Литературон-аивадон æмæ æхсæнадон-политикон æрвылмæйон журнал

Menu
Menu
КЪОСТА – 160 АЗЫ

ДЖУСОЙТЫ Клавæ, филологон зонæдты кандидат, ЦИПУ-ы доцент

КЪОСТАЙЫ ФÆНДЫРЫ ЗÆЛТÆ
НАФИЙЫ СФÆЛДЫСТАДЫ

Бæрзонд хохау лæууы Къоста нæ разы,
Ирыстонæй дун-дунетæм кæсы.
Йæ цæсгомыл сæууон хуры тын хъазы,
Сæууон хурау ыл алчи дæр тыхсы!..
Нафи

Къостайы сфæлдыстад, йæ дзырды хæзнатæ дзæнхъа дуртау æрттивынц ирон дзырдаивады фурдæй, æмæ сæ йæ фæдонтæ æвдадзы суадонау нуазынц, сæ поэтикон зæрдæты дидин калынц. Уыцы алæмæты поэзийы фурдæй Нафи дæр фæхъæстæ, 4 азы йыл куы сæххæст, уæдæй фæстæмæ. Хъусгæ та сæ фæкодта Акимæй, уый ахуыр кодта 2-аг къласы æмæ каст, Къоста сывæллæттæн цы æмдзæвгæтæ ныффыста, уыдон. «Æз æм хъуыстон, æмæ мæ зæрдæйыл мады узæлдау тыхстысты, рохгæнæн сын нал уыд…» (Аким уыд нæ фыдыфсымæры лæппу, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты йæ зынг зæрдæ бамыр ис Украинæйы горæт Винницæйы, ныгæд дæр уым æрцыд).

Иу сæрдыгон бон Нафи хъазыд хъæуы сæбитимæ «хъæл æмæ лæдзæгæй». Рамбылдта æмæ фырцинæй æмдзæвгæтæ кæсын райдыдта. Ахуыргæнæг хæдзармæ фæцæйцыд æмæ айхъуыста, сабитæй чидæр Къостайы æмдзæвгæтæ куыд кæсы. Бахъуыды йæ кодта æмæ йæ дыккаг бон скъоламæ фæхуыдта. Нафи зыдта бирæ æмдзæвгæтæ æмæ нымайын дæр. Ахуыргæнæг фæхатыд сабийы зæрдæргъæвддзинад æмæ йын бар радта 1-аг къласы сабитимæ бадынæн.

Йæ цинæн кæрон нал уыд, æмæ уыцы бонæй райдыдта Нафийы гуыргъахъхъ æмæ вазыгджын фæндаг стыр дунемæ. Кировыхъæуы æстæуккаг скъола каст фæци сыгъзæрин майданимæ. Цин кодтой рауагъдонтæ, фæлæ сæ цин бирæ нæ ахаста, райхъуыст радиойæ – райдыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæст. Иууылдæр нырхæндæг сты, хъуыдыты ацыдысты, сыбыртт нал хъуыст. Уæд сæ къласы æппæты рæсугъддæр чызг ныхъхъæр кодта:

Æз цагъæйнаг нæ дæн,
Æз нæ хæссын къæлæт!

Æнæхъæн къласæй сфæнд кодтой хæсты быдырмæ ацæуын. Лæппуты иууылдæр акодтой, фæлæ Нафийы раздæхтой. Йæ кармæ гæсгæ йын нæма уыд афон. Тынг смæсты æмæ сфæнд кодта Цæгат Ирыстонмæ ацæуын Уаггомæ (нæ фыды хистæр æфсымæр Уасикъомæ, мах æй Уагго хуыдтам), кæд æй уырдыгæй акæниккой æфсадмæ зæгъгæ, фæлæ та ам дæр уыцы закъон куыста. Уæд та ахъуыды кодта, цæй æмæ Уаггойæн фæлывд дзырд зæгъон, стæй йын æй раргом кæндзынæн æмæ дзы хатыр ракурдзынæн. Науæд ме ‘мкъласонтæ сæ туг калдзысты цыфыддæр знаджы ныхмæ, аз та партæйы уæлхъус бадон институты. Нæ, уый мæ сæрмæ не ‘рхæсдзынæн, мæ уарзон æмгæрттæ та мын æй нæ ныббардзысты.

Кæсын дарддæр

Уагго та Ногиры уыд кадджын, дзырддзæугæ æмæ уаз лæг. Бацыд Нафи Уаггойы размæ æнкъардæй æмæ йын кæуынхъæлæсæй загъта, зæгъгæ мын хъæусоветæй ахæм гæххæтт райс, куыд мыл 17 азы цæуы, науæд мæ институтмæ нæ исынц. Уагго ахъуыды кодта æмæ йæ чысыл кæстæрæн ныфс бавæрдта, фæлæ йын бафæдзæхста, фондзтыл куы нæ ахуыр кæна, уæд æй кæй рæсурын кæндзæн. Сарæзта Нафийæн йæ хъуыддаг йæ кадджын фыдыфсымæр.

Рацыд цалдæр боны, æмæ Уагго райста фыстæг: «Зынаргъ Уагго! Хæсты быдырæй дæм тагъд зындзынæн салдат-уæлахиздзауæй». Дæ чысыл æфсымæр Нафи. 1941 аз (Нафийы архивæй).

Хæсты уæвгæйæ дæр, Къостайы стыр сау цæстытæ æмæ йæ поэтикон суадоны зарæг æдзухдæр уыдысты йе ‘мдзугæнæг. Хæдтæхæгыл-иу куы тахт (тæхæг уыд), уæлейæ уырдыгмæ-иу куы каст хæхтæм æмæ æрдзы диссаджы нывтæм, уæд-иу ын Къостайы уæлмонц æмæ генион хъуыдытæ йæ тыхыл æфтыдтой тых, йæ ныфсыл – ныфс. Уымæн райгуырдысты Нафийы уарзæгой зæрдæйы ацы рæнхъытæ:

Ацы æмбисонд сабийæ дæр хъуыстон,
Мæ удрæбын æй зæды арм фыста:
Æнæ Къоста нæ уыдаид Ирыстон,
Æнæ Ир та нæ уыдаид Къоста.

Къостайы фæлгонц сныв кæнын, йæ бæркадджын бынтæ раиртасыныл Нафи куыста йæ царды фæстаг уысммæ æмæ уымæй равдыста йе ‘нæкæрон уарзондзинад ирон дзырдаивады генимæ, йæ «сæрæй лæбыры сыгъзæрины зæй» кæмæй загъта Секъа, уымæ.

Нафийы зæрдæйы æмæ уæлмонц æнкъарæнты Къоста цард æмæ йын уыд йе сфæлдыстады фæндагамонæг стъалы. Уый раджы бамбæрста, Къостайы фæндырдзагъды кæй ис æмбæхст ирон аив дзырды æнусондзинад æмæ адæмы фарн, фидæн. Нафийы сфæлдыстады ирдæй зыны Къостайы бындурон хъуыды, аивады равзæрд, йæ æрдз, йæ нысан æмæ ахадындзинад адæмы историйы. Уымæн ын у зынаргъ Къостайы алы дамгъæ æмæ мыр, йæ сау цæстытæ, худ, цухъхъа, бæрцытæ æмæ рон.

«Мæ цæстытыл уайы Къостайы сурæт. Хивæнд сау бецыкк уæлдзарм худы бын нæ цæуы, бырсы æддæмæ уалдзыгон цъилау, къæбæлдзыгæй. Æгæрон цардбæллон фæливæнтæ кæны къуыбыр рихиты бын, стъæлфæнтæ хауы къæлæтыйас цæстыты арфæй.

Къоста – бæгъатыр æмæ поэт, куырыхон лæг æмæ пехуымпар. Баиу сты ацы бæллиццаг миниуджытæ иу лæджы зæрдæйы. Уымæн сси ацы фæлгонц, ирон адæм рагæй кæмæ бæллыдысты сæ мидзæрдæйы, ахæм æнæмæлгæ таурæгъаг æнустæм» – фыссы Джусойы-фырт.

Къоста йæ уды æмæ курдиаты хъæздыгдзинад рахаста йæ раттæг адæмы удварны уидæгтæй. Уымæн æвдисæн – «Нарты кадджытæ» æмæ нæ рагон фыдæлты истори. Уыцы монон культурæйы сæйраг миниуджытæ та уыдысты: хъæбатырдзинад, лæгдзинад, уарзондзинад, рæстдзинад, кад æмæ намыс. Къостайы хæдбындур курдиаты ацы алæмæты миниуджытæ æрбынат кодтой, арф уидæгтæ ауагътой æмæ тæрккъæвдайау уарыдысты Иры зæдбадæн бæстæ æмæ адæмыл.

Сау цæстытæ, сау цæстытæ, сау!
Æхсæвау – сау, бæрзонд арвау – æнæбын.
Кæд искуы уыд зæххон лæгæй Хуыцау,
Уæд арвмæ уый зæрин фæндаг фæрæдыд,
Æмæ æрцард нæ сау хæхтæн сæ рæбын!

Ыскодта уый йæ зæрдæйæ фæндыр,
Æрыхъуыстой цымыдисæй йæ цагъдмæ
Æгас дуне – лæджы зæрдæйæ æрвмæ!

Йæ зæрдæ – арт, цæхæр цæстытæ – сау,
Йæ зарджытæ – нæ бæллицтæ, нæ цинтæ,
Нæ ивгъуыд бон, нæ ныры цард, нæ фидæн!
Гъе, ахæм уыд нæртон поэт – Хуыцау, –
Лæгæй хуыздæр нæ уыд Хуыцæуттæй иу дæр.

Нафи уыди иунæг æмæ бæллиццаг хъуыддагыл хæст, уый уыд йæ зонд, тых æмæ уды хæзнаты къæбиц: «Къоста нын радта чиныг, Елбыздыхъо бакодта театры дуæрттæ».

Ныр сæдæ æхсай азы ирон адæм Къостайы номæн табу кæнынц, кувынц ын бæрзонд уæларвон тыхау, сæ æнувыддзинад æмæ уарзондзинад генион поэтмæ уымæй æвдисынц. Ацы бæрзонд идеал æмæ мидисджын хъуыды уыд цæхæрцæст поэтæн дæр йæ царды нысан, йæ парахат зæрдæйы фæндиаг: «Чи мæ фехъуса, уый мæ кæд бамбарид, чи мæ бамбара, уый мæ кæд нæ ферох кæнид».

Нафи бамбæрста, банкъардта æмæ йе ‘ппæт царды бонтæ æрвыста Къостайы урс нымæт æмæ ирон худы тыхтæй. Никуы фæхицæн йæ хъуыды Къостайы æнусон фæндыры зæлтæй. Къостайы сурæт Нафи куыд ныв кæны, уый дæр баст у нæ адæмы цæрдыуагимæ, нæ адæмон сфæлдыстадимæ: «…Къостайы фæлгонцы сты Ацæмæзы æрдаг уадындзы æвæджиау мыртæ æмæ Сырдоны фæндыры трагикон хъæлæс… Ирон аивады историйы ис дыууæ бæрзонд хохы: Нарты кадджытæ æмæ «Ирон фæндыр». Ацы цардæгас традици не скъуыйы, цалынмæ нæ баиу кæны нæртон кадæджы хъæлæс ирон фæндыры цагъдимæ».

Ирон дзырды æрвон къалиуæн снывонд кодта Нафи йæ цард, йе сфæлдыстадон тых æмæ арф зонындзинæдтæ. Уымæн фыста хæдбындур поэт-романтик Джыккайты Шамил: «Нафи йе стыр куыстæй не скодта фæллæйттæ, фæлæ скодта Кад йæ адæмæн æмæ йæхицæн».

Къостайы цард у рæсугъд, намысджын, уæлмонц кадæг. Кæд æмæ уыд зын, хъизæмайраг æмæ æрхæндæг, уæддæр тæмæнтæ калдтой сфæлдыстадон рухсæй æмæ бæрзонд хъуыдытæй Сæрибар, Фидæн æмæ Рæстдзинад.

Нæ рухстауæг поэты хæдбындур сфæлдыстад, йæ куырыхон хъуыды æмæ удыхъæд уыдысты æмæ уыдзысты Аразæг, Иугæнæг æмæ Æнæфæцудгæ Мæсыг ирон адæмæн.

