Багаты Захары фырт Лади (Владимир).

Фыссæг йæ бирæвæрсыг сфæлдыстадон бынты руаджы ирон литературæйы бацахста йæхи сæрмагонд бынат. Йæ фыссæн сисæй æргом æрхудт, æмæ ма кæсæджы дæр фæхудын кодта, йæ алыварс цы æбуалгъ митæ уыдта, цы æнæрастдзинæдтæн уыд æвдисæн æхсæнады, уыдоныл йæ фыст басняты. Уыдон арæх мыхуыргонд цыдысты газетты, журналты, рацыдысты хицæн æмбырдгæндтæй. Цыргъзонд фыссæджы уацмыстæ канд абон нæ, фæлæ кæцыфæнды рæстæджы дæр уыдзысты ахсджиаг.

«Ирон Крылов», афтæ йæ хонынц сæхимидæг фысджытæ, йæ бирæ хæлæрттæ. Адæймаджы дисы бафтауынц, Райгуырæн бæстæ, йæ алæмæттаг æрдз æмæ цардмæ уарзондзинад фыссæг куыд æнкъарæнджынæй æвдисы йæ уацмысты, уыдон. Кæм сывæллонау йæ уацмысты цин кæны йæ райгуырæн Тибы рæгътыл, сабийæ цы дидинджыты ‘хсæн хъазыд, уыдоныл æмæ сын иннæ зайæгойтимæ адджынæн нымайы сæ нæмттæ. Уыдон ныххал вæййынц. Хъуыды та сæ куыд бакодта!

Багаты Лади райгуырди Тибы хъæуы 1919 азы. 1922 азы йæ бинонтæ ралыгъдысты быдырмæ æмæ æрцардысты Къостайыхъæуы. Уым каст фæцис авдазон скъола. 1937 азы ахуыр кæнынмæ бацыд Дзæуджыхъæуы педагогон училищемæ. Йæ ахуыргæнджытæ уыдысты æвзагзонынады дæснытæ: Æлборты Барис, Туаты Ольгæ, Дзанайты Иван, Багаты Никъала, Калоты Георги æмæ иннæтæ. Дыккаг курсы фæстæ кусын райдыдта Къостайыхъæуы скъолайы райдайæн кълæсты ахуыргæнæгæй. 1939 азы йæ гæххæттытæ балæвæрдта Цæгат Ирыстоны педагогон институты литературон факультетмæ, фæлæ йæм уыцы аз фæсидтысты Сырх Æфсады рæнхъытæм. Йе ‘фсæддон хæс æххæст кодта Киевы Æфсæддон зылды танчыты 14-æм бригады горæт Житомиры. Уæд цыд Японимæ хæст. Архайдта Бессараби æмæ Цæгат Буковинайы ссæрибар кæныны фæдыл хæсты. 1941 азы каст фæцис Ульяновскы æфсæддон-танкон училище лейтенанты цинимæ, æмæ йæ арвыстой танчыты 206-æм бригады взводæн командæгæнæгæй.

Кæсын дарддæр

Райдыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæст. 1942 азы йе ‘фсæддон хаимæ æрвыст æрцыд Дард Хурыскæсæнмæ – Японы арæнтæм. 1945 азы, танкты ротæйы командир.

Багаты Лади архайдта Японы хæсты. Фыдыбæстæйы Стыр хæст фæцис, фæлæ Лади суанг 1947 азмæ йæ райгуырæн хъæумæ нæ сыздæхт. Уыд Хабаровскы 258-æм батальоны ротæйы командир.

Хъæубæсты кæстæртæ цин кодтой, йæ риуыл хуры тынтæм цæхæр цы майдантæ калдтой, уыдоныл. Уыцы аз райдыдта кусын Кировыхъæуы астæуккаг скъолайы ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæгæй суанг 1950 азы онг, фæсаууонмæ та ахуыр кодта Цæгат Ирыстоны педагогон институты.

1950-1955 азты уыд Къостайыхъæуы астæуккаг скъолайы директор. 1955-1957 азты – Горæтгæрон районы Сунжæйы астæуккаг скъолайы ахуыргæнæг, 1957-1977 азты – Тарскæйы астæуккаг скъолайы ахуыры хайады сæргълæууæг, 1972-1977 азты Цæгат Ирыстоны Ахуыргæнджыты дæсныйад уæлдæргæнæн институты ирон литературæйы методикæйы кабинеты сæргълæууæг. Фыццагдæр Лади сарæзта «Ирон диктантты æмбырдгонд 1-4-æм кълæстæн», «Ирон изложениты æмбырдгонд 1-4-æм кълæстæн». Гаппуаты Хъасболатимæ бацæттæ кодтой æмæ рауагътой райдайæн кълæстæн ахуыргæнæн чингуытæ: «Ирон æвзаг æмæ кæсыны чингуытæ 2-æм къласæн», «Кæсыны чиныг 3-æм къласæн» æмæ сын ныффыстой методикон амынддзинæдтæ. 1977-1980 азты ногæй кусын райдыдта Кировыхъæуы астæуккаг скъолайы ахуыры хайады сæргълæууæгæй. Алыран дæр арæзта литературон къордтæ рæзгæ фæлтæрæн æмæ сæ афтæмæй разæнгард кодта фыссынмæ. Уыдонæй бирæтæ систы поэттæ. 1979 азы ацыд пенсийы. Мыхуыры йын рацыд чингуытæ: «Хур æмæ мæй» (1963), «Иу къухы æнгуылдзтæ» (1974), «Æхсæртæг» (1978), «Дзул кæд у хæрзаддæр» (1986), «Ирон зæрдæхудт» (1991), «Мæ фæззыгон най» (2008), «Дзураба» (2012).

Лади кæстæртæн канд ахуыргæнæг нæ уыд, фæлæ фæрнджын хистæр, царды сæ раст фæндагмæ здахæг. Хуыцауæй йын лæвæрд у мадæлон æвзаг зæрдæйы тæгтæй æнкъарын, æмæ йын лæггад кæны хиуыл нæ ауæрдгæйæ. Æнцой нæ зонгæйæ, цалдæр азы размæ дæр цух нæ уагъта йæ кусæн уат. Фыста ног æмдзæвгæтæ, цымыдисаг æрмæджытæ газет «Рæстдзинад» æмæ журнал «Мах дуг»-мæ. Цы бирæ фæндтæ йæм уыд, уыдон æххæст кодта йæ фæрныг бинонтæ æмæ йæ уды хъаруйы фæрцы. Ныр кæд йæ æнæниздзинад фæцудыдта, уæддæр, кæддæры салдатау, размæ хæссы уæлахизы, сæрибары тырыса. Йæ цардæмбал Дзанайты Ирæимæ халтихæгæй цы хъарм ахстон сарæзтой, уый кæддæрау ныр дæр нæ цух кæны уарзон адæмæй, хæлæрттæй, сæ кæддæры скъоладзаутæй, уымæн æмæ сты зæрдæйæн адджын æмæ зынаргъ хистæртæ.

Царды рæсугъд фæндæгтыл ацыдысты сæ ныййарджыты кадыл кад æфтаугæйæ сæ дыууæ фырты Валери, Славик æмæ чызг Виолеттæ.

«В своих творениях талантливый баснописец пользуется открытой сатирой, прибегает к гротеску и аллегории.

Да будет сказано не в обиду, но осетинские поэты редко «кормили» баснями своего читателя. И вот осетинская литература получила талантливого баснописца Владимира Багаева. Басни, которых несметное количество у автора, не только бичуют недостатки, но и являются важнейшим фактором внедрения в повседневную жизнь, быт народа лучших традиций, обрядов, обычаев, благородство», – фыста газет «Северная Осетия»-йы историон наукæты доктор, профессор Мæхæмæтты Ахуырбег.

Мæнæ куыд фыссы Дзæуджыхъæуы Центрон библиотекæйы хайады сæргълæууæг Дзугаты-Мурасты Риммæ газет “Рæстдзинад”-ы 2019 азы 15 мартъийы номыры:

«Цыфæнды ма фысса Лади – уый вæййы, авторы царды фæлтæрд-дзинадæй хатдзæг, бæлвырдæй дзы бæрæг вæййы, йæ алы сулæфт дæр баст кæй у райгуырæн зæххы цинтæ æмæ хъыгтимæ.

Ладийы уацмысты æргом зыны, кæмæн æмæ кæуыл фыссы, уыцы адæмы цард хорз кæй зоны, уый. Зоны сын сæ бæллицтæ æмæ риссаг фарстытæ дæр. Советон дуджы адæммæ цы хъæндзинæдтæ уыдис, стæй хицæуттæм дæр, мæгуыр кусæг адæмы æнцад цæрын цы нæ уагъта, уыдæттæ поэт калдта хурмæ, кæд æмæ йын бафхæрынæй тас уыдис йæхицæн, уæддæр.

Йæ фыст бæстон басняты фырмæстæй бахуды царды уагæвæрдыл («Иу къухы æнгуылдзтæ», «Домбай цъысымы»). Цавæр хъæндзинæдтыл худы поэт йе ‘мбисæндты, уыдон бирæ сты. Зæгъæм: æнæкъуди хъалтæ («Гæды домбайы хуызы»), куыстæй йæхи чи сайы («Цъылын æмæ уисой»), ног рацарæзт чи не ‘мбары («Зырнæйзилджытæ»), йæхи бинонтæн чи ницы зоны, афтæмæй адæмæн уынаффæгæнæг чи свæййы («Æхсæнадон уасæг»), искæй фæллойæ хъал чи вæййы («Гæрæм уыры æмæ æхсæрæг»), расыггæнаг («Хабос»), сылваздзинад («Рувас æмæ зыгъарæг»), хиппæлойдзинад («Зондамонæг»), нæ ирон зæрдæхудты фæстиуджытæ («Ирон зæрдæхудт»), хицæутты схъæлдзинад («Домбай цъысымы») æмæ æндæр риссаг темæтыл.