Поэты ацы æнусон хъуыды тынг ирдæй зыны Хуссар Ирыстоны минæвæртты раныхасы Къостайы ныгæнæн бон: «Къоста йæ «Ирон фæндыр»-имæ схызт Кавказы хæхты сæрмæ æмæ уырдыгæй сидæн цагъд ныккодта. Ирон дзыллæ, уæды онг къордтæ-дихтæ чи уыд, уыдон цæуын райдыдтой уæлæмæ, фæндыры цагъдмæ; æмæ Къоста-фæндырдзæгъдæджы алыварс куы æрбамбырд сты, уæдмæ кæрæдзи чи нæ зыдта æмæ никуы федта, уыцы адæмæн Къоста бацамыдта, æфсымæртæ кæй сты, уый æмæ сын кæрæдзимæ раттын кодта сæ къухтæ».

Нафи Къостайы фæлгонц, йæ цард æмæ йе сфæлдыстад афтæ алывæрсыг раиртæста, æмæ адæймаг семæ куы зонгæ кæна, уæд æм афтæ кæсы, цыма æмдугонтæ сты, æмæ сын фæхицæнгæнæн нæй.

Къостайы сфæлдыстад Нафийы царды цы бынат ахсы, уый тыххæй зындгонд литературæиртасæг, Хуссар Ирыстоны Тыбылты Алыксандры номыл паддзахадон университеты профессор Плиты Гацыр фыссы: «Къостайы фарн æмæ лæгдзинадыл Иры фæлтæрæй Нафийы хуызæн ничима ныззарыд… Нафи бирæ тых, бирæ бонтæ æмæ æхсæвтæ, мæйтæ æмæ æфæдзтæ схардз кодта Къостайы царды фæндæгтæ æмæ сфæлдыстадон бынтæ адæмы размæ рахæссыныл».

Разы дæн Плийы-фырты хъуыдыимæ. Æцæгæйдæр, Нафи Къостайы сфæлдыстадыл ныффыста бирæ куыстытæ. Æрæмбырд сæ кодтон æз: 5 томы, се ‘хсæн 3 монографийы: «Тема Кавказа в русской литературе и в творчестве Коста Хетагурова». – Сталинир, 1955 г.; «Коста Хетагуров». – Цхинвал, 1958 г.; «Хетæгкаты Къоста – ирон литературæйы бындурæвæрæг» – Цхинвал, 2016 аз; «Иры Хур скасти Нарæй». – Дзæуджыхъæу, 2009 аз (уацхъуыдты æмбырдгонд); «Ирыстоны сагъæстæ. Кадæг Хетæгкаты Къостайыл». – Сталинир, 1959 аз; «Мое одинокое горе» – къухфыст æмæ уацхъуыдтæ, кæцытæ мыхуыргонд уыдысты центрон журналтæ æмæ газетты «Дружба народов», «Вопросы литературы», «Литературная газета», «Литературная Россия», «Отчизна», «Советская книга» æмæ æндæрты. Нафи ратæлмац кодта ирон æвзагмæ, Къоста уырыссагау цы æмдзæвгæтæ æмæ поэмæтæ ныффыста, уыдон дæр. Фæлæ ма Нафийы архивы ис пълан (цыма ис раиртасинаг Къостайы сфæлдыстады), æмæ фыссы: «Къостайы сфæлдыстад у æнæбын, нырма дзы бирæ фарстатæ ис раиртасинаг». Æмæ ранымадта 7 темæйы. Сæ быны сын бафыста: «Кæд мæхицæн ницыуал бантыса, уæд сæ раиртасдзысты ирон æвзыгъд литератортæ».

Къостайы æвидигæ сфæлдыстад æмæ йæхæдæг Нафийæн æмæ Ирыстонæн сты сæ удварны уидаг. Къоста у сæ сæрыл тохгæнæг хъæбул, сæ рухстауæг, æмæ уый никуы ферох уыдзæн йæ ныййарæг адæмæй, цæрдзæн æмæ æмдзу кæндзæн семæ.

Поэтæн мæлæт нæй – стъалыйы рухс у æнусон!

15.10.2019 аз

ФАРНЫ УИДÆГТÆ

КУЫДЗИАТЫ Олег

ХЪАНТЕМЫРАТЫ ЭЛЬБРУСЫ МЫСИНÆГТÆ
Цæгæраты Созырыхъойы тыххæй

Ирыстоны рæсугъддæр кæмттæй иу у Куырттаты ком. Амы цæрджытæ дзыхарæхст æмæ зæрдæргъæвд кæй уыдысты æмæ сты, уый гуырысхойаг никуы уыди.

Се ‘ппæты кой нæ кæндзынæн, фæлæ мæнæ Цæгæраты Созырыхъойы тыххæй – цалдæр ныхасы. Райгуырди Хидыхъусы. Хæрзконд, бæрзонд ирон лæг, зарын æмæ кафынмæ дæсны уыд. Йæ куывдтытæ кæддæр «Мах дуджы» дæр рацыдысты. Йæхиуыл та йын æмбисæндтæ дæр дзырдтой.

Созырыхъо арæх цыди бæстæзонæн музеймæ. Базонгæ музейы кусæг Хъантемыраты Эльбрусимæ. Балымæн сты, æмæ йын-иу арæх радзырдта цымыдисаг хабæрттæ.
«Хæсты рæстæг (æвæццæгæн, Созырыхъо хæстæй куы ссыди, уæд – Хъ. Э.) Лæцы куывды бадтыстæм. Фæталынггæрæттæ ис. Уалынмæ бæстæ ныррухс, кæсын, æмæ уæлæ Уастырджи кæцæйдæр ратахти, йæ арц йæ къухы, æмæ рухскалгæ афардæг. Мæхинымæр загътон, хæсты быдырмæ фæцæуы. Дæс бонмæ хæст ныллæудзæн. Æмæ райсом куы рабон и, уæд бахатыдтæн, цæмæй мын Сахъманмæ ныффыссой: «Афтæ æмæ афтæ, Лæцы куывды бадтæн æмæ йæ федтон рацæйтæхгæ. Йæ арц йæ къухы уыдис. Æмæ дæс бонмæ хæст ныллæудзæн, зæгъгæ». Писмойы бынæй фæбæрæг кодтой, кæд фыст æрцыд, уый, стæй йæ Сахъман цы бон райста, уый дæр. Æмæ раст, куыд загътон, афтæ рауади – дæс бонмæ хæст ныллæууыди.

Эльбрус æй фæрсы:

– Æмæ ды куывды иунæгæй бадтæ? Иннæтæ йæ куыннæ федтой?

– Æмæ уый фенын æрмæст мæнæн лæвæрд уыди!»

Иннæ хабар:

«Уæрæсейаг ахуыргонд ус мæм уазæгуаты уыдис, – дзырдта мын Созырыхъо. – Хорз æй федтон. Æз уырыссагау дзурынмæ рæвдз нæ дæн, фæлæ цы дзуры, уыдон æмбæрстон.

Кæсын дарддæр

– Асатин триста лет назад окно не знал, – зæгъы мæ уазæг.

Мæнмæ уыцы ныхас тынг хъыг фæкаст, зæгъын, ирæттыл цъыф калы. Йæ цонгыл ын фæхæцыдтæн, Лæцмæ йæ ныккодтон, Хадыхъаты хæдзармæ йæ бакодтон æмæ зæгъын: «Асатин триста лет тому вперед окно знал». Æмæ йын æй къухæй бацамыдтон.

Æмæ фæдис кодта тынг: «А я это не видал».

– Æмæ «не видал», зæгъгæ, почему ты болтаешь, если не видал?»

Эльбрус дарддæр ракодта æндæр хабар:

«Иу бон мæм музеймæ æрбацыд ахуыргонд Лидия Георгиевна Нечаева æмæ мын афтæ:

– Цом-ма мемæ Лæцмæ. Уым кæмдæр – стыр лæнк, катакомбæтæ дзы ис, æмæ дзы иу ракъахон, сбæрæг кæнон, кæцы æнусæй нырмæ ис уым, стæй цавæр æрмæгæй у.

Ацыдыстæм Лæцмæ, бакæсгæйæ дзы ницы бæрæггæнæн уыди, фæлæ гæххæттыл фыст уыди, кæцырдыгæй йæ ракъахæн ис, уый.

Зæронд усæн йæ бон цас уыди белæй зæхх къахын, фæлæ уæддæр райдыдта. Æмæ æрдæгкъахт куы уыди катакомбæ, уæд кæсын, æмæ Лæцырдыгæй æрбацæуы бæрзонд æмæ бæзæрхыг лæг, бæзджын рихитæ йын. Æз æй уайтагъд базыдтон, уый Созырыхъо кæй у. Æрбацыди, федта, къахгæ кæнынц, уый, æмæ сылгоймагмæ фæкомкоммæ. Ай цы кусы, зæгъгæ, йæм кæсы. Ус фæтарст, ацы лæг мæм афтæ цæмæн кæсы, зæгъгæ. Фæлæ уый базонын фæндыдис, адон закъонмæ гæсгæ къахынц æви абырджытæ сты. Созырыхъо хорз зыдта Пчелинайы – арæх æм уыд йæ хæдзары. Фæлæ куыд бафарстаид комкоммæ Нечаевайы, уый нæ зыдта. Ома цы кусыс, цы къахыс, бар дын ис æви нæй.

Созырыхъо йæ уæддæр фæрсы:

– Ты Пчелинову знаешь?

Нечаева зæгъы:

– Конечно знаю, хорошо знаю.

– Тогда копай.

Сылгоймаг сулæфыд. Æз æм хæстæгдæр бацыдтæн æмæ йын афтæ зæгъын: «Ууыл дис ма кæн. Созырыхъо зоны, Пчелина æнæхъæн Ирыстоны дæр зындгонд кæй уыд куыд æгъдауджын сылгоймаг. Ирон æгъдæуттæн, стæй Кавказы æгъдæуттæн дæр уый кодта аргъ, йæхи дарын зыдта. Кæцыфæнды коммæ дæр куы бацæуай æмæ йын йæ мыггаг куы зæгъай – Куырттаты уа, йе Урсдоны уа, йе та Уæлладжыры – зæронд лæгтæ йæ иууылдæр зыдтой, уымæн æмæ Кавказаг æгъдæуттыл æнувыд уыд. Хуымæтæг адæймаг уыди, фæлæ æнæуи та – зондджын сылгоймаг. Бæхыл бадын зыдта. Стæй ирон фынгыл, кавказаг фынгыл, йæхи дарын зыдта. Аргъ кодта нæлгоймагæн æмæ сылгоймагæн. Уымæ гæсгæ дын афтæ загъта, кæд уый зоныс, уæд ды дæр, ома, хорз дæ æмæ къахгæ кæн».

Иннæ хабар:

«Иуахæмы та мæм Созырыхъо æрбацыди музеймæ. Бады, ныхæстæ кæны, стæй афтæ бакодтон:

– Созырыхъо, мæнæ мæм бæхы дзаумæттæ æрбахастой, æмæ ма сæ фен. Сæ иу бæхы згъæллаггом у, уый зонын, фæлæ йæ фæйнæ фæрсты ис къæбæлтæ, уырыссагау – трензеля æви псалии, згæхæрд сты.

Зыдтон æй, куырдæй дæр куыста, бирæ цыдæртæ зоны æмæ мын сæ бацамондзæн. Сæрмæттаг згъæллаггомтæ уыдысты Куырттатæй – мæ зонгæ мын сæ ‘рбахаста. Созырыхъо сæ райста, фæракæс-бакæс сæм кодта æмæ мын афтæ зæгъы:

– Адон сæ дыууæ дæр сты бæхы згъæллаггомтæ. Сæ фæйнæфарс цы къæбæлтæ ис, уыдон дæр хъæугæ кæнынц. Мæнæ – бæхы рохтæ. Емылык бæхы сты. Ома бæхтæ дыууæ хуызы вæййынц. Иу бæхæн йæ бæрзæйы цæуы дыууæ нуары, æндæрæн та – иу. Дыууæ нуары кæмæн цæуы йæ бæрзæйы, уыцы бæх хæсты быдыры куы стæвд уа, уæд æй хуымæтæджы рохæй нæ бауромдзынæ. Барæджы та ма хæцын хъæуы, йæхи хъахъхъæнын æй хъæуы. Æмæ цæмæй бæхыл йæ бон цæуа, уый тыххæй ма йын йе згъæллаггомы фæйнæфарс кодтой къæбæлтæ, æмæ уыдонæй дæр цыди рох. Гъемæ бæх куы стæвд вæййы æмæ йын бауромæн куы нал вæййы, уæд ын барæг йæ дыккаг рохыл æрбахæцы. Æмæ йын уæд уыцы къæбæлтæ йæ дзых æрбалвасынц. Афтæмæй бæх хъусагдæр свæййы, æрсабырдæр вæййы.

Згъæллаггомтæ æмæ мæм къæбæлтæ æрбахастой сæрмæттаг ингæнæй, конд æрцыдысты дыккаг кæнæ æртыккаг æнусы, – зæгъы Эльбрус. – Уым марды сæр æвæрд уыди ныгуылынырдæм, йæ уæлæ – хъæз тыд. Уыди ма дзы бæхы сæфтджытæ, марды рахиз фæрскыл – фат, æвæццæгæн æй кæмæй амардтой, уый. Ацы хабæрттæ мыхуыры дæр уыдысты.

Созырыхъо сæ хорз базыдта, раст хатдзæгтæ скодта куыд ирон фæлтæрдджын куырд. Уæд ын афтæ зæгъын:

– Мæнæ ма мæм ноджыдæр цыдæр хæцæнгарз æрбахастой. Мæнмæ хæцæнгарзы хуызæн кæсы. Æцæг, æз зонын, раджы заманы хæстонтæ кæй дардтой залдзæг, ома згъæрхæдон, стæй æфсæн худ сæхи бахъахъхъæнынæн. Фæлæ ацы хæцæнгарзæй куыд хæцыдысты, цымæ?

Созырыхъо райста уыцы сæрдзæвæн, уырыссагау – шестопер, уыди йын æхсæз базыры. Йæ хæтæлы йын йе ‘нгуылдз атъыста, стæй йæ рихитæ асхъаудта æмæ афтæ зæгъы:

– Ай у хæцæнгарз. Уыди йын æрмæрины дæргъæн хъæд – хъæбæр хъæдæй конд.

Фæрсын æй, згъæры ныхмæ цы йæ бон бауыдаид, – цирхъ, мыййаг, куынæ у, зæгъгæ. Æмæ, дам, хæстон лæг хъавыди, цæмæй амæй йæ ныхмæлæууæджы сæр ныццæва кæнæ йын йæ бæхбæттæн асæтта. Зæгъæм, уый йæ армы нæ бафтыд, уæд гæнæн уыдис, æмæ йын ныццæва йæ цæсгом. Æмæ цæф цæсгомыл куы сæмбæла, уæд дæ балгъитæг афтæ!

Уæд та йæ бафарстон, раджы æндадзæн фæрæз (ома сваркæ) куынæ уыдис, уæд ын мæнæ ацы базыртæ куыд скодтой, зæгъгæ. Кæд сæ, зæгъын, мыййаг, куырдадзы мидæг исты хуызы арæзтой.

– Куыд æй арæзтой дын куы зæгъон, уæд-иу æфсæйнаг батайын кодтой æмæ йæ джиппы ауагътой. Уый фæстæ-иу куы æруазал и, уæд-иу æй байсæрстой (сæрын – цементация, каление).

Лæмбынæг мын радзырдта, куырдадзы йæ куыд арæзтой, уый тыххæй. Уыимæ загъта, фыццаджыдæр, дам æй археологтæ Иры зæххыл ссардтой. Бронзæйæ конд сæрдзæвæн, дам, Рекомы дæр ис.

Уыдонæй скифты дуджы æрмæст хæцæнгарзы номыл нæ пайда кодтой. Ацы сæрдзæвæн æнæмæнг уыдис æфсады фæтæджы къухы дæр, уыд йæ бархъомысы нысан. Скифты обæуттæ куы ракъахынц, уæд сæ рахауы ахæм хæцæнгæрзтæ, æцæг тынг стæм сты. Æртæ мин азы размæ сæ кой уыди Хъобаны культурæйы. Зындгонд уыдысты суанг Майкъоппы культурæйы дæр цыппар мин азы размæ. Уæд сæ дурæй кодтой.

Сæрдзæвæн нысан кодта, фæтæг æфсады хицау кæй у кæнæ знæмы сæргъы кæй лæууы, йе та мыггагæн хистæриуæг кæй кæны, уый. Гъе афтæ Созырыхъо уыцы фарста дæр райхæлдта хуымæтæг ныхæстæй.

Ноджы ма йын зæгъын:

– Ирон адæммæ бирæ куырдтæ уыди, куырды куыст сæм бæрзонд æвæрд уыди. Стæй, цы æндон кодтой, уый уыди хæрзхъæд.

Уый мын афтæ:

– Куырды хъуыддаг Куырттаты комы ахæлиу ис Гулийæ.

Бæстон мын радзырдта, уæрдоны цалх куыд кæнгæ у: къуыдырæй райдай, дæндæгтæй райдай, стæй, цалх куы сцæттæ вæййы, уæд ыл тæлы куыд бакæнынц, уыдæттæ. Уыцы куыст – цалх йæ райдайæнæй йæ кæронмæ куыд аразгæ у – зыдта йæхæдæг: сывылдзы тала, дам-иу æртасын кодтой, толыл-иу æй стыхтой æмæ йæ сабыргай тæвд кодтой, афтæмæй. Сывылдз дзыккуджын бæлас у, æмæ, дам ын тасгæ-тасын сæттынæй ма тæрс. Фæлæ, дам, æнæнхъæлæджы куы феуæгъд уыдаид æмæ лæгыл куы сæмбæлдаид, уæд æй фæдыууæ кодтаид. Къуыдырыл та, дам, дæндаг хъуамæ афтæ ныффидар кæнай, цæмæй дурджын фæндагыл ма асæтта, тæлы дæр, дам, афтæ бакæнын хъæуы, цæмæй, цалх куы ныххус уа, уæд ма базмæла.

Иуахæмы та мын Созырыхъо афтæ:

– Хæсты размæ мæм иуахæмы горæтмæ фæдзырдтой куырдты ерыстæм. Æрæмбырд сæ кодтой алы адæмыхæттытæй. Хъуамæ равзæрстаиккой, цæфхад хуыздæр чи ныссадздзæн, уый. Мæнæн дæр радтой бæх, цæфхад, дзæбуг, цæфхады зæгæлтæ, сæфтæг лыггæнæн кард – сæрмагонд кард ын уыд. Æз бæхы æрбастон, йæ зæвæтæй мæ куыд нæ ныццæва, афтæ, кард райстон æмæ йын йæ сæфтæг рацамадтон. Уый фæстæ цæфхад абарстон сæфтæгыл æмæ, сæфтæг раст амад у, уый куы федтон, уæд ыл цæфхад бахуыдтон æмæ йыл дон рауагътон, цæмæй равдисон: цæфхад сæфтæгыл афтæ æнгом хуыд у, æмæ се ‘хсæн дон нæ хъары. Æз рамбылдтон, æмæ мæм бирæтæ зулмæ кастысты, ацы хохагæн куыд фæхæрд стæм, зæгъгæ.

– Куырды куыстытæй цытæ зоныс? – бафарстон Созырыхъойы. – Æхсидын зоныс, дæ бон у, æмæ дзæбæх кард скæнай, стæгыл æй куы ныццæвай, уæд чи нæ фæцъула уа?

Уый мын загъта:

– Кард, йе æндæр исты куы фæаразын, уæд афтæ бахсидын æфсæйнаг. Раздæр уал æй рацæгъдын. Уый фæстæ йæ æфсæйнаг хæтæлы бавæрын. Ноджы ма дзы бавæрын галы сæфтæг, бæрзы æвзалы, карчы фаджыс æмæ карчы бумбули. Стæй йын йæ кæрæттæ æртъæпæн кæнын дыууæрдыгæй дæр. Уæд куынц æрдымын æмæ хæтæл сзынг кæнын. Куынцæй сисын афон ын у, уый йын йæ хуызмæ гæсгæ рахатын, банкъарын, ныр мидæгæй дзаума дæр сырхзынг сси, зæгъгæ. Хæтæлы мидæг ма кæй бавæрын – бæрзы æвзалы, сæфтæг, карчы фаджыс æмæ бумбули, – уыдон, кæй зæгъын æй хъæуы, басудзынц. Уæд хæтæлы уæлцъар байсæрын æмæ йæ афтæмæй райсын. Уый йæхигъдауæй куы ‘руазал вæййы, уæд ын йæ тъæпæнгонд кæрæттæ алыг кæнын æмæ йын кард йæ хуылфæй раласын. Уый фæстæ уыцы кардæй дæхи дас. Цъула кæнынæй дæр ын тас нал у.

Ахæм хабар дæр ма мын радзырдта Созырыхъо:

– Фаты бырынкъ ссардтон, хохыл сæмбæлгæйæ чи нæ фæцъула, ахæм. Диссаг мæм фæкаст, ацы фат афтæ конд куыд рауад, уый: дуры ныссагъди, фæлæ цъула нæ фæци. Æцæджы хъуыддагæй, йе ‘ддаг цъар куырдадзы сæрст уыд æмæ уый фæрцы афтæ хъæбæр рауад. Уæд æз бацыдтæн куырдадзмæ, æрдымдтон куынц æмæ бирæ рæстæг фæлварæнтæ фæкодтон, цалынмæ мын, уыцы рагон фатау цъула кæнын чи нæ комы, ахæм æфсæйнаг рацæгъдын нæ бантыст, уæдмæ.

Ноджы ма мын бирæ æндæр хабæрттæ дæр рафæзмыдта мæ буц хистæр Цæгæраты Созырыхъо, фæлæ се ‘ппæты дзæбæх нал хъуыды кæнын.

БОЛАТАТЫ Фатимæ

Ирыстоны аивадиртасджыты ‘хсæн ахуыргонд æрыгон чызг кæй фæзынд, уый уæлдай æхсызгон хъуыддаг у. Болататы Фатимæ. 2017 азы сыгъзæрин майданимæ каст фæцис В.И. Суриковы номыл Мæскуыйы аивæдты академион институт. Уымæй размæ та 2012 азы – Санкт-Петербурджы консерватори.

2016 азы Фатимæ ссис УФ-йы Аивадиртасджыты Наукон институты «Европейаг символизм æмæ модерны къорд»-ы уæнг. Къорды разамонæг у УФ-йы аивæдты сгуыхт кусæг, Уæрæсейы нывкæнынады академийы кадджын уæнг, Польшæ æмæ Венгрийы культурæйы сгуыхт архайæг, Суриковы номыл аивæдты академийы профессор Игорь Светлов.

2018 азæй фæстæмæ Фатимæ у РЦИ-Аланийы Национ музейы наукон кусæг. Светловы разамындæй Фатимæ бацæттæ кодта цалдæр наукон-иртасæн куысты, уыдон мыхуыры рацыдысты Мæскуыйы: «Павел Кузнецов от «Фонтанов» к «Миражам», «Виктор Васнецов – метафизика сказочных мотивов», «Азанбек Джанаев – жизнь, ставшая легендой». Кæронмæ фæхæццæ кæны, Азанбег 1948 аз æмæ 1970 азты Нарты кадджыты бындурыл цы нывтæ скодта, уыдоны тыххæй монографион фыст. 2018 азы Национ музейы директоры хъæппæрисæй Фатимæ Азанбеджы райгуырды 100 азы юбилеймæ бацæттæ кодта нывгæнæджы куыстыты равдыст.

Цæмæй æрыгон аивадиртасæджы наукон æрмдзæф нæ журналкæсæгмæ хæдхуызæй фæхæццæ уа, уымæ гæсгæ æрмæг уадзæм, куыд фыст у, афтæмæй – уырыссаг æвзагыл.

Фатима БОЛАТАЕВА

НЕКОТОРЫЕ РАКУРСЫ СИМВОЛИСТСКОГО МЫШЛЕНИЯ В ИСКУССТВЕ
АЗАНБЕКА ДЖАНАЕВА

Феномен пантеизма в двух «Нартовских» циклах

В Национальном музее РСО-Алания с огромным успехом прошла выставка выдающегося мастера осетинского и советского искусства второй половины XX века Азанбека Васильевича Джанаева. Выставка вызвала исключительный интерес со стороны художников, искусствоведов, просто любителей; она расставив новые акценты, позволила по-иному взглянуть на масштаб художника. Стало возможно сравнение разных периодов и цельности мифопоэтического мышления Мастера. Появилась возможность в новых ракурсах проникнуть в его художественную философию, приобщиться к всепроникающей эпической монументальности его искусства. По-иному зазвучало соединение разных жанров.