Йæ баснятæ бакæсгæйæ чиныгкæсæг, æнæмæнгæй, фæхуддзæн, стæй сæ райсдзæн мидбылхудгæйæ йæхицæн зондæн.

Ладийы чиныг «Мæ фæззыгон най» мыхуыры куы рацыд, уæд бафтыд Ладийы æрдхорд, йæ æмкурсон, Хъæдгæроны скъолайы уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг, Епхиты Мишайы къухмæ. Уый газет «Рæстдзинад»-ы Ладийы уацмысты тыххæй афтæ фыссы: «Мæнæн ацы чиныг балæвар кодта стыр зæрдæйы рухс. Нæ ирон æвзагыл дзурджытæй ма кæсгæ чи кæны иронау, уыдон зæрдиагæй бакæсдзысты Ладийы чиныг «Мæ фæззыгон най». Чиныг тематикон æгъдауæй у тынг хъæздыг».

Ладийы радзырдтæй кæцы бакæсай, се ‘ппæт дæр сты ахæм ахсджиаг темæтыл фыст. Чиныджы дзæвгар бынат ахсынц, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайджытæ сæ патриотон хæс куыд æххæст кодтой, куыд лæвæрдтой сæ тых, сæ цард, цæмæй тагъддæр æрцыдаид бæллиццаг Уæлахизы бон, уыдæттæ.

Чиныгкæсæг æхсызгонæй бакæсдзæни радзырд «Хъысмæт». Уæлдайдæр – æрыгон амондагур лæппу, шофыр Хъасай, кæд йæ царды бирæ цæлхдурты сæрты ахызт, бавзæрста дызæрдыгдзинæдтæ уарзондзинады «фронты», уæддæр йе ‘цæг амондыл сæмбæлы…

«Мæ фæззыгон най»-ы ма автор кæны нæ генион фыссæг Хетæгкаты Къостайы царды хабæрттæ. Автор радзырдта, Къостайы куыд бирæ уарзтой, куыд æй хуыдтой сæ ныфс, сæ цæугæ мæсыг, стæй куыд пайда кодтой тыхст заман йæ номæй, уыдæттæ. Чиныджы ис æрмæстдæр иу радзырд «Уæд Къостайы Къоста ничиуал хондзæн». Фыст у поэты бæрзонд уæздандзинады тыххæй. Фыссæг куыд баххуыс кодта Садоны цæрæг Битарты Битъырæн, куыд ын сарæзта йæ тыхст, стæй йæ сæ хæдзармæ куыд хуыдта Битъыр, цæмæй йæ хорз фена, кад ын скæна.«Гæртам? Нæ, – загъта йын Къоста, – уæд Къостайы Къоста ничиуал хондзæн!»

Уæлдай дзаджджындæр Ладийы чиныг у фыдæлтыккон таурæгътæй. Соттиты Риммæйы загъдау, «Ладийы мусы цъæмæлтæ нæй. Ис дзы æхсæры гагатау хоры нæмгуытæ. «Мæ фæззыгон най» ссис æмбæрзæн йæ чингуытæн. Ацы чиныджы тæвагæй бахъарм уыдзысты Ирыстоны чиныгкæсджытæ».

Бирæ дзурæн ис Ладийы сфæлдыстадыл. Хъæддыхæй зæгъæн ис уый, æмæ ирон чиныгкæсæгæн Багаты Ладийы уацмыстимæ фембæлд æдзухдæр кæй хæссы стыр æхсызгондзинад. «Ладийы цард æмæ сфæлдыстад кæрæй-кæронмæ у ныртæккæйы фæсивæдæн бафæзмыны аккаг. Адæймаг йæ царды бонты йæ уд, йæ зæрдæйы хъарм, йæ зонд куы рауæлдай кæна рæзгæ фæлтæры ахуыр кæнынæн, уæд уымæй фæрнджындæр лæг никуы уыдзæн! Ахæм лæгæй базæронд Багаты Лади», – загъта Æлдаттаты Виктор.

Нæ уарзон фыссæгыл кувæг лæджы куывд æрцыд, æмæ йæ сæдæ азы сæрæй ахызт фарн æмæ кадимæ. Йе сфæлдыстадæй сарæзта ирон литературæйы йæхицæн æнусон цыртдзæвæн, æмæ йæ уацмыстæ азты сæрты фæлтæрæй-фæлтæрмæ хизæнт. Дунескæнæг Хуыцау ахæм арфæ ракæнæд, æмæ ма къорд азы хуры фæлмæн тынтæй æфсæст куыд уа нæ буц хистæр, фыссæг, фæллойы æмæ хæсты ветеран, ирон дзырдаивадæн хæрзгæнæг – Багаты Захары фырт Лади!

Лади ирон литературæмæ цы дзаджджын хуынтæ бахаста, уыдоныл хъомыл кæндзысты бирæ фæлтæртæ, уыдзысты царды рæствæндаг, йæ уацмысты хъæбатыртыл сæхи фæлтæргæйæ. Ды дæ сæрибархæссæг, фарнхæссæг уæздан хистæр!

БАГАТЫ Лади

Мæ зынгхуыст æмбалмæ

(Калоты Хазбийы ном мысгæйæ)

Ызнон та дын дæ иунæг мадмæ ‘рцыдтæн…
Уæ кæрты дуарæй рахызти мæнмæ…
Дыууæ дзырды мæм хионау ысхуыстæй:
– Дæ нывонд фон, куыд æрæгмæ цыдтæ? –
Дæу тыххæй иу ныхас дæр – нæ…

Мæ разæй дзургæ бараст и дæ уатмæ.
Кæддæрау алцыдæр йæ бынаты – æфснайд,
Цыма ныртæккæ сыхæгтæм ысуадтæ
Æмæ та раздæхдзынæ ардæм,
Дæ фыссæн стъолы цурмæ тагъд.

Дæ къамтæ дын мæ цæсты размæ хаста,
Йæ уырзтæй сæ рæвдауæгау сæрфта.
Куыд фæрсынц удæгæстæй – фарста:
– Йæ фæстаг фыстæг – искуы йын æй кастæ? –
Æмæ мын æй мæ къухы бын тъыста…

Ыстæй фæзылд – «Цы мæрдырох мыл сагъуыд?!
Фæндаггон куы дæ! Фенон дын къæбæр!..»
Æрхаста фынг: «Нæ уæливыхтæй саход…
Уыд де ‘рдхорд сыл зæрдæйæ», – мидбыл бахудт
Æмæ мæм бакасти куыддæр…

Цыма мæ фарста: уыцы дард бæлццонæй
Дæумæ кæд исты хабар ис,
Уæд ма мын æй кæдмæ ‘мбæхсыс фæсмонæй…
О, мадæлты гæныстоны зæрдæтæ,
Сымахæн та æнæхсайгæ кæд ис!

Ма у ‘нкъард

Ма у ‘нкъард, – æз раздæхдзынæн – ма тæрс.
Ма ку, ма ратт цæстысыгтæн бартæ.
Тагъд кæнын? Нæ! Азым дæр мæм ма хæсс,-
Æз æрмæстдæр бавзæрстон дæ батæ.

Ма тæрс, ма! Мæлæт цы у дæ цуры?..
Уарзондзинад бадон кæндзæн хох дæр.
Зон, мæлæт дæр ахæмты æрсуры, –
Цардамондыл чи нæ цæуы тохмæ.

Ма кæс афтæ!.. Ахаудзæн тъæппытæ
Зæрдæ риуы де ‘нкъардæй æмбойны.
Уарзын дæ! Æрмæст дæ хæмпус былтæй,
Зон, ысуагътон зæрдæйæн йæ дойны.

Ма у ‘нкъард, – æнцондæр вæййы хæсты…
Ис æндæр мæт – зæрдæйы цы домыс!
Æз тæрсын, мыййаг, куы цæхса цæссыг
Ме ‘рцыдмæ дæ цæстыты æрдонхуыз.

Ма кæ ‘нкъард! Дæ цæссыгæй мæ бахиз…
Тагъд кæнын? Нæ! Макуы мæм хæсс азым.
У хæрзæбон! Мах уыдзæн Уæлахиз –
Уæлæ хур – хæрзæмбæлæг нæ размæ!

Владивосток – Ирыстон

Рындзæй фæлгæсын,
мæ хæдбынмæ –
денджыз
Хъуысы мæм
горæты
зонгæ хъæлæс.
Зæрдыл æрбалæууыд:
«Аленк кæн Терчы.
Донбылæй урс хæхтæм
бирæ фæкæс!
Цыма цы уæлдай у –
уым дæр – зæхх, ам дæр,
Ам дæр – мæхи горæт,
уым дæр – мæхи.
Иу ран та
иннæмæй
цас уыдзæн хъармдæр!
Уым дæр
зæхх уыдзæни,
ам дæр зæхх и…»
Уоу-уай!
Кæй бон ысуид:
зæрдæйæ раскъуын,
Ферох кæн алцыдæр,
чи уыд, цы уыд,
Зæрдæ ныйих уаид!
Цыма цард
аскъуыд –
Чи ма байдзаг кæнид
зæрды афтид?
Скъолайы æмбæлттæ,
Терчы был цъæх нæуу,
Зад хуымты хус ысмаг,
адджын
фæллой,
Уарзон чызг, сауæрфыг,
хурдзаст цæсгом,
Фидæны сагъæстæ,
фидæны кой.
Хойы фæлмæн ныхас,
ноджы æхсызгондæр –
Мады хъарм хъæбысы
мады рæвдыд.
Мадæлон æвзагыл
мадæлон зарджытæ,
Мадæлон хъуыдытæ,
мадæлон дзырд.
Оххай!
Кæй бон ысуид
афтæ æцæгæлон!
Ферох кæн
алцыдæр,
зæрдæйæ стон!
Дарид Амур мыл уæд
Барысчъи – искæд бон?
Майды-ма!
Бабын у!
Фесæф бынтон!
Уарзын Ирыстоны,
уарзын нæ Терчы
Иримæ иууыл –
мæ зæрдæ, мæ уд.
Уый тыххæй
тарфдæр ам
уарзы мæн денджыз.
Рагон
Амур мыл
æнувыддæр у!