Кæсын дарддæр

Перед Национальным музеем РСО-Алания стоял ряд задач в организации выставочного пространства. С одной стороны, – сосредоточить внимание зрителя на уже знакомых работах художника, с другой стороны, – показать редкие, уникальные рисунки, никогда не экспонировавшиеся для широкой публики. И вместе с тем, наполнить экспозицию важными смысловыми историческими вехами прошлого столетия, мистическим образом, переплетающимися с биографией самого Азанбека Джанаева. Это завершение Первой мировой войны и последовавшая за ней Гражданская война в России; это и Вторая мировая и Великая Отечественная войны; это и крушение Советского Союза, как апофеоз конца столетия. Поэтому, во многом, представленные на выставке работы, стали метафорическим «ударом колокола», переносящим в иное, прошедшее и последующее время, в котором есть тайна некоего смысла. Наверное, в этом и заключаются удивительные метаморфозы, происходящие в процессе истории, когда появляются творцы, чье искусство во многом способно создавать в противовес наступившему хаосу и злу мир эпоса и легенды. Они оказываются ликами времени, символами, которыми не рождаются, а становятся (и не всегда все из числа высоко талантливых). Таким был Азанбек Васильевич Джанаев, который вел свое искусство от победы к победе вне зависимости от интонирования стоящих перед ним задач и проблем, которые он преодолевал способностью раздвигать границы своего таланта.

Оглядываясь в недалекое прошлое, кажется, что совсем недавно с карандашом в руках в своей мастерской этот удивительный художник, создавший свою мифологему о нартах, творил, ведомый неиссякаемым источником, дарованным ему свыше. Несмотря на сопровождающие его судьбу многие испытания и трудности, Джанаев оставался верен себе. И уже эта способность удивительна сама по себе. Каждый этап его творчества – это этап расцвета и синтеза художнического своеобразия, с одной стороны, с другой – опыт времени, который ставил новые задачи всеобщего движения искусства.

Азанбек Джанаев вошел в отечественную и советскую историю искусств как один из великолепных книжных иллюстраторов, выступив как мастер с узнаваемым индивидуальным лицом. На протяжении своего творческого пути он не раз обратится к великому литературному памятнику «Нартовские сказания», черпая оттуда свой источник вдохновения для будущих тем и картин. Безусловно, эпос не стал единственным источником вдохновения, к которому был прикован взор художника. Его кисти принадлежат и изумительные иллюстрации, к таким произведениям как «Исмаил-Бей» М. Лермонтова, «Алпамыш» на основе узбекского народного эпоса, «Чингиз-Хан» В. Яна, «На кладбище» и «Фатима» К. Хетагурова и многие др.

Многие представленные на выставке работы художника, показали один из отличительных ракурсов его искусства – создание циклов, состоящих из серий или самостоятельных работ, связанных «общностью идеи». Применяемый художником почти на всем протяжении творческого пути метод работать циклами и сериями, позволил ему волей своей мысли во многом оживлять в своих картинах события истории так, как если бы он сам являлся не просто свидетелем, а непосредственным участником тех далеких событий прошлого, проецируемых им в двумерном пространстве. Это позволило художнику представлять сюжеты сквозь призму современной ему действительности или, наоборот, постигать реальность через художественные образы. В большинстве джанаевских композиций на историческую тематику одним из характерных компонентов произведений мастера становится группа людей. Чаще всего она является главным действующим лицом, представленным отдельными яркими персонажами. Художник как бы стремится не изменить, а видоизменить композиционную структуру своих листов, получая, таким образом, новый компонент вариьеативной темы, который он как схему-трансляцию переносит на другую изобразительную плоскость. Возможно, в этом и заключается актуальность искусства Джанаева в наши дни. Удивительная способность этого графика – создавать, действительно сильные визуальные образы, олицетворяющие основные эмоции человека, и тем самым заставлять зрителя сопереживать те же чувства, что испытывают персонажи джанаевских картин. И, несмотря на всю агрессивную брутальную броскость многих созданных художником героев, они несут на себе «печать» постижения добродетели и красоты, раскрывающиеся в постоянном столкновении с чем либо, или же в постоянном противоборстве с кем либо. Воинственность их душ – это нравственность «<…> не из-за тщеславия и мании победы <…> Ей свойственно что-то глубокое и иррациональное – демонический и героический элемент, который противится признать социальный дух как последний и достойный человека идеал». Это высказывание Томаса Манна как нельзя точно определяет всю сложность творческой личности Джанаева, избираемых им тем, с его глубоко мировоззренческими представлениями о ненавистном внутреннем Я. Другим компонентом ощущения сопричастности зрителя с духом той или иной исторической эпохи достигались художником с помощью тонко подобранных деталей: одежды, архитектуры зданий, окружающих их повседневность предметов быта, – поиску и созданию которых художник уделял большое количество времени («На кладбище» 1956, «Фатима» 1956).

Еще одной гранью джанаевского искусства, с которой зритель мог познакомиться на этой удивительной выставке, стала его портретная галерея. Особо запомнились две живописные работы, приковавшие к себе внимание зрителей: «Портрет Н.К. Едзиевой» (1950) и «Коста в рабочем кабинете (1985), и две графические – «Женский портрет» (1950) и «Портрет И.Д. Канукова» (первая треть 1970-х). Во всех этих опусах Джанаев стремится не просто подчеркнуть особенности индивидуальных черт каждого портретируемого, а как бы постичь раскрытие их внутреннего духовного существования. В «Портрете Н.К. Едзиевой» художник раскрывает всю благородную простоту и глубину модели. Матово бледное лицо, которое художник обволакивает приглушенной тенью, безнадежно отрешенный взгляд больших холодно-серых глаз, горькая внутренняя улыбка, чуть коснувшаяся плотно сомкнутых алых губ. Внешний аскетизм, граничащий с бессилием, вызывает чувство глубокого одиночества и красоты образа. Мягкий лаконичный силуэт на фоне светлой стены, словно источающий тревожный свет, несет в себе сложный символический подтекст. Возможно, при написании портрета художник интуитивно начал ассоциировать свою модель с эпохой Серебряного века, с его холодным отсветом серебряного месяца. И действительно, Джанаевым привнесены характерные элементы того времени – иррациональное мерцание бело-серебристых тонов ее платья, усиленное контрастом диагонально падающего света на сложенные крестообразно кисти рук, декоративный бутон цветка и черная лента, которая как змея начинают обвивать стройный стан Н. Едзиевой. В этом портрете художник, словно, неустанно подстерегал и ловил своей кистью многообразную, изменчивую и скрытую жизнь души своей модели.

Азанбек Джанаев является художником, которого не переставала восхищать красота и грациозность созданных им немногочисленных женских образов. Иной характер имеет графический лист из второго «Нартовского» цикла, который зримо показывает всю художественную прелесть «Красавицы Агунды» (1977). Точно найденная постановка фигуры, подчеркивающая гибкий стан, положение кистей рук, которые говорят о грации и ее царственном происхождении. В огромных, опущенных слегка раскосых глазах прочитывается капризность юной девы, чувственность и одновременно глубокое смирение, ее готовность покориться. При кажущемся спокойствии ее элегантная фигура сохраняет трепет ожидания. Художник сдвигает чуть-чуть фигуру вправо от центральной оси композиции, и такая небольшая асимметрия придает ей особую изящную подвижность, дополненную струящимися линиями перламутровых переливов одеяний, стекающими драгоценными бусинами-гирляндами хрустальных отзвуков утренней росы. Все в ней – трепет, озаренный светом, изливающимся вовне.

* * *

Когда речь заходит о джанаевском обращении к тому или иному литературному источнику, сюжету или жанру, он словно превращается в визионера с пророчащими глазами, ставшим свидетелем драматических событий эпохи XX столетия. Поэтому, во многом свою манеру художественного и духовного высказывания Джанаев обрел уже в самом раннем творчестве. Уникальная черта художника, преодолевшего ужасы войны и не устающего на протяжении всей жизни ставить перед собой философско-нравственный вопрос «Что есть истина? В Боге, растворенном в Природе или же в человеке?», который, пожалуй, для художника так и остался, во многом, без ответа. Тем не менее, идя в ногу со временем, он смог нажать на главные болевые точки эпохи в своем искусстве. Его пугала не столько неизвестность, сколько обыденность. Искусству этого мастера стала ведома «тайна обобщения восчувствованной, наблюденной и выстраданной реальности», возносимый художником к идеалу. В каком-то смысле это и есть одна из причин, обусловивших обращение мастера к тексту «Нартовских сказаний». Ранний уход Джанаева из живописи в графическое искусство говорит о некой ему необходимой координате дальнейшего формирования его сугубо индивидуального эпического представления о мире и его последующего фатального обрыва, в котором возвышение «Черного всадника» («Саууай», 1979), как черного человека-демона на черном «дьявольском» коне, гипнотизирующий своей инфернальной красотой, демонстрирует символическую подоплеку. Вместо возвышенного художник изображает падшее, отвергнутое, но вопреки падению – возвеличенное, обозначая, тем самым, символическое понятие «дерзновение за грань»2 («Борьба с небожителями» 1948, «Гибель нартов» 1977).

Джанаев, пламенно мысливший, остро ощутил «Террор среды XX столетия». Его темперамент, переживающий действительность, в которой он жил непримиримо, монументально, страстно включил в свое «сегодня» многое из того, что уже миновало. Возможно, в этом кроется еще одна из причин, почему Азанбек Васильевич вновь обратится к созданию цикла «Нартовские сказания», восприняв их как Символическую Реальность настоящего. В этой связи, автором впервые делается попытка рассмотреть его два «Нартовских» цикла, великолепно представленных на ретроспективной выставке, с позиции художника философа-символиста.

Проблема единства, духовной связи человека и мира своими корнями восходит к древним традициям. Джанаев был художником, которого интересовала неразрушимая сила бытия, а восприятие мира как единого природного целого, в котором пограничность реального и ирреального обретала эпически-монументальную, сакральную интонации, как правило, ассоциировалось у него с мотивами тверди земли и воды, горных вершин и облаков, неба и холодного отсвета луны. В этом отношении он, как известно, не был одинок в русском и мировом искусстве.

Природа, как доминанта и олицетворение мира, человек ищущий с ней соприкосновение, родство, единство – сквозные темы творчества Азанбека Джанаева 1940 и 1970-х годов. Именно они, независимо от художественной интерпретации и эмоционального интонирования, вбирают в себя все самое главное в исканиях и обретениях создателя двух «Нартовских» циклов. Казалось бы, что может объединить образы бурлящей стихии и погруженную в тишину, лишенную диссонансов Природу? Но если на время предпочесть философский аспект эстетическому, не педалируя существенные различия в мотивах изображения, окажется немало принципиальных схождений.

Еще не во всех гранях осознаны эти особенности художественного мышления Джанаева в отечественном искусствознании. Его переживание огромности и вечности сверхъестественной изоляции панорамы мира природы можно связать с символизмом. Именно в этом течении на рубеже XIX–XX веков исследователи видят переход в живописи от пристального всматривания в реальные жизненные явления, сопровождаемый аналитикой социальных и бытовых ситуаций, к философскому взгляду на мироздание как средоточие вечности и красоты. Поэтому тема исследования связи символизма и рассматриваемых двух циклов Джанаева, чье творческое лицо во многом формировалось в советское время, не стала достоянием прошлого. Судьба символизма оставалась и остается в искусстве XX – начала XXI столетий в тесном взаимодействии, при этом, не деградировав, а оставаясь интригующей в визуализации поколения советских и современных художников. Как пишет один из крупных отечественных теоретиков и исследователей западноевропейского модерна и символизма И.Е. Светлов: «символизм проявляет себя не как нечто изолированное и замкнутое в узком промежутке времени, а как несравненно более широкое явление, оказывающее влияние на разные измерения творческой практики. Хотя развитие символизма как художественного тренда не было непрерывным, многое убеждает в невозможности связывать это направление исключительно с темой переходности. Едва ли стоит отрицать, что рубеж XIX-XX веков был временем доминирования символизма и модерна в европейском масштабе. Но как много интересных идей, концепций, исканий возникло под его знаком в последующее время, став при всей своей инакости выразительным обогащением того, что в современной квалификации приближается к классике». Не в этом ли заключается обращение Джанаева к «Нартовскому эпосу», позволившее ему, в каком-то смысле, уйти в царство прекрасных вещей, насыщая их пульсирующими ритмами бытия, переливающихся аскетической суровой множественностью образов-состояний?

Следуя канонам реализма, Джанаев часто прибегал к использованию отдельных символов и ассоциативных рядов, параллельно сосуществовавших друг с другом. Поэтому, населяя свой мифо-эпический мир такими персонажами, как парящие кони в небе или же, имеющими сверхъестественное происхождение существами – героями эпоса, – этот художник формировал необычное символическое пространство. Такое пребывание в мире, известного и непостижимого, земного и небесного противопоставлялось мастером во многом аналитике реальности, социального гротеска в изображении современной истории, предпочтя эстетику далекого прошлого. Подобное мироощущение художника помогли воссоздать в «Нартовских» циклах и свой удивительный вневременной духовный мир, наполненный сакральными смыслами Бытия. Проступающее изображение на плоскости, становится глубиной иной, не «изобразительной» реальностью. Будто все проникло в графические листы в своем обнаженном, природном цвете и пространственной завершенности, все пришло из глубинной жизни за листом из атмосферы. При этом все четко, строго, красиво. Все – вне времени.

Азанбек Джанаев не отделял природу от проблемы жизни и смерти. В этом смысле один из великолепных графических листов второго Нартовского цикла «Батраз» (1976) воспринимается как олицетворение одиночества в огромном мире и стремление человеческого духа приблизиться к Богу. Сколько в его скрываемой фигуре под одеждами кольчуги и брани мощи и одновременно раздумий, сомнений, внутреннего борения, страдания в огромных серых глазах, наполненных щемящей тоской молодого гиганта перед неотвратимостью столкновения с Богом-Демиургом! Какая здесь явленна Фатальная сторона Судьбы! Отделенная, но в то же время из общего существования мироздания. И эта «отделенность-общность» высказана, выражена с неприступным достоинством живого переживания трагедии героя – трагедии расставания с Красотой Универсума, с Красотой мира и Красотой, утраченной людьми… Другой свой вариант взаимосвязи образа природы и просветленности мира, а потом и трагического обрыва человеческого существования предлагает Азанбек Джанаев в «Саууай» (1979). Его вознесение на небо на коне сопоставлено с панорамой лунного пейзажа то с бесконечностью идущего до горизонта серебристого мерцания облаков, то окутанных синевой тумана горных вершин. Кульминационные эпизоды человеческого бытия видятся в этих полотнах на фоне пространства, символизирующего величие и бескрайность мира.

Замыслы и разработки художника как философа символистского толка можно определить и как постижение взаимосвязи жизни и природы. Через приобщение к обычаям горных жителей и включенность в неотделимое от процессов рождения – смерти, начала – конца он проясняет космические закономерности Бытия.

Мир предстает как единство живой и неживой природы, многообразной в своих проявлениях. Эта концепция сосредоточилась у Джанаева в его двух циклах, в которых главной становится тема пантеистического представления о мире.

Обостренная в XX столетии конфликтоность мира и противостояние злу стали стремлением художника объединить в своих циклах образ Вселенной с человеческим существованием. Вводя в свой изобразительный ряд горные ландшафты, небо, облака, воду, разверзающую землю стихию огня, сверхъестественных существ как основных элементов природы, которые занимали важное место в символическом ареопаге, Джанаев демонстрирует определенную связь с поисками известных европейских и русских мастеров.

Немаловажной для понимания индивидуального видения художника является и то, что его творческое становление с самого начала было связано с визуально насыщенной природной средой. Рано обозначившийся интерес к различным состояниям проявления природы, желание жить в одном ритме с нею получили опору в картинах, когда золотое солнце восходит с восточной стороны горизонта, перекатываясь по лазурному небосклону, озаряя пространство миражных очертаний горных вершин, покрытых белоснежным свечением бархатных ледников, отражаясь в стремительных потоках рек меж крутых обрывистых склонов ущелий мистическим отблеском. Это ощущение вызывает сакральное присутствие чего-то более значимого в мире.

В лике природы Джанаев пытался разглядеть подспудную работу извечных сил, отблеск «вселенской души». В обращении к истокам «внутренней» жизни природы, воплощенных в бесчисленных вариациях неживого, в восприятии Природы как источника нового макрокосмоса, а его акта рождения как мистико-пантеистического феномена вселенского значения, в восхищении всплеском природных сил, обнимающих потоки воды, гор, облаков, отразилось его потрясение таинственной динамикой мира. Идущие в природе постоянные циклические процессы созидания – разрушения, поиски нового равновесия разных по масштабу величин сменившиеся на магнетизм фосфоресцирующей броскости 1970-х годов, притягивали художника и позднее, когда мастер вновь обращается к тексту «Нартовские сказания».

Характерно и другое – неисчезающее человеческое присутствие во Вселенной. В «Нартовских» циклах 1940-х и 1970-х годов человек выступает как частица большого мира, приобщаясь к природным стихиям или ощущая свой контакт с ними. В каком-то смысле Джанаев как бы начинает разрабатывать своеобразную романтическую типологию своих легендарных героев. Проникающие романтизирующие элементы во многом окрашиваются штрихами ницшеанского пути Заратустры. По сути, герои двух «Нартовских» циклов находятся в постоянной стадии пограничности двух миров – бытийного и Бытия. Созданные художником образы как бы начинают прислушиваться не только к своему дыханию, но и к дыханию Природы, к движению ее высших сверхъестественных сил. Сам мир начинает открываться человеку, а человек духовно – ему.

В его графическом листе, в «Симде» 1948 года, художник зримо показывает кажущийся на первый взгляд статичный пейзаж, который за счет спиралевидной линии, образованной танцующими фигурами нартов, создает ощущение всепроникающего вселенского движения. Эта живая бесконечная лента людей представлена в графическом листе, где каждая группа непрерывно движущейся цепи делится срезами краев листа на несколько звеньев. Свое движение сцена начинает с левой верхней зоны. Подобно волне, ее движение идет к противоположной стороне то исчезая, то возникая, но уже в другой пространственной координате, образуя подобие сложной элипсообразной формы, которая начинает перекликаться с монументально-горной природой. Движение на этом не прекращается, и оно возникает в третий раз в уходящей в глубину перспективе, чтобы, наконец, окончательно скрыться в глубинах уходящего за горизонт «океана» земли и вновь возникнуть в невидимой для глаза пространственной глубине. Благодаря удачно найденному приему тройного фрагментирования, дополненного смелым срезом группы пирующих, которым отведен лишь небольшой участок в левом нижнем углу, художник заставляет поверить, что цепочка людей, объединившихся в ритме величественного ритуального танца, продолжается и за пределами бесконечно движущегося пространства, которую ограничивает лишь двумерная плоскость листа. С помощью умело найденных компонентов, Джанаев выразил не только идею соборности несокрушимой силы и духа народа нартов, но и показал мир единством живой и неживой природы, многообразной в своих проявлениях через бурление – средоточие, создающее в своем сочетании некую умиротворенно-эпическую парадигму.

Меняющий свое философское наполнение, то призрачный, то уподобленный видениям, то просветленно-гармонический, то полный энергии пантеизм Азанбека Васильевича был удивительно многогранен. Подкрепленный разнообразием мотивов светотеневой и колористической романтичности, он в большинстве случаев тяготел к панорамности. Главные составляющие природы – земля, вода, небо, облака, ветер в их метафизической познаваемости – формировали философские и эстетические акценты этой панорамы то в пространственной броскости, то в гибком соотношении планов. Концепционные и стилистические контрасты двух циклов Джанаева, о которых идет речь в нашем исследовании, не в состоянии скрыть этот вселенский масштаб.

Свой мифо-эпический мир Азанбек Васильевич, во многом выстраивал в противовес наступившему хаосу XX века, который повлек за собой открытое драматическое существование и дальнейшее предназначение человека, его ухода от рутинности заведенного им механизма жизни. Поэтому, во многом проблема выражения глубинных душевных переживаний Джанаевым была обоснована мифологией, эпосом, что является еще одной возможной причиной, побудившей художника уйти в мир скрытых смыслов проникновения в Бытие.

* * *

Через воплощение вечного круговорота природы, дальнейшее обогащение образов философскими размышлениями о сущности мироздания, Джанаев обращается к кругу самых актуальных проблем советской культуры XX столетия, порой выражая самую «сердцевину» эпохи «искателей смутного рая»3. Вновь и вновь появляются у Азанбека Васильевича вариации мотива мироздания. Сама же пантеистическая тема у художника становится одновременно и символом, и категорией в философском искании. Многие его образы природы – вода, облака – сближаются с тютчевским размышлением о водомете смертной жизни, где «упорное стремление подняться в чаемый, другой и тончайший мир; небольшое усилие, и будет пройдена пограничная черта; и внезапное отяжеление и паралич возносящихся сил, и затем неумолимое низвержение вниз, глубоко в долу…». Во многом именно так формируется символическая трактовка образа Природы в графическом листе «Плач Дзерассы над телами Ахсара и Ахсартатга» (1948), когда мир, ставший свидетелем трагического «начала», находящийся на стадии возникновения из хаоса как бы зарождает через весь ужас «дикого рева-стона», оцепенения, испытываемые Дзерассой и вскинутой в молящем жесте ее руки к появившемуся божеству символ, связывающий воедино потоки воды землю, небо. Художнику удалось феноменально воплотить в ее лице – «лик» страха, его наивысшего эмоционального напряжения, вырывающегося через панический крик. Маска ужаса, созданная Джанаевым в «Плаче Дзерассы над телами Ахсара и Ахсартага», является изобразительным воплощением той же категории страха, что мы встречаем у Франца фон Штука в картине «Медуза» (1892), у Репина в картине «Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 года» (1883-1885) или же Ге в его «Голгофе» (1892).

[В этой связи хочется обратиться к словам Николая Ге, который предельно четко высказался о воздействии на зрителя памятника искусства: «Картина – не слово! Она дает одну минуту, и в этой минуте должно быть все. <…> А нет этого – нет картины»].

Можно говорить в данном произведении о соединении и такого начала, как мотив «рождения» и «смерти». Предложенный Джанаевым вариант постижения макрокосмоса через воплощение образов природы в русле тенденции начала XX столетия, включал и такой подтекст развертывания пантеистической сферы, как всеохватывающее томление матери накануне рождения нового мира и его дальнейшего отделения. Художник стремится запечатлеть процессы природы в ударах воды о камни и его жизненных токах, береговой линии, свинцовых облаках, двойного контрапункта неба, женских изгибающихся волосах и мертвенно лежащих телах, в которых подчеркнут мотив неизбывной печали и предсмертной тоски. Художник как бы проникает в суть эмоционального напряжения моментов жизни и человека. Это одновременно и жизнь души «во всех преображениях на пути к смерти, во всей озаренной неги и скорби»6. Есть в этой композиции какая-то глубинная острота то ли ранних воспоминаний детства, то ли «интимнейших и, вероятно, мучительных переживаний в пору надлома юности». Есть в этом личный скрытый конфликт, будораживший душу художника…

Но человеческое существование стремится победить законы смерти. В его «Гибели нартов» (1976) все движется, клонится, стекает и вместе с тем остается неподвижным в оцепенении ожидания мирового события, создавая круговорот связанных воедино жизни, смерти, смены циклов природы – от возникновения к цветению смыслов бытия, к ее увяданию.

По сути, в композиции «Гибель нартов» сформулированы и отражены многие концепционные мотивы Джанаева: природа, в которой происходит крушение человеческого существования в изгибающейся линии борьбы земного (человеческого) и небесного (запряженной колесницы и борющегося ангела с нартом), словно выхваченные иррационально-мистическим сиянием, уподобленные планетарному символу. Художник создает иной, неведомый мир. Отсвет этой сверхземной стихии, которая возникает из пронизывающегося света, лежит на лицах людей. Склоненные головы, тела воинов, словно приникших друг к другу и связанных друг с другом гибкими, сплетенными со струями небесного потока светом. Их фигуры не объединены каким-то действом; они взаимодействуют совсем по-иному: близостью поз, склоненных голов, ритмическим построением гибких линий. Таков их безмолвный диалог. Они знаменуют собой состояние гипнотически-длящего видения, и этот «уровень» их сумеречного, окутанного сквозь дымку разбеленности иного бытия, и есть теперь их естественная стихия. Все наполнено ирреальностью и, вместе с тем, выглядит как драгоценный кусок монументальной живописи, проецируемый на листе, в котором с равной силой действуют цвет и рисунок, упругие линии и пластический узор фигур.