Афтæ дæ цæмæн уарзын?

Афтæ дæ цæмæн уарзын, Ирыстон?!
Кæд, мыййаг, дæ хъарм цæссыджы ‘ртах,
Сабийæ дæ аргъæуттæм куы хъуыстон,
Уæд мæнæн мæ зæрдæмæ ныттагъд…
Кæд, мыййаг, дын банызтон дæ рынтæ
Суадоны был дойныйæн кæддæр…
Кæд æдзух дæу ф’ агурын мæ фынты
Æмæ дæ нæма ссардтон уæддæр?

Афтæ дæ цæмæн уарзын, Ирыстон?!
Кæд дæ фæз, дæ урссæр хæхты уынд,
Дард балцы æнкъард бонтæ куы ‘рвыстон,
Уæд æдзух мæ цæсты раз лæууыд?
Цас бæстæтыл азылдтæн дæ фæстæ:
Æрдз, хæзнайæ, алцæмæй – æххæст.
Нæ, уæддæр мæ Райгуырæн хæхбæстæй
Атонын нæ бакуымдта мæ цæст.
Не ссардтон рæсугъддæр арв мæ сæрмæ, –
Зæхх – цæрынæн, бануазынмæ – дон.
Искæй хорз ном не ‘рхастон мæ сæрмæ,
Уыд мæ ном кæддæриддæр хæххон…
Кадылмæлæг, балцмондаг, зындзæрæн,
Хæхты ‘гъдæуттыл – тохгæнæг æдзух,
Хистæрæн – лæггадгæнæг, кæстæрæн –
Зондамонæг – цас æххæсса къух.

Афтæ дæ цæмæн уарзын, Ирыстон!?
Кæд дæ кæмтты ‘рра дæттæн кæддæр
Радгæсæй сæ зарæгмæ куы хъуыстон,
Уæд мæ хъусты баззади сæ хъæр…
Бафтыди уæдæй мæ фæдыл зарæг,
Æмæ ма йын аскъуынæн кæм ис!
Куы – идæдзы «А-лол-лай»-ы хъарæг,
Куы – Къостайы «Додой»-ы фæдис.
О, тæхуды, ныр Ацæмæз сарæхс!
Иры фарнæн удæвдзæй ныззар,
Иры цинтæ хуры рухсмæ рахæсс,
Иры рынтæ дымгæтæм ныддар!

Зæрдæйы дзырд

Куы свæййын арф хъуыдытыл æз,
Мæ зæрдæ алы хатт фæдомы,
Цæмæй хæссон мæ царды хæс
Бæрзонддæр амонд æмæ номæй.

Дунейыл у фæлтæргай цард…
Фæцæры иу хатт лæг æрмæстдæр,
Æмæ дæттын мæ царды рад
Мæ райгуырæн, мæ уарзон бæстæн,

Цæмæй йыл хъармдæр хур кæса,
Æфсæст уой адæм цардамондæй,
Мæ зард сын рухсдзинад хæсса –
Фæсмонгонд ма фæуон мæ бонтæй.

ХЪАМБЕРДИАТЫ МЫСОСТ: 110 АЗЫ

ÆНУСТÆМ ÆРЫГОН

    Нæ фысджытæй бирæтæ нæ бацыдысты сæ кары. Цард сæ йæ уылæнты бын ассæста, аныхъуырдта сæ, сæ фæндтæ сын сæ хъуыры фæбадын кодта. Уыдонæй иу уыд Ирæн йæ цин æмæ йæ уалдзæджы “зарæггæнæг” Хъамбердиаты Мысост. Стъалыйау хæрз цыбыр уыд йæ цард, фæлæ уый дæр фаг уыд, цæмæй йæ уды рухс æмæ зæрдæйы хъармæй батавтаид, æппынæдзух йæ фендмæ чи бæллыд, йæ цурæй-иу йæ къах кæй нал хаста, сæ развæндаг кæмæн рухс кодта, уыцы сфæлдыстадон интеллигенцийы минæвæртты, хуымæтæг адæмы.

Цы уыдысты дыууæ æмæ ссæдз азы цæрынæн. Мысост баззад “Ирыстонæн йæ райсоммæ кувæг, йæ цин æмæ йæ уалдзæджы зарæггæнæг”-æй.

* * *

Ирыстоны советон æхсæнадæн Мысост йæ хæс бафыста йæ зæрдæйы ’хсидгæ тугæй, йæ рæзгæ цырен зондæй. Цард цæмæй уæлдæр къæпхæнмæ схиза, ууыл Мысост фæкодта æнæсцухæй йæ тохы хай. Уыцы куыстытæ Мысост бакодта аивады сфæлдыстады фæрæзæй.

Кæсын дарддæр

   Мысост цы уыдис, уымæй уафт уыдис аивады хæрдгæ хæлттæй. Аив йæ ацыд, аив йе ‘рбацыд, аив йе сныхас, йе схудт, аив, бынтон аив та йæ зард. Мæ зæрдæ мæм афтæ дзуры, æмæ Ирыстоны хæхтæ Мысосты зардæй аивдæр зарæг нæма фехъуыстой…

Нигер

    Мысост уыд ирон литературæйы сæууон стъалы… Йæ зæлланггæнаг æмдзæвгæтæй фæсивæды зæрдæтæм бахаста цин æмæ рухс.

Ардасенты Хадзыбатыр

   Ирон поэттæй советон дуджы æппæты номдзыддæр уыдис Хъамбердиаты Мысост. Æвзонг поэт литературæмæ æрбацыд ныфсджын æмæ барджынæй, сæудары Бонвæрнон куыд фæзыны, афтæ.

Джыккайты Шамил

   Мысост алфамблай дунемæ, уæлдайдæр æрдзмæ, каст æмæ йæ æнкъардта æрыгон, романтикон цæстытæ æмæ зæрдæйæ, уыдта йын йæ хуызтæ, хъуыста йын йæ мыртæ, хатыд æмæ йын фиппайдта йæ алыхуызон сусæг æргом змæлдтытæ, раив-баивтæ, рафæлив-бафæливтæ.

Дзуццаты Хадзы-Мурат

ФÆСТАГ ХЪУЫДЫ

Мæ фæстаджы хъуыды
(Чысылау, кæуын),
Фæстаг уынд – мæ быдыр,
Стæй уæд цæуын.

Æрттивы мæм дардмæ
Æвзистау æртæх.
Йæ хицауы ’нкъардмæ
Æрынкъард мæ бæх.

Гъей, иунæджы зарæг,
Дымгæйау тæхай!
Куыд дыл кæнын хъарæг,
Мæ хуымгæнды хай.

Мæ фæстаджы хъуыды,
Мæ æцæгæй фын.
Бæркад-зæрдæ быдыр,
Æз райсом цæуын!

Цæхæрджын сахары
Мæ амонды гуырд.
Еблагъуæджын хъармы
Скъолаты дзырд.

Сфæйлау мæ зардмæ,
Нæ быдыры цъæх.
Цæудзыстæм та дардмæ,
Гъей, фезмæл, мæ бæх!

ХУРМÆ КУРДИАТ

Дæумæ бæллын,
Сызгъæрин хур.
Дæумæ цæуын
Мæ амондгур.

Дæуæн кæнын
Мæ ризгæ зард.
Дæуæн бæттын
Мæ рæзгæ цард.

Зæххыл æртав
Дæ хъæстæтæ,
Дæ цин æрдав
Нæ бæстæтæм.

Дæуæн кæнын
Мæ ризгæ зард.
Дæуæн бæттын
Мæ рæзгæ цард.

НЫСТУАН ДЗЕРАССÆМÆ

Абон та демæ
мæ зæрдæ куы дзуры,
дард дæн –
цы зын у,
цы зын…
Гъæй-джиди, чи загъта
æмæ дæ цуры
абон
кæй авæры
фын.
Зæрдæйы биноныг
ахстон быд тасæн.
Чи зоны ’мæ дын хъыг уой
фаугæ ныхæстæ –
мæ дуне Дзерассæ –
искуы
куы хæссой
мæ кой.
Уый, дам,
йæ фыдæлтæй
бадардта азым,
нал, дам, сын зоны
сæ аргъ.
Уымæн, дам,
рохуаты
къулыл дзыназынц
хъама,
йæ ехс
æмæ саргъ.
Чи ма дын уромы
ахæм фыдгуырды –
къулбадæг –
цас у
йæ ас!
Афтæмæй, акæс-ма,
дзыллæты ’мбырды
хистæрæй
айсы ныхас.
Адæмы цæсты, дам,
чи кæна цудгæ –
авæййы
цæстыты сындз.
Домынц мæ:
уынгмæ, дам,
хъазгæ ’мæ худгæ
рацæуы
йемæ
йæ чындз.
Уыцы ныхæстæм ма
дзуапп та цы арон?
Раст куы у
адæмы дау…
Рагæй-æрæгмæ дæр
зæрдыл нæ дарын
зæронд
фыдæлты æгъдау.
Искуы, Дзерассæ,
куы фæуон дæ цуры
(уый дын нæ мысын æдзух?)
Ма мæм-иу радæтт уæд,
курын дæ,
курын,
зæхмæ кæсгæйæ
дæ къух.
Кæлмæрзæн
ма æмбæрз,
ма ’мбæхс æфсæрмæй
искæмæй
де ’рфгуыты сау.
Хатын дæм,
курын дæ,
ма ’рхæсс дæ сæрмæ
зæронд
мæлинаг
æгъдау.
Абад-иу,
абад,
мæ зæрдæ,
мæ разы.
Уа ма дæ
истæмæй тас?
Чи дын уромы
дæ цæстыты хъазын
æмæ
дæ уарзон ныхас!