Есть в этой композиции и то, что художник символически изобразил появление нового дня и нового мира. Джанаев любит изображать такие неустойчивые, пограничные состояния – между восходом и закатом, светом и тьмой, ночью и утром, бодроствованием и сном, жизнью и смертью, неизменно намекая на их бесконечное чередование и невозможность разделения. В «Гибели нартов» возникает тот особый мир, который, Максимилиан Волошин объясняет следующим образом: «<…> эта реальность не из земного мира». В этом мире солнце перестало быть источником света… Здесь светится все, из чего исходит жизнь». Появление иррационального света, уподобляется некоему космическому телу, и, тем самым задает круговорот всего остального через сложно изгибающуюся линию абриса, который превращает лежащие тела в фантомы и полупрозрачные тела сливающиеся с поверхностью земной тверди. Поэтому нездешним светом пронизаны фигуры, излучающие изнутри какой-то несущий в себе свет одновременно мистического и космического значения. Это знак света, но света иного рода – мертвого, несущего в себе символическую подоплеку.

Природа, фигуры-образы производят впечатление в графических листах двух циклов вневременности происходящего. Его отдельные части мировой панорамы можно рассматривать как бы с точки зрения элемента пейзажа (как горы и небо), которая иногда несет в себе некую «разрушительную» силу и одновременно такую мистически-гипнотическую тишину, в которой есть присутствие чего-то более значимого. Пейзажи, на фоне которых изображены его персонажи, предстают сквозь призму скоротечности времени, бренности земного существования, источения и угасания жизни. Поэтому «… общие судьбы символизма <…> сферы его взаимодействия с духовными исканиями общества были во многом предопределенны… глубоким конфликтом между свойственным эпохе острым восприятием своего исторического содержания и философским эгоцентризмом символических утопий, символических прорывов к постижению высшего смысла бытия».

Искусствовед. Межинститская группа
«Европейский символизм и модерн» (г. Москва),
Научный сотрудник Национального музея РСО-Алания
(г. Владикавказ).

1 Золотов А. Встреча в пути, или Неосимволизм. Художественная практика и подходы к понятию // Символизм – новые ракурсы. Сб. ст. / Отв. ред. И.Е. Светлов. – М., 2017. С. 545.
2 Ханзен-Лæве О. Русский символизм. Система поэтических мотивов. Ранний символизм. – СПб.,1999. С. 123.
3 Иванов В. О нисхождении. – «Весы», 1905. №5. С. 30-31.
4 Эфрос А. Профили. Очерки о русских художниках. – СПб.: Азбука-классика, 2007. С. 105.
5 Слова Н.Н. Ге приводятся по кн.: Сухотина-Толстая Т.Л. Воспоминания. С. 268.
6 Маковский С. Голубая роза // Золотое руно. – 1907. — № 5. С. 26.
7 Эфрос А. Профили. Очерки о русских художниках. – СПб.: Азбука-Классика, 2007. С. 102.
8 Волошин М. ОдилонРедон – Максимилиан Волошин. Лики творчества. Л., 1988. С. 236.
9 Стернин Г.Ю. Русская художественная культура второй половины XIX–начала XX века // Стернин Г.Ю. Русская художественная культура. М., 1984. С. 272.

ÆВЗАГ – НАЦИЙЫ БЫНДУР

21 ФЕВРАЛЬ –
ДУНЕЙЫ ÆППÆТ АДÆМТЫ ÆВЗÆГТЫ БОН

* * *

Национ хиæмбарынад цы адæммæ нæй, уый у фаджыс. Уыцы фаджысыл сырæзынц æндæр адæмтæ.

Петр Столыпин

ПЛИТЫ Муссæ

МАДÆЛОН ÆВЗАГ

Мадæлон æвзаг! Ацы дзырдтæй æхсызгондæр мæ зæрдæйæн ницы ис зæххыл. Сæ фехъусын мын вæййы мады рæвдыдау.

Йæ мады æхсырæй хъомыл чи у, йæ ныййарджыты туг кæмæ ис, уый хъуамæ райстаид йæ мадæлон æвзаджы хуыздæр миниуджытæ æмæ сæ нывæрдтаид йæ зæрдæйы иууыл сыгъдæгдæр бынаты. Стыр хъыгагæн, алы ирон адæймаг мадæлон æвзагмæ ахæм ахаст нæ дардта. Ныры уавæрæй дæр нæ бон раппæлын нæу, уымæн æмæ нæм фылдæр фæзынд, æндæр æвзæгтæм ирон æвзаджы иувæрсты чи ахызт, ахæмтæ. Не ‘хсæнады уыцы æвзæр фæзындыл йæ рæстæджы нæ литературæйы классиктæ æмæ интеллигенцийы хуыздæр минæвæрттæ æнæхъуаджы нæ тыхстысты. Генион Къоста хуымæтæджы нæ дзырдта:

Ыстур дæр ма йæхи рæгъау
Нæ нымайы кæйдæр хъомыл…

Æндæр æвзæгтæ чи нæ зыдта, афтæмæй йæхи æвзаг йæ сæрмæ чи нæ хаста, уыцы уæрæседзаутæн йæ цыргъ фыссæн сисæй аккаг уыд ирон драматурги æмæ театры бындурæвæрæг Брытъиаты Елбыздыхъо дæр.

Кæсын дарддæр

Мæнæ куыд тыхсти йæ мадæлон æвзаджы уавæры тыххæй нæ интеллигенцийы хуыздæр минæвæрттæй иу, зынгзæрдæ патриот, стыр ахуыргонд Тыбылты Алыксандр:

«…Революци асаста, паддзахы къухы цы адæмтæ уыдис, уыдоны рæхыстæ… Куыд араздзыстæм мах нæ царды бындур? Æмдзу кæндзыстæм дунейы кусæг адæмимæ, уыдонæй нын хицæнгæнæн нæй, куыд иунæг æртахæн нæй фæхицæнгæнæн стыр денджызæй. Фæлæ уыцы кусæг адæмæн дæр фæдисонæй не сбæздзыстæм, нæ сæрæн куынæ уæм, нæ къахыл æдæрсгæ куынæ слæууæм, уæд. Цæмæй нæ къахыл слæууæм, уымæн та йæ сæйраг амæлттæй сæ иу у не ‘взаг…»

Нæ рагфыдæлтæ се ‘взаг, сæ дин, кадджын сæ цы кодта, уыдоныл æнувыд уыдысты. Уый тыххæй цæвиттонтæ бирæ ис. Æрхæсдзынæн дзы æрмæстдæр иу. Нæ зæрдыл ма æрлæууын кæнæм нæ рагон фыдæл Анахарсисы хъысмæт. Уый, Геродот куыд фыссы, афтæмæй йæ къух систа йæ адæмы диныл æмæ йæ уымæ гæсгæ мæрдтыл бафтыдтой, нæ йын ныббарстой гадзрахат.

Мадæлон æвзагыл æнувыд чи у, уыдонæн сæ бон куыд у, афтæ йын лæггад кæнынц, архайынц ын йæ сыгъдæгдзинадыл, йæ кад ын фæбæрзонддæр кæныныл. Бирæтæ йæм уæлæнгай ахаст кæй дарынц, уый сын æнцой нæ дæтты. Сидынц ын йæ хъæбултæм, цæмæй йæ нацийы хæзнайау хъахъхъæной. Йæ мадæлон æвзагыл дзурын йæ сæрмæ чи нæ хæссы, уымæн кæд мад æмæ фыд ис, уæддæр мæгуыр æмæ сидзæр у. Исты æнхъæлцау йæ мадæлон æвзаг, йæ мады чи ауæй кодта, уый никæй хъæуы, уымæн æмæ йæхи адæмы чи нæ уарзы, уый æндæр адæмы дæр нæ бауарздзæн. Æмæ кæд искæй бахъæуа, уæддæр фæсдзæуинæн.

Ирон лæджы йе ‘миронимæ æндæр æвзагыл дзургæ куы фенын, уæд мæ зæрдæйы уаг фехæлы, мæхицæн бынат нал фæарын. Уыдон сæ бынæттæм гæсгæ кæд «стыр лæгтæ» вæййынц, уæддæр мæнмæ фæкæсынц тынг чысыл, тæригъæддаг. Куыд хъуамæ ферох кæнæм мах, нæ кадджын фыдæлтæ Къоста, Секъа æмæ нæ иннæ зынгæ адæймæгтæ цы æвзагыл дзырдтой, уый? Куыд хъуамæ ферох кæнæм, йæ зæрдæйы тугæй иронау æмдзæвгæтæ чи фыста, уыцы поэты æвзаг?

Мæнæ куыд дзырдта ирон æвзаджы тыххæй Советон Цæдисы зонæдты Академийы уæнг-корреспондент, Ленинграды университеты профессор Боголюбов Михаил Никъалайы фырт: ирон адæм, дам, тынг хорз бахъахъхъæдтой се ‘взаджы рагон æууæлтæ, иннæ индоевропæйаг æвзæгты цы дзырдтæ æмæ грамматикон формæтæ нал ис, ахæмтæ, ома ирон æвзаджы баззад сæ рагон бындур. Уымæ гæсгæ, дам, ирон æвзаг у хæзна иннæ индоевропæйаг æвзæгтæ иртасынæн, æмæ йæ уый тыххæй ахуыр кæнынц дунейы стырдæр университетты.

Ирон æвзагмæ рагæй фæстæмæ (суанг паддзахы заманы дæр) цымыдис кодтой æмæ кæнынц канд нæ алыварс чи цæры, уыцы адæмты ахуыргæндтæ нæ, фæлæ ма фæсарæйнаг ахуыргæндтæй дæр бирæтæ…

Уæдæ нæ бон у æмæ саразæм ахæм хатдзæг: дунейы ахуыргæндтæ нын не ‘взагæн кæнынц егъау кад, фæлæ йæ нæхицæй бирæтæ ницæмæ дарынц, дæлæмæ йыл хæцынц. Цæй, сæ амонд сæхи уæд уыдонæн!

…Нæ мадæлон æвзаджы уавæр катайаг кæй у, уый тыххæй бирæтæ хъуыды кæнынц, зæгъгæ, аххосаг æрмæстдæр ирон æвзаджы ахуыргæнджытæм хауы. Фæлæ уый бынтон афтæ нæу. Уыдоныл уæлдай бæрн кæй ис, уый раст у. Афтæ зæгъæн дæр нæй, æмæ уыдон уавæр рараст кæныныл æмхуызон хъаруимæ архайынц. Æнæуи ацы фарсты тыххæй мæ хъуыды у ахæм: ирон æвзаджы ахуыргæнджытæй ацы тохы пассивон чи у, йæ дæсныйад сæ хорз чи нæ зоны, уый æндæр куыст куы ссарид, науæд нацийы зæрдæйы хъыджы цæуын æгæр егъау азым у. Ацы уавæр æрмæст ирон æвзаджы ахуыргæнджытæ нæ рараст кæндзысты. Уый у æппæтадæмон, æппæтнацион хъуыддаг. Æмæ мæм мæ зæрдæ сиды:

Уæ нæ Иры кадджын хистæртæ, нæ Иры дзыллæ! Уарзут уæ мадæлон æвзаг, уæндонæй йыл нывæндут уæ хъуыдытæ, ахуыр æй кæнут, дарут æй сыгъдæг, хъахъхъæнут æй цæсты гагуыйау!

Журнал «Фидиуæг», 1989, № 3

ÆВЗАГ – АДÆМЫ ФАРН

                           * * *

Нацийæн йе ‘ппæт хъуыддæгтæ, йæ царды уаг, историйы гуыргъахъхъ фæндæгтыл цыдæриддæр сарæзта, уыдон сæ фæд ныууадзынц æвзаджы… Æнæгуырысхойæ зæгъæн ис: æрæджы позитивон чи ссис, уыцы филологи æнæнхъæлæджы стыр хорзы бацыд историйæн.