АРВЫ ХÆЗНА

Арвы цæхæрæй фæрыст,
цымæ, цавæрæн
йæ сæр?
Уарзын æз,
куы фæуын куыст,
арвмæ акæсын изæр.
Уым фæзынди афтæ мæй-
иу –
йæ кæрдзыныл тæргай.
Хъуамæ искæйы мæстæй
арвыл
бандзæрста
йæ хай.
Æмæ къулы
тулы
мæй,
уый дын къулы
иунæг нæу:
чидæр
байтыдта æрмæй
мæйы
алыфарс
мæнæу.

 * * *

Ма у æнкъард… æмæ амондмæ ма дзур,
Амонд йæхæдæг зындзæн.
Дардмæ йæм ма цу, дæ куыстæй йæ агур,
Æмæ дæ уый дæр уындзæн!

ÆДЗÆЛЛАГ ÆФСИН

Мыстытæ къæбицы хыртт-хыртт кæнынц,
Сабитæ стонджыйæ ниуынц, кæуынц.
Цыхтытæ хæндыджы сысты хъуына.
Кæцымæ бавнала, кæцы кæна?..

Цыхтыты хуыздæры райгуырди «цъиу»,
Къухбæрц йæ тæбæгътыл сæвæрдта чъиу.
Кæцы зæгъдзæни: мæ удæн зын уа?
Кæцымæ бавнала, кæцы кæна?..

Хæдзар æнæцагъд у афæдзы бæрц,
Скъуыдтæ, æнæмпъызт у лæгæн йæ кæрц.
Йæ сæр æнæфснайдæй – хосы цъына.
Кæцымæ бавнала, кæцы кæна?..

Фаджыстæ къуымтæм фæмæрзы æдзух,
Тагъддæр цæмæй фæуа куыстытæй цух.
Фаджыстæ астæуæй мачи уына.
Кæцымæ бавнала, кæцы кæна?..

Къаба æрфаринтæ, кофтæ – скъуыд,
Æвзæр йæхæдæг, æдзæллаг йæ уд.
Ахæм æфсин вæййы – ахæм хæзна!
Цæй, цы дын бакæна, цы сын кæна?!

ФÆНДОН

Зæгъынц мын: «Ды нæ бæззыс Ирæн»,
Фæрсынц мæ: «Цæй, кæм ис дæ кад?»
Чи – мысы хорздзинæдтæ бирæ,
Æз та – нæ зæххыты бæркад.

Фæнды мæ мæн нæ бонты таджы
Ссарын тых, ссарын бар.
Мæ царды уалдзыгон фæндаджы
Мæхимæ базонын æхсар.

Фæнды мæ рагуалдзæджы згъалын
Зæххы цæсгомыл хор æрмæй.
Æхсæв æнцад доны куыд калы
Æвзист уæларвы зæрдæ – мæй.

Стæй та мæнæуы, кæрдæджы
Æфсадын бæстæйы хуызтæй.
Æфсиры буртæн та фæззæджы
Сæ зыр-зыр бануазын цæстæй.

Куы ’мбарин адæмæн сæ амынд,
Куы уаид коммæгæс мæ уд.
Куы ссарин æз мæ дуджы амонд,
Куы уаин алцæмæй рæвдыд.

Стæй ма ноджыдæр куы ссарин
Зæрдæйы гуыдырæн дæгъæл,
Уæд дардмæ, чи зоны, ныззарин,
Мæ мысын не суаид дзæгъæл.

БАЛЦ

Мæнæн у ме ’мбал
Мæ бæх æд саргъæй.
Фæцъæх и зæрдæ
Фæндаджы даргъæй.

Фесхойын тынгдæр
Мæ бæхы фæрстæ…
Фæстæмæ згъорынц
Къуызгæ бæлæстæ.

Суайын æрхы,
фæзилын комы.
Кæм и ныхлæууæг!
Кæм дæ, уромæг!

Ныккæсын размæ –
Фæндаг ныддаргъ и.
Мæ бæх ысхид и,
Тыхсы йæ уаргъæй.

Фатау тæхгæйæ
Йæ сæр ныттилы.
Мæ хъусты рæзты
Дымгæ сзилы.

ДЖУСОЙТЫ МАРАТ: 60 АЗЫ

    Джусойты Леуаны фырт Марат райгуырд æмæ схъомыл Тарскæйы хъæуы æмæ йыл абон дæр йæ зæрдæ нæ ивы. Ирон поэзимæ æрбацыд йæхи фидар æрмдзæфимæ, йæхи уынынадимæ царды алы фæзындтæм. Йæ уыцмыстæ цы æртæ поэтикон æмбырдгæндты ныммыхуыр кодта, уыдоны ирдæй равдыста дзырдæй нывкæныны дæсныйад. Йæ æмдзæвгæты дæсны пайда кæны аивадон абарстытæй, фидар дзырдбæстытæй, адæмон сфæлдыстады авналæнтæй. Цы фæлгонцтæ сарæзта, уыдон цæстытыл уайынц адæймаг сæ æнцонæй йæ зæрдыл бадары.

Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадыл университеты филологон факультет каст фæуыны фæстæ куыста газеттæ «Рæстдзинад», «Молодой коммунист», «Стыр Ныхас», «Айдæн», «Пульс Осетии»-йы, журнал «Мах дуг»-ы редакциты.

Марат хорз æнкъары ирон дзырды уæз йæ алы фæзилæнты дæр, фарны дзырдæн у арфæйаг лæггадгæнæг æмæ ма йын бирæ бантысæд.

СТЪАЛЫТЫ ‘ХСÆН

ФÆЗЗЫГОН

Хъарм бонтæ фæвæййынц хардз,
Уарынтæ нырма – фæсарц.

Згъæлы фæззæджы сыфтæр,
Хъуысы зырнæджыты хъæр.

Æмæ дард хæссы сæ уаст
Рохст, уынгæг зæрдæйы хъаст.

О, куыд æрхуым у сæ тахт!..
Цард цæй тагъд кæны, цæй тагъд!

Знон рæудидин калдта бал,
Ныр йæ сæрмæ арвыл – хал…
Ивгъуыдыл цы у фæсмон?!
Фæлæ хъæд ныггом бынтон.

Фидæныл нæ риссид сæр,
Фæлæ, зырнæджытæ, хъæр.

Æмæ ахæм тахт кæнут,
Æмæ мын хæссут мæ уд…

Кæсын дарддæр

МÆЙДАР ÆХСÆВ

Куыд хорз у мæйдар æхсæв хохы!
Арв калы мæ удыл цæхæр.
Зæххон катай, царды мæт рох у.
Нæ абонæй – фидæн хуыздæр.

Æрфу кæны фугæтыл уахъæз,
Фæивы йæ сонт хъæлæс дон.
Ныррухс вæййы фидæны сагъæс,
Ныххур кæны ивгъуыды бон.
Зæххонтæм – æввахс, фæлæ иунæг…
Дæн хион дард стъалыты ‘хсæн.
Мæ зæрдæйæн скодта хæрзиуæг
Уæлвонг хохы талынг æхсæв.

Мæ алыварс цард мæ фыдрох у,
Йæ фынæй та бонмæ у тарф.
Мæйдар æхсæв диссаг у хохы,
Йæ цæхæр мыл бафтыдта арв.

* * *

Нæ рагон адæмы туг, не стæг
Кæмæн нæ бабæззыд, кæмæн!
Æнтауæн, хъацæнау сын фестæм,
Цыма зæронд фаджыс хуымæн.

Æмæ нæ алыварс æвзартæ
Ысуагътой, акалдтой сæ фист.
Сæ сæрæн рагæй не сты нартæ,
Кæнынц сæ дзиглотæ дæр цъист.
Къæйных фæлитойтæн сæ дуг у,
Тыхлæг бæрзонд хæссы йæ сæр.
Хъæстæ сты бирæгътæ нæ тугæй
Æмæ кæнынц зыдæй зыддæр.

Мæнг дзырд æмæ зылын ныхасæн
Нæ царды бирæ у сæ бон.
«Ныр та цы сты, фæлæ сын байсæм
Сæ ивгъуыд, рагфыдæлты ном!»

Фæдисау рох обæуттæй хъуысы
Фыдæлтæн се стджыты зыланг.
Сæ туг цъæх арвы бынмæ сысы
Æмæ сæ ном ысси дзырддаг.

Æнцон у искæйты фæливын,
Æмæ дæхи дæр асай, цæй…
Фæлæ хъысмæтæн нал ис ивæн,
Æмæ ныхыфыст байсæн нæй.
                                              2016

* * *

Цæй Ир ма ис махæй, цæй фарн ма ис ам!
Йæ бæсты нæ бæсты æрцарди хæрам.

Йæ хъузæттæ диссаг ныхилынмæ сты:
Зынг ысты зынгуысты – сæ сойджын куысты,

Сæ фезмæлд, сæ фездæхт – быныстæрд, гаффутт…
Æвдæлон уа знагæн йæ хæдзар, йæ уд!

Бæсты бындур бахордта æнæфсис гæртам,
Лыгъд ысты, тæргайгонд æгъдау æмæ ‘фсарм.

Рæстæй кусæг – сайраг, æввонгхор – сæйраг,
Нæ бæстæ – гæбæзтæ, æлхæнгæ-уæййаг.

Цы кодтай, кæддæры нæртон адæм – ир,
Цы фæдæ, нæ къаннæг хæдхуыз бæстæ – Ир?!
Бæгъдулæгдон, ирхæфсæн хъалтæн – цæлдон,
Æгуыст æмæ кусæг дзыллæтæн – дæлдон.
Цы ирдгæ æрфыты, æрвон фарн, хæтыс?
Нæ цæуыс нæ тæфтыл, сæрхызт дæ, сæрхызт,

Нæ къæстыл, нæ хъæстыл нæ дарыс дæ арм,
Цæй ир ма ис махæй, цæй фарн ма ис ам!

Йæ размæ дæр дуне хуыздæйраг нæ уыд,
Фыдбылыз ныл сагъуыд, кæрæф æмæ зыд…

Ды дæр сæ куы зоныс, сæ хорзæх дæ уæд.
Фыдгулау сæ фæстæ ныууагътой фыдвæд.

Дуг-рæстæджы аххос цы кæнæм, æниу?!
Лæджы хуызæн лæг дзы нæ разындис иу.
                                                                2015

ШАМИЛÆН

Адзал дæ нæ байста æдзардæй,
Æрдæгыл нæ баззад дæ фыст.
Йæ тæккæ хуыздæры фыдмардæй
Зæрдæсаст Ирыстон фæрыст.

Зæриндзых æдзæмхуыд , æнгом у,
Йæ зарæг ныууагъта, йæ дзырд.
Рыст Ирыстон бацис æгомыг…
Йæхиуыл, йæ дзыхыл хæцыд…

Ды та йын хæцыдтæ йæ сæрыл,
Йæ сæрвæлтау снывонд дæ сæр.
Тызмæг арв уыраугæ ныннæры,
Лæджы хъæр нæ хъуысы æндæр.

Хъæрæй æмæ ‘ргомæй нæ дзурæм,
Лæзæрд æмæ ихсыд дзырдтæ…
Нымыгъд æмæ ардыд фыдгулæн
Нæхицæй ды рагæй уыдтæ.

Хуыздæрыл фæкæнынц фыдвæндтæ,
Йæ судзгæ зæрдæ та – мысан.
Фыдгæндтæй, йæ бирæ нывæндтæй
Ирыстоны зæрдæ ныссау.

Æнусон хæс – тугхъалон – фидæм,
Фыдгул дзы нæ кæны æлгъæд.
Фыдæлтæй нын баззад: нæ фидæн –
Нæ хуыздæрты тугæй æлхæд.
                                                     2011

НАФИЙÆН

Хуыцауæй арфæгонд фæдæ…
Йæ хæрзтæй та рæвдыд кæм дæ,
Фæдæ йæ комытæфæй уазхъæстæ,
Йæ рард цæрæнбонтæй æфсæст.
Нæ дын ис иунæг бон дæр сæфт,
Æвдисæн – де ‘сфæлдыст дзæвгар хæрзтæ.

Дæллаг гал дæ æмæ титан,
Æфты дæ куыстæй Ирыл фарн,
Кæны дæ уæлтæмæнæй аивдæр.
Фæллæйттæ хорз кæныс – бынтæ
Дæ удæй – адæмæн хуынтæ,
Æвидигæ, нæ сын ис баивæн…

Рæсугъд ныхæсты бын фæдæ,
Зæрдиаг арфæтæ – сæдæ,
Фæкодтам диссаджы æппæлдтытæ.
Фæлмæн нæ нывæндыс тынтæ:
«Æвзæрæн ма ныууадз бынтæ»…–
Хуыснæгау бахъуызы дæ сæнтты дæм?..
                                                              2015

МИДВЫНЫ

Рагбонтæй ардæм фæцæуы æхситт…
Урсбазыр дымгæ фæйлауы рыгмит.
Бæлæстæн уынджы сæ фæздæг кæлы,
Бæстæ ныгъуылы æмбисонд фæлмы.

Хъарм хæдзар, дзаг хæдзар, артдзæсты арт…
Рæстæджы тагъдæн цæй æвгъау дæ, цард!

Ахæм тæссонд æмæ афтæ зынаргъ
Удæн цæмæн дæ?! Зынхæссæн дæ уаргъ.

Дымгæ йæ бæгъдулæг нал уадзы, нал,
Хъазынæн домы йæхицæн æмбал.

Галиугæнаг лæппу миты æвдылд,
Ницæмæ дары фыдымады хыл.

Мидвыны хъусын хъæлæстæ – цъæхснаг,
Сыхы сывæллæттæ хъазынц, хæрзаг.

Уынгмæ мæ быцъынæг тонын, тындзын,
Згъорын, фæлæ сæм нæ хæццæ кæнын.

Хъуысы мæм, хъуысы æввахс æмæ дард
Пецы къæрццытæ куыд кæны нæ арт.

Бинонтæ иумæ – цæлхæмбырд, æмвынг…
Нал сæ ис хъауджыдæр – цард æмæ фын.

Нал æмæ нал фæуы мидвын, ныддаргъ…
Риссаг, уæззау дæ, мысинæгты уаргъ.

Цардæгас артдзæсты уæлхъус – мæ мад,
Фыдыл æртæфстис йæ боны фæллад.

Хо æмæ ‘фсымæртæ, семæ – æз дæр,
Урсвæлм æвæд уынгмæ хъуысы нæ хъæр…

Рæстæг – фынафон, æрсабыр нæ уат,
Нал уары, нал дымы, рудзгуытæ – салд.

Уазал сæууон мигъау атад мæ фын.
Райхъал мын, оххай, цæй хъыг у, цæй зын!..

* * *

Нæй мæ зæрдæйæн æмгъуыд,
Удæн нæй нымæц.
Азтæй кæд æмæ фæцыд
Ныр дæс æмæ ссæдз.

Ивгæ афонты фæдыл
Аивгъуыдта цард.
Зæрдæ не сивтон дæуыл
Ардбахæрдау, ард…

Æмæ афæдзтæй æртын
Аккой кодта уад.
Фæлæ чи комы сæттын,
Уый кæм у нымад!

Афон алцæмæн дæр ис,
Æмæ ис кæрон.
Ды – мæ цин æмæ мæ рис,
Цалынмæ цæрон.
                                   2014

* * *

Цыма ныр мæ уд æрбæстон…
Хъарм сæрдыгон изæр – сус.
Сонтæй зæрдæйы фæхастон
Уарзон рухс фæлгонц æнус.

Рæстæг дойнаг дуртæ халы,
Ызгæ бахæры æндон…
Фæлæ дæм нæдæр æвналы,
Нæй, нæ дыл цæуы йæ бон.

Ницы ис зæххыл æнусон,
Алцæмæн æрцæуы рад.
Фæлæ рухс фæлгонц – мæ хъузон –
Мæн кæцæй уадзы æнцад!

Уæд цæй удæнцой, цæй бæстон…
Тауы хъарм изæр йæ рухс,–
Уый æнæуддзæф бæлæстæн
Кæд сæ цъæх сыфтæр ныссус.

* * *

Фыддуг мылазон хаста,
Рыстзæрдæ та – йæ хъаст.
Лæгæн йæ цард нæ барста
Фыдыбæстæмæ уарзт.

Фыдбон æххæссы дардыл,
Кæм ын ис бын, кæрон!
Сыгъдыл æфтынц, æдзардыл
Рæстаг фæндтæ – фæрнон.

Цы уыдзæни нæ фæстаг,
Цы фидæн нæм кæсы?
Къостайы дудгæ фарстæн
Нæ хъæуы ныр дæсны.

ГАКК-ГУКК

Рæсугъд гакк-гукк цæрæнбонтæ нымайы,
Æрдавы уддзæф сусхъæдæй хæрздæф.
Нырма фæлмæн у рагсæрды æнтæф,
Фæсаходæнтæм æртæх дæр нæ тайы.

Хуыцауы бынмæ алцыппæт куыд райы!
Фæзмы, фæлхаты арвы къуырфы тæрф.
Цъæх фæлыстыл сызгъæрин хурæй – хæрв.
Хъыгтæй, мæстытæй дзаг дзæкъулы кайы…

Йæ уды бацыд, нал æнцайы гакк-гукк,
Фæстæмæ та мын раздæхта мæ раг дуг,
Кæм нæ уыд цин-цæрæнбонтæн кæрон.

Æрттивы, зæлы хурхæтæны бон.
Æгъгъæд, рæдау зæлдагхъæлæс маргъ, фаг у,–
Кæдмæ хæссон мæ мæстыты æргъом!

АЙЛАРТЫ ИЗМАИЛ: 95 АЗЫ

ЗÆРОНДЫ КЪУХТÆ

Кæсын зæронды бон мæ къухтæм,
Цыма сæ абон федтон æз!
Æнцъылдтæ – адаргæ æрмкъухтау,
Кæнынц фæллад уæхсчытыл уæз.

Бынтондæр дис кæнын мæхиуыл,–
Цыма кæйдæр ысты, кæйдæр!
Фæлмæн сæ авæрын мæ риуыл,
Уæззау сæ адауын мæ сæр.

Кёсын дарддёр

Фæцыдтæн хæтæнты рыст къæхтæй,
Цы бæстыл нал æрхæцыд цæст.
Фæлæ ма армвæндаг нæ хæхтæй
Бæркадджын быдыртæм æххæст.

Дзæбуг, цæвæг æмæ хъæсдарæг,
Дзывыр, æхсырф æмæ фæрæт
Уыдысты адæмæн сæ дарæг,–
Мæ къухтыл та ныууагътой фæд!

Хъæд-дурæй арæзтон хæдзæрттæ,
Цы кæмтты не ‘рхызтон мæ фос.
Сæрд халсар фæхастон æргъæмттæй.
Зымæг та – хуссайраг цъæх хос.

Мæ хуымгæнд никуы сси зæрæстон,
Уым фаджыс – митвæндагыл ласт.
Æлутон ехсы фындзæй ‘взæрстон,
Мæ хортæ – дзаг æфсирæн карст…

Кæсын уæм рохст лæгау: уырынгтæ,
Фæлæ куыствæлладæй – сыгъдæг.
Ныуарджын дурвæткъуы тæбынгтау,–
Æлвæст, уæззау æмæ дæрзæг.
Æмæ ныр райгæ ут уæ куыстæй,
Фылдæр уæ бузныг дæн – цæмæй?!.
Фæхастат сидзæрты æдыхстæй,
Сæ фынгыл давæггаг хор нæй.

Мæнгардæй никуы сластат хъама,
Дзæгъæлы никуы калдтат туг.
Нымд фæллойæ фæкодтат «а-ма»,
Æмæ уæ хуртæм систа дуг.