«Æвзаджы хъуыддæгты адæм сты æвæджиауы зондамонджытæ». Платоны ацы ныхæстæ сты раст. Адæм æвзаг аразынмæ арæхсынц хорз. Скæнынц æй фæлгонцтæй аив, æнцонæмбарæн, цæрдуд æмæ рæстдзæвин. Уыцы хъуыддæгтæ ахуыргæндтæ куы кæниккой, уæд æвзаг уаид дыдзырухсау æнæахадгæ æмæ уæззау. Уыйхыгъд ын адæм йæ раст æгъдæуттæ мурмæ дæр нæ дарынц. Уыдон наукон методтæ-йедтæн ницы ‘мбарынц. Адæмæн се ‘ххуысгæнæг у инстинкт, æрдзæй рахæсгæ сусæг тых… Уымæ гæсгæ æппæты зондджындæр æмæ дзаджджындæр æвзæгтæ уæфт сты «зыгъуыммæ» фæлдæхт диссæгтæ æмæ æнæнхъæлæджы, æнахуыр фæзилæнтæй. (…) Цæвиттон, æвзæгтæ аразгæйæ уæрæх рауайы «хъаугъайаг» æмæ, фæткæй иуварс чи ахизы, ахæм хабæрттæ. Уый хауы æппæт æвзæгтæм дæр.

Анатоль Франс
(Уацмысты æмбырдгонд 8 томæй.
8-æм том. Гослитиздат. М., 1960, 70 ф.)

Фиппаинаг. Анатоль Франс цы «зыгъуыммæ» фæлдæхтыты æмæ æнахуыр фæзилæнты кой кæны, уыдонæн æвдисæнты хуызы нæ ирон æвзагæй æрхæссæн ис бирæ цæвиттонтæ. Æркæсæм æрмæст æртæ дзырдмæ: æвдасарм, фынддæс, цæфхад.

1. Æвдасарм арæзт у æртæ дзырдæй: æд, фарс æмæ арм-æй. Фæлæ адæмы сфæлдыстадон куысты фæрцы æртæ хицæн дзырдæй рауад иу. Тæккæ райдайæны хъуысти æдфарсарм, фæлæ адæмæн æнцондæр дзурæн куыд уыд, афтæ йæ рацарæзтой: æвдасарм.

2. Фынддæс. Арæзт у фондз (фæндз) æмæ дæс-æй. Абайты Вассойы загъдау, «с ассимиляцией дзд > дд и перерождением æ > ы».

3. Цæфхад. Æвдасармау ай дæр «æнахъинон» дзырд у, æвæдза. Æвзæргæ та цæг æмæ фад-æй ракодта.
Афтæ адæм сæхи æнæфыст уагæвæрдтæм гæсгæ аразынц æвзаг.

* * *

Ленин никуы дзырдта, национ хицæндзинæдтæ хъуамæ фесæфой, нациты æвзæгтæй та рауайа иу æвзаг иу паддзахады мидæг, зæгъгæ… Ленин бынтон æндæр хуызы дзырдта, ома, «национ æмæ паддзахадон хицæндзинæдтæ адæмты æмæ паддзахæдты ‘хсæн уыдзысты тынг дæргъвæтин рæстæг, иу хатт ма йæ зæгъын: тынг дæргъвæтин рæстæг, суанг пролетарты диктатурæ æнæхъæн дунейы куы фæуæлахиз уа, уæддæр».

Иосиф Сталин
Чиныг «Вопросы языкознания»,
Партиздат, 1933, 563 ф.

ÆППÆТАДÆМОН МАРАЗМ

Академик Олег Трубачевы уацтæй иуы бакастæн ахæм ныхæстæ: «Национ химбарынад бахъахъхъæнынæн æппæтæй стырдæр ахъаз сты æвзаг æмæ дин. Толстойы хъазахъхъ, кавказаг хохæгты æхсæн цæргæйæ, бирæ цæмæйдæрты систы уыдон æнгæс, фæлæ цæстыгагуыйау се ‘взаг æмæ сæ дин кæй хъахъхъæдтой, уый фæрцы баззадысты уырыссæгтæй (ЛГ, 1991, № 41).

Алы адæм дæр удуæлдайæ тох кæны йæ национ уд, йæ хæдхуыз бахъахъхъæныныл, йæ фидæн дзы рох нæу æмæ амайы, фидар бындурыл чи æнцайы, ахæм мæсыг. Ир æмæ дыгуры мифон фыдæлтæ Нартæ мæсыг нæ амадтой, фæлæ, рагон вавилойнæгтау, Хуыцауы кæй ницæмæуал дардтой (сæ дуæрттæ бæрзонд аразын райдыдтой, науæд, дам, Хуыцау банхъæлдзæни, сæрæй йын кувæм, зæгъгæ). Уый тыххæй сын Хуыцау сæ мыггаг сыскъуыдта, цæвиттон, вавилойнæгты хал ахордтой. (Куыд зонæм, афтæмæй вавилойнæгтæн сæ зæрды уыди сæ мæсыг уæлæрвты онг самайын. Хуыцау сæм фæфыдæх æмæ сæ ралгъыста – фæйнæхуызон æвзæгтæ сын байуæрста, æмæ кæрæдзийы нал æмбæрстой, æмæ ма цæй мæсыг æмæ цæй цыдæр!)

Кæд Хуыцау Нарты æвæд фæкодта, уæд Ир æмæ дыгур та фыдвæд фесты. Комæй коммæ дæр, дам, хицæн æгъдау ис, хъæуæй хъæумæ дæр, сыхæй сыхмæ дæр. Афтæ фехъусæн ис арæх. Æз ма йыл, нæ абоны адæмы уавæр уынгæйæ, бафтаудзынæн: уыцы æнæчетар фæтк хауы хицæн бинонты цардмæ дæр: фыдæй цотмæ дæр хицæн æгъдау ис, æфсымæрæй æфсымæрмæ дæр, хойæ хомæ дæр. Стæй хицæн æвзаг! Ирон-уырыссаг, ирон-гуырдзиаг æмæ а. д. Бæллæх: бинонты ‘хсæн дæр нал ис иу æвзаг, уæд ма йæ æгас Ирыстоны куыд агурæм? Уый у, дзæбæхгæнæн кæмæн нал ис, ахæм уæззау низ: æппæтадæмон маразм.

О, хæдæгай, национ химбарынадæн йæ дыккаг æнцой кæд дин у, уæд уыцы хъуыддаджы дæр кæуинаг уавæры стæм. Сæдæ азæй фылдæры размæ уый тыххæй цыппæрдæсаздзыд разагъды поэт Токаты Алихан йе ‘мдзæвгæ «Ирæн хæлыны хос»-ы зæрдæрисгæйæ афтæ фыста:

Ноджы ма дыууæ диныл дæр кæрæдзи хæрынц…
Афтæмæй сæхицæн мастимæ цæрынц.

Цыбыр дзырдæй, мах Вавилоны мæсыгамайджытæй æвирхъаудæр раны стæм – фыццаджы-фыццаг нæхи аххосæй.

2018.20.11
Хъ. Æ.

* * *

«Нæ идеал у, – дзуры теоретикты иу лагерь, – цæмæй адæмтæ иууылдæр хайджын уой æппæт дунейы цæрджыты миниуджытæй. Мах хъæуы ахæм адæймаг, алы ран дæр уыцы иухуызон чи уа – Германы уа, Англисы кæнæ Францы, хъуамæ йын алы ран дæр иумæйаг типы зондахаст, удысконд уа. Цæвиттон, Ныгуылæны бæстæты чи ис, хъуамæ ахæм адæймаджы халдих уа». Куыд уынæм, афтæмæй теоретиктæ æппæт дунейы адæмтæй, æппæт нацитæй дæр саразынмæ хъавынц цыдæр æнахъинон удгоймаг, йæхи цæсгом кæмæн нæй, зæххы къорийы алы бæстæты дæр, фæйнæхуызон климæттæ æмæ историон уавæртæ кæм ис, уым дæр уыцы иухуызонæй чи баззайа, ахæм. Мах тынг фæнды, уыцы теоретикты мыггагæй исчи мæнæ ахæм хынцинаг куы раиртасид! Адæмы мыггаг æцæг рамбулдзæн, алы нацитæй ихсыд дыууæ капеччы халдихтæ куы сарæзтæуа, уæд, стæй цы пайда смæрздзыстæм уымæй?.. Æмæ ма иу хабар: уыцы иумæйаг адæймаджы идеал кæд æрмæстдæр Ныгуылæны æрхъуыдыгонд у, уæд æй алцæмæй æххæст рахонæн ис? Æмæ, зæгъæм, цавæрдæр æндæр адæм хъуамæ йæ къух сиса йæ удысконд, зондахаст, æгъдæуттæ, стæй æнусон цардыуагыл æмæ пассивон хуызы ныгуылæйнаг чингуытæм гæсгæ арæзт идеалы хуызы бацæуа?

Нæ, дунейы адæмтæ æцæг цардæй уæд цæрдзысты, æмæ дзы алкæцы дæр, йæхи бындурыл æнцайгæйæ, куы рæза æмæ царды иумæйаг суммæмæ куы ‘рбахæсса йæ ахъаззагдæр миниуджытæ, хицæндзинæдтæ. (…) Адæмон инстинкттæ æнкъарæнтæй æгæр ифтонг сты, æддæрдыгæй сæм куы ныхилай, уæд. Æмæ сын æддæрæгон тыхты фыдмитæ зианы хос йеддæмæ ницы сты… Мæнмæ афтæ кæсы, æмæ кæцыфæнды зайæгхал дæр заууатмæ æрцæудзæн, йæ цардæн ын аккаг фадæттæ цы бæстæйы нæ уа, уым. (…) Кæцыфæнды адæмæн дæр йæ хæдхуыз миниуджытæ куы фæцагайай, иудадзыгон идеалмæ йæ лæгдыхæй куы тæрай, уæд уый залымы ми у. Ахæм уавæр адæмты сæхирдыгонау рæзын нæ уадзы, сæ зонды автономи сын исы.

Федор Достоевский
Скъуыддзæгтæ чиныгæй «Что есть Россия?»
М., Алгоритм. 2014, 62, 64, 65 фæрстæ

* * *

Человек входит в человечество через национальную индивидуальность, как национальный человек, а не отвлеченный человек, как русский, француз, немец или англичанин. Человек не может перескочить через целую ступень бытия, от этого он обеднел бы и опустел бы. Национальный человек – больше, а не меньше, чем просто человек, в нем есть родовые черты человека вообще и еще есть черты индивидуально-национальные. Можно желать братства и единения русских, французов, англичан, немцев и всех народов земли, но нельзя желать, чтобы с лица земли исчезли выражения национальных ликов, национальных духовных типов и культур. Такая мечта о человеке и человечестве, отвлеченных от всего национального, есть жажда угашения целого мира ценностей и богатств. Культура никогда не была и никогда не будет отвлеченно-человеческой, она всегда конкретно-человеческая, т. е. национальная, индивидуально-народная и лишь в таком своем качестве восходящая до общечеловечности. Совершенно не национальной, отвлеченно-человеческой, легко транспортируемой от народа к народу является наименее творческая, внешне техническая сторона культуры. Все творческое в культуре носит на себе печать национального гения. Даже великие технические изобретения национальны, и не национальны лишь технические применения великих изобретений, которые легко усваиваются всеми народами. Даже научный гений, инициативный, создающий метод, – национален. Дарвин мог быть только англичанином, а Гельмгольц – характерный немец. Национальное и общечеловеческое в культуре не может быть противопоставляемо. Общечеловеческое значение имеют именно вершины национального творчества. В национальном гении раскрывается всечеловеческое, через свое индивидуальное он проникает в универсальное. Достоевский – русский гений, национальный образ отпечатлен на всем его творчестве. Он раскрывает миру глубины русского духа. Но самый русский из русских – он и самый всечеловеческий, самый универсальный из русских. Через русскую глубину раскрывает он глубину всемирную, всечеловеческую. То же можно сказать и о всяком гении. Всегда возводит он национальное до общечеловеческого значения. Гете – универсальный человек не в качестве отвлеченного человека, а в качестве национального человека, немца.