Кæсут! Зæронд сты мæ къухтæ,
Фæлæ куыствæлладæй – сыгъдæг.
Нæ дарын тинтычъи æрмкъухтæ,–
Цæмæн уа агъуды бын лæг?!

МÆ СЫХАГ

Цымæ, цæмæй вæййы æнгæстæ?
Æз – арф комы, ды ‘рцахстай рындз,
Мæнæн – нæ сабитæ мæ фæстæ,
Дæуæн – дзидзафсæстæй дæ куыдз.

Мæнæн уæрдон дæр нæй мæ кæрты,
Дæуæн дзы хæдтулгæтæй – хал.
Ды фурды был улæфыс сæрды,
Мæнæн мæ цыргъ цæвæг – æмбал.

Дæумæ æддæгуæлæ хæдзæртты –
Æнахуыр уазджытæ æдзух.
Лæвархортæй кæныс хæлæрттæ,
Нæ исыс кусæгæн йæ къух.

Мæнæн мæ фыд æдзух фæдзæхста:
– Мæгуырæй дæр-иу у рæстаг!
Дæуæн дæ фыд фыдвæтк ныууагъта:
– Мæгуыр у адæмы фæстаг!..

Уæдæ цæмæй вæййæм æнгæстæ,
Цы ΄гъдауæй дæ лæгæн æмбал?!
Дæ туг у марг, æлгъыст – дæ хъæстæ,
Тыхтона – де стырдæр амал…

МÆ АДÆМ

Мæ адæм у сæдæбæстон,
Сæдæхъусон, сæдæцæстон.
Цы сæ зæгъдзынæ ды?

Æхсæны хаст – нæ сидзæртæ,
Хъæузиутæй карст– уыгæрдæнтæ.
Цы сæ зæгъдзынæ ды?

Хæхбæсты фарн – фынгты æвæрд,
Зæрдæты хъарм – кæрдзыны хæрд.
Цы нæ зæгъдзынæ ды?

Сылгоймагæн йæ кæлмæрзæн –
Фыдракæндты тыхæмбæрзæн.
Цы дзы зæгъдзынæ ды?

Йæ алы змæлд у алы ‘гъдау,
Æууæнчы хæлд – цыфыддæр фау.
Цы ма зæгъдзынæ ды?

Сæрбахъуыды – хæстæгарæх,
Нæ тæхуды – нæ фыдызæхх.
Цы ма зæгъдзынæ ды?

Мæ адæм у сæдæкуыстон,
Сæдæныфсон, сæдæрыстон.
Цы сæ зæгьдзынæ ды?!

ГУЫЛМÆ, ГУЫЛМÆ,
ЛÆППУТÆ!

Сау æндонæй – нæ хъæсдарæг,
Нарæг фæлахс – цыргъ цæвджытæ.
Æрфæллади нæ хæсныдарæг, –
Къултыл цудынц йæ уæрджытæ.
Асурæм æй, лæппутæ!

Нæ уыгæрдæн дæлвæз-уæлвæз,
Хъæдабæйау – цъæх сынчытæ.
Рог хъæлæба – куыстæн фæрæз,
Бæстæ фестад æхсинджытæ.
Аййафæм æй, лæппутæ!

Æхсæны нын цæвæгцæгъдæг,
Цæвæгдауæг – Куырдалæгон.
Дымгæгæнæг, фæндырдзæгъдæг –
Сыгъдæг улæфт цырд Галæгон.
Размæ, размæ, лæппутæ!

Ысхæссынц нын хъæрмаходæн,
Йæ сæрыл ис лæппуйы гуыл!
Кæм дзы скувæм, кæм саходæм
Цыты ‘гъдауæй фæтчы уагыл!
Цырддæр, цырддæр, лæппутæ!

Сагсур лæппу йæ риуыгъдæй
Хосдзауты ‘хсæн бæрæг дары.
Цы баззадтæ, цæй, ауыгъдæй,
Хæсныдар «Гуылмæ» дæуæн зары.
Гуылмæ, гуылмæ, лæппутæ!

ХÆХТЫ ХЪÆБЫСЫ

Боны ‘мбисæй зæрдæ райы, –
Хур гыццыл фæкъултæ.
Цъитидон хъæлфгæйæ уайы
‘Хсырæмхæццæ култæй.
Пирæнгæмттæй мигъты арвыл
Рог Галæгон фасы.
Комбæстæ ыстылди царвы, –
Мондæгтæ æлвасы.
Хъæу дæлиау баззад комы,
Фосы дзугтæ – ривæд.
Цин йæ монцы дуæрттæ тоны,
Уарзт тæры йæхи фæнд.
Цæстæнгас кæдæм не ‘ххæссы,
Уымæй хъуыды – дарддæр.
Дунейы фарн фынгмæ ‘рхæссы
Хæхты бæркад тагъддæр…
Ногахст цыхтау цъити фаркгай
Айнæг-кæхцы фехæлд…
Галдзæбидыр рындзыл скатай,
Дзугæн зын – сæ фезмæлд…
Хицæн цæу фæлгæсы тигъæй:
Сычъиты къорд – таджы.
Цъиуджын зым та баззад джихæй,
Тас хæстæг нæ уадзы.
Хуыргæрчытæн – фугæ бадæн,
Къæхты бынæй стæхынц.
Цæргæстæн сæ улæфт – адæн,
Тугдзыхтæй æххæлынц…

АЙЛАРТЫ ИЗМАИЛЫ ХЪУЫДЫТÆЙ

    • Адæймаджы цардвæндаг азтæ, бонтæй нымаинаг куыннæ вæййы, фæлæ йæ цæрæнбонты адæмæн цы хæрзты бацæуы, цы лæггæдтæ сын бакæны, уыдоны мидæг ис йæ царды ахсджиагдæр мидис.

    • Ирон æвзаг у æнæниз буары нуæрттау æлвæст, хæххон сыгъдæг арвау – ирд æмæ æгæрон, ныййарæг мады зæрдæйау – фæлмæн æмæ цæстуарзон, схæссæг фыды домаг фæдзæхстау – кад æмæ радыл дзурæг, ног чындзау – къуызгæ, уайсæст æмæ æнкъарæнджын, чындздзон чызджы зæрдæхсайгæ æнгæсау – цардбæллон, усгур лæппуйы сагъæстæн та цæрынæй-хæрынмæ басгуыхт æмбисонды хъисфæндыр.

    • Бирæвæрсыг у царды æцæгдзинад, йæ иу фæзындмæ дæр алыхуызон бахизæнтæ ис, йæ равдисынæн – æнæкæрон фæлгонцтæ æмæ ахорæнтæ.

    • Хъæуы сыгъдæгзæрдæ, рæстæй цæрæг æмæ рæстыл кусæг адæймаг куыд æрдзон, афтæ æхсæнадон уагæй дæр…

    • Адæймагмæ хицæнæй, адæммæ æмткæй цы вæййы раппæлинаг, бафæзминаг миниуджытæй, уыдоны ΄хсæн сæйрагдæртæ сты намыс æмæ æфсарм, рæстад æмæ æууæнк. Уыдонæй цух адæймаг æмæ адæм сты æдзыт æмæ æгад, мæгуыр æмæ æлгъыст куыд хицæн адæмты, афтæ дунейы фарны раз дæр…

    • Мæхи уды фыдæбонæй уæлдай æз никуы ницы домдтон мæхи æнцонæн, кадæн, арæзтæн нæдæр бинонты астæу, нæдæр адæмы æхсæн, афтæмæй алы куыстмæ дæр цыдтæн разæй. Кад тыхфæлгъуыдæй нæу, чи мæ цæмæй æрхъуыды кæна, уымæй Хуыцауы раз – бузныг, æндæр курæггаджы хорзæхты нæдæр кад и, нæдæр – рад.

    • Цæрынæн бирæ цыдæртæ хъæуы: æрдзон æмæ æхсæнадон фадæттимæ – тых æмæ хъару, зонд æмæ æрхъуыды, ныфс æмæ æууæнк, куыстарæхст æмæ дæсныйад, нымд æмæ быхсынад, цæстуарзон æмæ хæрзудыбæстæ. Адæймагæн æрдз цы радта, уыдонæй, фæстауæрц кæнгæйæ, арæхсы кайын, уæд 100 азæй фылдæр цæрид, фæлæ нæ зоны йæхи дарын æмæ мæлы рæстæгæй раздæр.

    • Сывæллон зынхæссæн, хъомылгæнæн вæййы, фæлæ мад æмæ фыд сæхи хъуагæй, сæхи удты фыдæбонæй фæцархайынц цоты сæрвæлтау, æмæ уыдæттæ æрыгæттæн рох кæнинаг не сты. Зæронды бонмæ алчидæр фæцæрæд, фæлæ, дæ ныййарджытæм цы цæстæй акæсай сæ фæкæсынхъуаджы бонты, уымæй дæм кæсдзысты дæхи цот дæр. Æз дæр мæ 80 азы сæрæй акастæн, æмæ Хуыцау æвдисæн мæ цардвæндагæн. Рæдыдтæ æруагътон кæмдæрты, æмæ уыдон дæр, мæхицæн æнцондæр уа, уый тыххæй нæ – архайдтон иугæндзонæй бинонтæн, хæстæджытæн, зонгæтæн, алыварс адæмæн хуыздæрыл куыд армæй, афтæ зæрдиаджы раст ныхасæй дæр.

    • Æппæт фæндæттæн, хъуыдытæн, бæллицтæн зæгъыны фадат нæй: иунæг цард ис лæгæн, дыууæ хатты ничи цæры, æмæ зæры бон бæркад бафтауын фембæлы, науæд фæлтæрты бастдзинад æнцонæй скъуыны, хæлы…

    • Мæ цардвæндаджы сæйрагдæр нысæнттæ-бæллицтæ, сагъæстæ-хъуыдытæ баст уыдысты фыды уæзæг, фыды къонайыл, райгуырæн зæхх – Ирыстоныл, – стыр нымадæй: хохæй быдырмæ, æмæ йыл æнæзивæгæй фæцыдтæн хурæй-къæвдайæ, сæрдæй-зымæгæй. Нæ мæ хъуыдысты æндæр бæстæтæ уæвынæн, цæрынæн, кусынæн Ирыстоны раз, афтæмæй сыхаг адæмты зæххытыл дæр дзæвгар ауадтæн… Федтон æмæ бамбæрстон адæмты цардыуаджы хуызивæнтæ куыд æрдзон, афтæ æхсæнадон уагæй дæр, æмæ рæстæджы нымад афæдзæй-афæдзмæ уыди æвдисæн адæмы цардæн æнусты ахæсты.

    • Стыр уацмыс ныффыссынæн стыр курдиат хъæуы, стыр курдиатæн – сыгъдæг зæрдæ, адæмы цин æмæ маст цæджджинагау кæм фыцой.

ИЗМАИЛЫ ТЫХХÆЙ ЗÆГЪЫНЦ:

     СОТТИТЫ Риммæ: Ис ахæм адæймæгтæ, кæцытæ, æдде бакæсгæйæ, иннæтæй ницæмæй хицæн кæнынц. Фæлæ дзурын куы байдайынц, уæд сæ алыварс никæйуал уындзынæ – æрмæст хъус æмæ хъус.

    Ирон царды фæтк, æгъдау æмæ фарнæй цыдæриддæр ис, уыдон йæ ныхæсты райхъал вæййынц, сæхимæ æлвасынц адæймаджы. Чи сæм хъуса, уыдонæн сатæг хæххон суадоны донау æхсызгонæй удæй-удмæ дзурынц фыдæлтыккон хæзна-æгъдæуттæ æмæ фарны фæтк. Уыдонæй у Айларты Измаил. Мадзура, хæдæфсарм. Уæлдай ныхас дзы нæ фехъусдзынæ. Йе сныхас – бæрцбарст. Фæлæ цас æмæ цас хæзнатæ дары йæ зонд æмæ йæ хъаруйы æвæрæнты!

    Измаил у абоны бон æппæт Иры дзыллæтæн сæ фидæны царды фæтк æмæ рæсугъд æгъдæутты æргъæу хæзнадон. Йæ чингуытæ, йæ раныхасы цæры Иры æппæты зынаргъдæр хæзна – Фарн. Æвæццæгæн, алы хатт дæр, Измаилы дардмæ ауынгæйæ дæр, ме ‘ппæт удысконд йæхи уымæн æрбамбырдтæ кæны, мæ удæн хуыздæр цы ис, уыцы тæваг уымæн банкъарын. Мæхæдæг дæр æй нæ бамбарын, сæрæй бынмæ куыд сраст вæййын, цыма мæм æнæхъæн дзыллæ фæкæсы, уыйау. Уый, æвæццæгæн, Измаилы уды цы ирон фарн цæры кувинагау сыгъдæгæй, уый тыхджын тæваджы «аххос» у. Нæ абоны царды йæ ис рахонæн ирон фарны, цардыуаг æмæ табуйаг æгъдæутты фæстаг могикан. Ахæмæн та йæ алы къахдзæф, йæ алы сныхасмæ дæр лæмбынæг æмæ къæрцхъус зæрдæйы хицау хъæуы. Ахæм адæймæгтæ алы нациты дæр сты йе стырдæр хæзнатæй…

    ХОЗИТЫ Барис: Цæмæй адæймагæй фыссæг рауайа, уый тыххæй хъуамæ æнусты сагъæс йæ зæрдæйы æрцæра. Æнусты сагъæс цадæггай куы райхалæм, уæд ма ссардзыстæм æнусты хъыг, цин, хъынцъым, фарн, намыс, кад æмæ рад. Бæрзонд уазнысантæ кæй риуы сабухынц, кæй зонд ныррухс кæнынц, кæй зæрдæ схъарм кæнынц, уымæн та йæ миддунейы æрдзон хуызы равзæры сфæлдыстадон уавæр. Сфæлдыстадон уавæр та уæлтæмæнадæн бацæттæ кæны æрбадæн бынат. Тæхудиаг куыд нæ вæййы, уæлтæмæнад кæй зæрдæйы дуæрттæ бахойы, уый. Хуыцауы фæндæй йын лæвæрд æрцæуы курдиат. Зæххон удыл æрвон хорзæх куы сæмбæлы, уæд æй цæстыгагуыйау хъахъхъæнын хъæуы. Авгау ын æрхауынæй тæрсын хъæуы, сау фæрдыгау Хуыцауы хуызæн ын табу кæнын хъæуы. Уыцы домæнты аккаг алчи нæ разыны, æмæ уыйадыл йæ курдиат уардийы сыфтау нæ райхæлы, афтæмæй бахус вæййы. Нæ фыдæлтæ-иу ахæмæй хуымæтæджы нæ загътой: курдиат æм уыд, æмæ йæ æвæрын нæ базыдта. Ныхас, кæй зæгъын æй хъæуы, айдагъ дзырдаивадыл нæ цыд, фæлæ алыхуызон дæсныйæдтыл дæр. Æцæг дзы алы ран дæр йæ сæйраг хъуыды баст уыдис курдиатимæ. Æмæ уый хъахъхъæнын чи базоны, ахæм удыхъæдæй фæзæгъынц: Хуыцауæй арфæгонд, цардæй разы, зæрдæйæ бæрзонд. Æнусты сагъæс рагæй-æрæгмæ дæр кæй риуы æрцард, уыцы ирон фысджытæй иу у – поэт, прозаик, публицист æмæ фольклорист Айларты Измаил.

    ДЗУГАЕВА-МУРАШЕВА Римма: Этнограф, писатель, публицист, автор уникальной книги по этно-графии «ИРОН ФАРН» – Айларов Измаил Харитонович – человек, которому небезразлична судьба бу-дущего родной Осетии, человек, который собрал и собирает по крупицам традиции и обычаи предков. Он патриот Осетии, человек, который борется за сохранение осетинского языка.

    Айларов Измаил Харитонович – человек-легенда, ходячая энциклопедия, постоянный консультант по всем вопросам в области литературы и этнографии.

    Выдержки из его произведений и публицистических статей стали цитатами. Встречи с Айларовым И.Х. – живой пример для подражания и любви к удивительно сказочным уголкам Осетии, к историческим памятникам, традициям и культуре осетинского народа.

Ацы аз журналы нымад ёрцыд Нафи ёмё Шамилы азёй

ДЗЫРДЫ ФАРН:

«Мæнæн уыд царды иу бæрзонд Стъалы, ирон дзырды Куыр-далæгон – йæ ном».

«Куы цæрæм, – уæд чысыл æмæ дзæбæх, Куы  хауæм, – уæд стъалыйау бæрзондæй».

  • 80 лет назад, 24 мая 1940 года, в Ленинграде родился великий русско-американский поэт и эссеист, лауреат Нобелевской премии по литературе Иосиф Бродский.

Поэт прожил недолгую жизнь, которая включила в себя блокадное детство, неоконченную среднюю школу и школу рабочей молодёжи, работу фрезеровщиком, прозектором, истопником, матросом на маяке и рабочим в геологических экспедициях, арест за тунеядство, тюрьму и ссылку, ранние стенокардию и психоневрологические проблемы, обследования в психиатрических клиниках и попытку самоубийства, эмиграцию в США, должность профессора шести ведущих мировых университетов, женитьбу на итальянке и рождение дочери, запрет присутствовать на похоронах родителей, Нобелевскую премию, реабилитацию в СССР и звание почётного гражданина Санкт‑Петербурга, череду инфарктов и преждевременную смерть на чужбине в возрасте 55 лет.

Библиография Иосифа Бродского насчитывает несколько десятков сборников стихов и эссе на русском и английском языках, две пьесы, переводы, сборник интервью и статей. Наиболее полное издание произведений Бродского – семитомное собрание сочинений, вышедшее в Издательстве «Пушкинского фонда» в 1997‑2001 годах.
  • Instagram Image
  • АБОН ИРЫСТОНЫ ЦÆРДЖЫТÆ ФÆСТАГ ФÆНДАРАСТ ЗАГЪТОЙ РЦИ-АЛАНИЙЫ АДÆМОН ПОЭТ, ИРОН ÆВЗАГЫЛ АУДÆГ- ХÆРЗГÆНÆГ ДАУЫРАТЫ-СЛАНТЫ ЗОЯЙÆН (ДАУРÆЙÆН)

19 майы йæ цардæй ахицæн поэт, публицист, æхсæнадон архайæг, режиссер УФ-йы театралон архайджыты цæдисы уæнг, РЦИ-Аланийы фысджыты цæдисы уæнг,  РЦИ-Аланийы культурæйы сгуыхт кусæг Дауыраты Зоя. 20 июны Зояйыл сæххæст уыдаид 85 азы.  Йе стырдæр бæллиц уыд йæ адæмы хорздзинад, ирон æвзаджы рухс фидæн! Суанг кæстæртæн дæр лæггад кодта!  Зояйы бавæрдтой, йæхи куыд фæндыд афтæ, йæ райгуырæн Хъобаны.  Дзургæ дæр-иу афтæ кодта, мæ табæт мын нæ хъæуы кæстæртæ сæ къухтыл  сисдзысты æмæ мæ нæ хъæубæсты уæлмæрдмæ аласдзысдзысты. Хъыгагæн, Зоя йæхæдæг адæмæн цæргæ-цæрæнбонты цас фæлæггад кодта, уымæ гæсгæ хъуамæ йæ зианы адæмæй къух бакæнæн дæр ма уыдаид. Фæлæ ацы бæллæхы рын адæмы сæ хæдзæрттæй ракъахдзæф нал уадзы.  Уæлдай бузныг та, Зояйæн йæ къахвæллой чи нæ бавгъау кодта абон, цæлхдуртæ дæр кæй нæ баурæдтой, уыдонæн. 
Зоя райгуырд Хъобаны. Каст фæцис Оспедучилище. Уый фæстæ та Мæскуыйы Щукины номыл театралон училищейы ирон студи. Уыд Ирон театры артист. Фæлæ йæ зæрдæйæн хæстæгдæр уыд режиссеры куыст. Афтæмæй фондз азы бакуыста сывæллæтты æмæ рæзгæ фæлтæры театр «Саби»-йы режиссерæй.

1978 азы Зоя ахуыр кæнынмæ бацыд Мæскуыйы театралон аивады институты режиссеры дæссныйады хайадмæ. Практикæ кодта «Союзмультфильм»-ы. Ирыстонмæ куы æрыздæхт, уæд йæ бæллиц уыд сывæллæттæн мультипликацион кононывтæ исын. Фæлæ уымæн уавæртæ нæ уыд æмæ кусын райдыдта Цæгат Ирыстоны телеуынынады режиссерæй, фæстæдæр та - сæйраг режиссерæй. Бакуыста дзы 23 азы. 
Зоя фæсивæды æмæ хистæр кары минæвæртты ирон æвзагыл дзурын ахуыр кодта æхсæнад «Хæзнадон»-ы цур æнтыстджынæй цы ирон æвзаджы скъола куыста, уым.  Афтæмæй йæ фæрцы бирæтæ æдæрсгæйæ сахуыр сты иронау дзурын. Парахат кодта ирон аивад, литературæ æмæ традицитæ. Уыцы ахсджиаг хъуыддаг Зоя кодта тынг зœрдиагœй, иу сом дœр никæд никæмæй райсгæйæ. 
Ирон литературæмæ Даурæ бакъахдзæф кодта, йæ æрдзон курдиат йæ тæмæны куы бацыд, уæд. Джиппы уагъдæй йын рацыдысты чингуытæ: «Курдиатгур», «Сæдæйысæр», «Азæлд», «Фæрдыг», «Дуджы улæфт»… (👇👇👇дарддæр кæс)
  • Ирон театр æнхъæлмæ кæсы йæ театрдзаутæм!
  • Instagram Image
  • Instagram Image
  • КАСАТЫ БАТРАДЗЫЛ СÆХХÆСТ 70 АЗЫ!!! РЦИ-Аланийы мыхуыры æмæ дзыллон коммуникациты комитеты æмæ литературон журнал "Мах дуг"-ы кусджытæ зæрдиаг арфæтæ кæнынц поэт, прозаик, публицист, журналы поэзи æмæ драматургийы хайады сæргълæууæг Касаты Батрадзæн йæ райгуырды 70 азы юбилейы фæдыл! 
Нæ зæрдæ йын зæгъы царды хæрзтæй хайджын куыд уа, йæ сæдæ азы сæрты уæнгрог æмæ зæрдæрухсæй куыд ахиза! 
Батрадз у уæздан ирон лæг, курдиатджын поэт æмæ адæймаджы хуыздæр миниуджытæй æххæст хистæр. Батрадз, дæ зæрдæ куыд сыгъдæг у, дæ цард дæр афтæ хурæфсæст уæд!!! #касаевбатрадз 
#ЖурналМахдуг 
#юбилей
  • ДАУЫРÆ

ИРОН ÆВЗАГ – СÆДÆ 'ВЗАДЖЫ ÆМКАД

Æппæт æвзæгтæ – не 'ппæт царды фидыц,
Cæ бирæ зæлтæ – иумæйаг бæркад.
Кæрæдзимæ "фылдæр цæра" – фæсидынц,
Cæдæ 'взаджы мæнæн кæнынц лæггад.
"Салам, Ханум!" – мæм хуры тын æрхоны,
"Ламази гого" барухс кæны риу.
Зæххыл цæрæг уырыссаг "здравствуй!" зоны,
Æппæт адæмты "Дружба" кæны иу.
Уæдæ "СÆРИБАР", "САБИТÆ", "НÆ БÆСТÆ",
"HÆPTOH ÆXCAP", "ФЫДÆЛТЫ НАМЫС", "МАД",
Кæцы 'взаджы ис уа рæсугъд ныхæстæ?
ИРОН ÆВЗАГ – æппæт æвзæгты 'мкад!
  • ИРОН ЛИТЕРАТУРОН ЖУРНАЛ "МАХ ДУГ" ЗÆРДИАГ АРФÆТÆ КÆНЫ АБОНЫ ÆМÆ ФИДÆНЫ ЖУРНАЛКÆСДЖЫТÆН ИРОН ÆВЗАГ ÆМÆ ЛИТЕРАТУРÆЙЫ БОНЫ ФÆДЫЛ! ФÆРНÆЙ КÆСУТ ИРОН УАЦМЫСТÆ!
  • КЪАДЗАТЫ Станислав

Ирон æвзагæн иунæг бон куыд дæттут?
Куы нæ йын ысты мин азтæ дæp фаг!
Цæры ма уым нæ фыдæлты нæргæ дуг,
Hæ фидæнмæ gæp уый кæны фæндаг.
Æз та йæ yæдæ афтæ зæгъин абон:
Уæg алы бон дæp не 'взагæн йæ бон!
Уыдзæнис yæд æвидигæ нæ амонд,
Йæ рухсæй ифтонг зæрдæ æмæ зонд.
Уадз абуха нæ горæтты, нæ хъæуты
Æхсæв уа, бон æхсæрдзæнау хъæрæй!
Ныхаса сасмау сомбоны фæлтæрты,
Æнæ уымæй ирон aдæм дæp нæй.
28.03.2003

#ИронжурналМахдуг 
#иронæвзаджыбæрæгбон #къадзатыстанислав
  • ХАДЖЕТЫ Таймураз

МЕ 'ВЗАГ

У иу æвзаг дæp а дунейæн фаг,
Фæлæ нæ ивынц мады риу æндæрыл!..
Мæлæн дын нæй, нæ фыдæлты æвзаг,
Kæд ма æрбайсæфт хоры нæмыг мæры?!
Ды незаманæй ацы боны онг
Hæ фесæфтай дæ уаз хъæлæс, дæ намыс.
Æнус-æнус дæ сыгъдæг уды конд
Цырен арт æмæ карды комыл бахсыст.
Тыгъд быдыры дыл дымгæйы ныхмæ
Лæхурдта Скиф йæ тызмæджы ныхæстæ.
"Тох!.. Тох!.." – сæрмæттаг сабийы дзыхæй
Ысхаудта дзырд лæг у, æрцыд йæ рæстæг!
Гуыпп... Мыхъхъ... Тъæпп... Дæнг,–
ныффæсус и дæ хъуыр,
Ныццарыдта алайнаг мады хъарæг...
Фæразон дæ, æнхъæлмæгæс, мæгуыр:
Kæg дыл ныккæндзæн иу фæрныг та зарæг!
Фæлæ дæ рæстæг а фарнæй хызта,
Дæ сызгъæрин æй ракалын нæ фæндыд...
Ныззарыд yæд ирон лæппу – Кьоста –
Æмæ дæ тулдз йæ уидæгтæм нызмæлыд.
Мæлæн дын нæй, нæ фыдæлты æвзаг, –
Дæ зæронд мад у ацы зæххы къори,
Æмæ куы сæфай (ма зæгъæд ызнаг), –
Дæуимæ сæфы дунейы истори!

# иронжурналмахдуг
#иронæвзаджыбæрæгбон
#хаджетытаймураз
  • ХОСТЫХЪОТЫ Зинæ

МАДÆЛОН ÆВЗАГ

Уадз, равзæрæд cægæ 'взаджы co комы,
Хуыцау мын раттæд минмырон хъæлæс,
Цæмæй дæттон cægæ нуазæны куывды,
Цæмæй ныззарон булæмаргъау æз.
Цæмæй нæ хæхтæм хорз уазæг куы 'рцæуа, –
Æфсымæр ын йæхи 'взагыл зæгъон.
Цæмæй фыдгæнæг мах бæстæм куы цæуа, –
Йæ ныхмæ кард йæхи 'взагыл цæгъдон...
Фæлæ yæggæp, уæззау тохтæм цæугæйæ,
Hæ фыдæлтæ цы 'взагыл хордтой ард,
Цы 'взагыл хъусын Терчы ирд уылæнтæм,
Кæй фæрцы ис нæ хорз æгъдæуттæн цард,
Цы 'взагыл кодта хъарджытæ ныййарæг,
Йæ дарæгæй йæм сау гæххæтт куы 'рцыд,
Цы 'взагыл дзурæм: "Фесгуыхт та ирон лæг!" –
Зæгъут-ма, уый куыд бамыр уыдзæн, куыд?!

Редакцийы кусджытё

Хетагкаты Оксана
сӕйраг редактор
Гусалты Барис
прозӕйы хайад
Касаты Батрадз
поэзийы хайад
Тъехты Тамерлан
критикӕйӕ хайад
Джусойты Нина
шеф-редактор
Багаты Марат
версткӕ
Previous
Next

ÆВЗАДЖЫ ТЫХХÆЙ:

"Кæд райсом фесæфдзæнис ме `взаг,
Уæд абон æз мæлæтмæ дæн цæттæ."

"Мах абон цы ирон æвзагæй дзурæм, уый Елхотæй дæлæмæ нæ, фæлæ уырдыгæй уæлæмæ нæ хъæуы."

Хъуыды кæнæн ис æрмæстдæр иу æвзагыл. Цалдæр æвзагæй талф-тулфæй куы дзурай, уæд дын сæ иу дæр хъуыды кæныны хотых не суыдзæн. Кусынæн дын гарз куы нæ уа, уæд куыст дæр нæй. Цалдæр æвзагыл хъуыды кæныныл куы архайай, уæд æппындæр хъуыды кæнын хъом нал уыдзынæ.

Мыдыбындз йæхи мыдыл куы атигъ кæна, раст уыйау уайы дæхи дæ мадæлон æвзагыл æнæрвæссонæй æвдисын дæр.

13-ём скъолайы сфёлдыстадон къорд "ТАЛАТЁ"

Закрыть меню