Объединение человечества, его развитие к всеединству совершается через мучительное, болезненное образование и борьбу национальных индивидуальностей и культур. Другого исторического пути нет, другой путь есть отвлеченность, пустота или чисто индивидуальный уход в глубь духа, в мир иной. Судьба наций и национальных культур должна свершиться до конца. Принятие истории есть уже принятие борьбы за национальные индивидуальности, за типы культуры. Культура греческая, культура итальянская в эпоху Возрождения, культура французская и германская в эпохи цветения и есть пути мировой культуры единого человечества, но все они глубоко национальны, индивидуально-своеобразны. Все великие национальные культуры – всечеловечны по своему значению. Нивелирующая цивилизация уродлива. Культура воляпюка не может иметь никакого значения, в ней нет ничего вселенского. Весь мировой путь бытия есть сложное взаимодействие разных ступеней мировой иерархии индивидуальностей, творческое врастание одной иерархии в другую, личности в нацию, нации в человечество, человечества в космос, космос в Бога. Можно и должно мыслить исчезновение классов и принудительных государств в совершенном человечестве, но невозможно мыслить исчезновение национальностей. Нация есть динамическая субстанция, а не преходящая историческая функция, она корнями своими врастает в таинственную глубину жизни. Национальность есть положительное обогащение бытия, и за нее должно бороться, как за ценность. Национальное единство глубже единства классов, партий и всех других преходящих исторических образований в жизни народов. Каждый народ борется за свою культуру и за высшую жизнь в атмосфере национальной круговой поруки. И великий самообман – желать творить помимо национальности. Даже толстовское непротивление, убегающее от всего, что связано с национальностью, оказывается глубоко национальным, русским. Уход из национальной жизни, странничество – чисто русское явление, запечатленное русским национальным духом. Даже формальное отрицание национальности может быть национальным. Национальное творчество не означает сознательно-нарочитого национальничанья, оно свободно и стихийно национально.

Николай Бердяев

Скъуыддзаг уацты æмбырдгондæй
«Судьба России»

ГÆБÆРАТЫ Юри

ХӔСТ, УӔЛАХИЗ ӔМӔ ГУМАНИТАРОН ӔХХУЫС

Цы ‘рцыд, уый нæ æххæстæй уырнгæ дæр нæма кæны…

Нæ нæ уырны уымæн, æмæ йæм æгæр бирæ фенхъæлмæ кастыстæм. Æгæр бирæ туг ныккалд нæ хæдбардзинады сæрвæлтау, æгæр бирæ маст æмæ хъизæмæрттæ фæныхъуырдтам, цæмæй, боныфæстагмæ, нæ хъæбулты хуыздæрты туг æмæ зæрдæрыст мадæлты судзгæ цæссыгæй æлхæд республикæ нымад æрцæуа.

Фæлæ ма нын ныр цы нæ баууæндгæ ис, цы ‘рцыд, ууыл, уыцы æгæрон зынаргъ æмæ стыр хæрзиуæгыл!

Цы хъæуы ныр дарддæр аразын, куыд хъæуы архайын? Адæмы, нацийы раз тыхсты бон ахæм фарст куы фæзыны, уæд фыццаг рады сæ зондджынты зонды уынаффæты фæагурынц сæрфат. Махмæ та суанг Нартæй фæстæмæ афтæ у.

Цæй, байхъусæм Нафимæ:

Цы хъæуы абон Иры? – Кусын!
Нæ фидæнæн æвæрын бын.
Кæрæдзийы рыст удмæ хъусын,
Кæрæдзийы цæссыг уынын.

Цы хъæуы Иры абон? – Кусын!
Нæ зын æрми-æрми хæссын.
Нæ мæгуыр къæбицы, нæ мусы
Рæстаг, хæдзардзин лæг – фысым.

Нафи нын куыд амоны, афтæ куы бакодтаиккам, афтæ куы уаид, уæд…

Кæсын дарддæр

Куыд у æцæгæй та? Куыд бафæрæзтам хæстæн? Куыд сæмбæлдыстæм не стыр Уæлахизыл? Куыд арæхсæм «кæрæдзийы рыст удмæ хъусын»?..

Дзуапп фыццаг фарстæн:

Хæст уыд мæнгард æмæ æнæмсæр. Фæлæ та туг æмæ цæссыг амæхсгæйæ дæр бафæрæзтам. Ацы фарсты сæйраг цы у? Мæ хъуыдымæ гæсгæ, – сæрыстырдзинад. Ирон лæппутæ, армыдзаг чъребайаг лæппутæ, зæгъæн ис, афтид къухæй, хъæбатырæй æрлæууыдысты мæнгард знаджы дыууадæсминон æфсады ныхмæ, бæлвырддæр зæгъгæйæ, америкæйаг цынырыккондæр æмæ хъомысджындæр хотыхвæлыст æфсады ныхмæ.

Æмæ та ногæй бафидар кодтой, дзырд ИРОН сæрыстырæй дзургæ кæй у, уый!

Дзуапп дыккаг фарстæн:

Уæлахизыл цин кæнын хъæуы, уæлдайдæр уыцы уæлахизмæ бирæ куы фенхъæлмæ кæсай, уæд. Æмæ, чи зоны, афтæ дæр уыд. Гæрæхтæ, машинæты хъыллист, фæйлаугæ тырысатæ, цины хъæртæ æмæ афтæ дарддæр.

Æмæ, чи зоны, æцæгæй хъуыд афтæ саразын. Мах хъуамæ æгас дунейæн фенын кодтаиккам, Уæрæсе агрессор кæй нæу, уырыссаг адæм хæстарыд ирон адæмы фервæзын кæнынмæ кæй æрцыдысты. Стыр Уæрæсе нын нæ хæдбардзинад уый тыххæй кæй нæ банымадта, цæмæй йæ дардыл зæххытæ фæуæрæхдæр кæна, фæлæ æрмæстдæр уый тыххæй, гуырдзиаг фашизмæн æндæрхуызы бауромæн кæй нæй, гъе стæй нæ хæдбардзинад юридикон æгъдауæй бафидар кæнын искæй фæндон нæ, фæлæ историон рæстдзинады домæн кæй у.

Фæлæ алцæмæн дæр хъæуы фæтк æмæ æгъдау, зонын хъæуы бæрц.

Махмæ хъуамæ уыдаид митингтæ горæты, районты. Уырдæм хъуамæ æрæмбырд уыдаиккой къахыл лæууынхъом адæм стырæй, чысылæй. Уымæй дæр, иусахатон нæ – уадз, иу бон, дыууæ боны, иу къуыри дæр уæд. Хъуамæ зæрдæбын бузныг загътаиккам Уæрæсейæн, æгас дунейæн бауырнын кодтаиккам куыд нæхи, афтæ Уæрæсейы рæстдзинад дæр.

Ахæм бон цалдæр гæрахы фæкæнын дæр куыннæ æмбæлы – нæ фыдæлтæ-иу сабийы райгуырды тыххæй дæр топпы гæрæхтæй банысан кодтой сæ циндзинад, махæн та нымад чи ‘рцыд, ахæм паддзахад райгуырд!

Гъе, фæлæ бахынцын хъуыд иу хабар: цалдæр боны æмæ æхсæвы, сæ хъæбулты цардæн тæрсгæйæ, зæрдæхæлд чи фесты, уыцы ныййарæг мадæлтыл æмæ удаист сабитыл дæр ахъуыды кæнын хъуыд. Цал тарст сылгоймаджы æмæ сабийы куывтой Хуыцаумæ, сæ ризгæ къухтæ хæрдмæ ивазгæйæ:

«0, Хуыцау, кæд æрлæудзæн уыцы æхст!..»

Æмæ ма иу хабар: хаттæй-хатт нæ ахъуыды кæнын фæхъæуы цæуылдæрты, зæгъæм, знон, æндæрæбон йæ хæстон хъæбул кæнæ æфсымæры цæхæрадоны æнæ табæтæй чи баныгæдта, уыцы саударджытыл æмæ ма, уынджы афтид халаты лæугæйæ, йæ хæдзар æмæ йæ цæрæнбонты фæллойы æртхутæгмæ дардæй чи кæсы, уыцы зæрдæрыст сылгоймæгтыл… Цинаг хабарæй хуыздæр ницы ис, фæлæ уыцы цин дæ фарсмæ искæй куы риссын кæна, йæ риссаг хъæдгомыл ын цæхх куы зæра, уæд хъуамæ ды дæр иучысыл дæ цины рохтыл æрхæцай. Æфсæрмæй, хатырæй…

Науæд… Зæгъгæ, утæппæт нæмгуытæ хæсты рæстæджы иу гуырдзиаг танкмæ ныццараз… Кæд пырх нæ, тæвд уæддæр суыдаид æмæ йæ мидæгбадджытæн нал бантыстаид иу ироны амарын кæнæ иу хæдзар ныппырх кæнын.

Ома?..

Цы, ома, кæрæдзийæ æфсæрмы кæнæм рæстдзинад зæгъынæй?..

Цы, ома, цы, æмæ уыйбæрц гæрахгæнджытæ кæм уыдысты, кæ, сæ сæр удыхосау куы хъуыд, уæд?!.

Науæд уыйбæрц машинæтæ цы артаг бахардз кодтой, уый…

Къуырийы дæргъы уыцы ахсджиаг, историон хабæрттæ фыссæг республикон газеттæ рухс нæ федтой артаджы хъуагдзинады аххосæй…

Дзуапп æртыккаг фарстæн:

Уыцы тугуарæн æхсæвты горæты чи уыд, уыдонæй иу дæр ахæм нæ разындзæн, цæрдзыстæм ма, уыдзыстæм ма æмæ та царды фæндтæ нывæнддзыстæм, уый кæй уырныдта. Чи амард, уыдоны мæрдон удтæ мæ ма схъæрзæд, фæлæ нын цыдæр æнæуынгæ тых æххуыс кодта. Хуыцау зæгъæд, фæстаг хæст нын цы уа, фæлæ та бафæрæзтам уымæн дæр. Цы аргъæй, уый дæр æмбарæм, фæлæ йын быхсæм, æппынфæстаг ныл сæрибары хур кæй ракаст, уый ныфсæй.

Мах стæм хæдбар, нымад паддзахады æмбæстæгтæ. Фæлæ уый æрмæст топпы гæрæхтæй равдисгæ циндзинад нæу, уый стыр бæрндзинад у. Ныр махæй алчидæр хъуамæ æмбара уыцы бæрндзинады уæз, махæй алчидæр хъуамæ æнкъара ног дуджы æрбалæуд, ног тыхтæ, ног фæндтимæ цæрын нæ чи домы, уыцы дуджы лæджы цардæй цæрын райдайыны бæрндзинад.

Махæй хъуамæ алчидæр бамбара, ныры хуызæн нæ кæй никуы хъæуы кæрæдзийы удты рыстмæ ныхъхъусын æмæ нæ зын æрми-æрм хæссын.

Мах бынтон сæфты фæндагæй раздæхта стыр Уæрæсе æмæ нын кæны æппæтфарсон æххуыс нæ къахыл слæууынæн. Фæлæ нæ рыстыл нæхи хуызæн ничи базондзæн фæриссын, нæдæр нæ циныл бацин кæнын. Алы паддзахадæн дæр ис йæхи геополитикон интерестæ, фæлæ уыцы геополитикон тыгъдады махмæ цы амонд кæсы, уымæй хъуамæ базонæм æмæ сарæхсæм спайда кæнын, фыццаг рады нæ национ интерестæ æмæ нæ иудзинад бахъахъхъæнын, нæ национ сæ-рыстырдзинадыл къæм абадын ма бауадзын.

Президент кæйдæрты бафæдзæхста карзæй, цæмæй тыхст æмæ зæрдæрыст адæммæ æнæуаг æвзагæй мачи дзура, фæлæ бирæтæн уыцы адæм иу ныккæндыдзаг фæллой куы фестиккой, ууыл дæр сразы уыдзысты.

Чи зоны, стыр хæст æмæ стыр уæлахизы фæстæ гуманитарон æнæрастдзинад искæмæ йæ койы аккаг дæр ма фæкæса, фæлæ мах хъæуы цæрын. Дзырд, кæмæ цы æмбæлы æмæ чи цы райста, ууыл нæ цæуы, дзырд цæуы адæмы иудзинадыл. Нæ адæм, нæ Хъæбатыр адæм æстайæм азты фæудæй абоны онг быхстой æмæ фæрæзтой æппæт зынтæн дæр. Мæлæты цæстытæм кæсгæйæ, цы уаз нысанмæ цыдыстæм, цæмæ бæллыдыстæм, уый, боныфæстагмæ, нæ къухы бафтыд, æмæ нын уыцы æвæджиауы циндзинад хъуамæ кæйдæрты зыд æмæ кæрæф ма фенад кæна.

Мах хъæуы уæхски-уæхск æрлæууын æмæ хæдбар республикæйы уæзыл æмдыхæй схæцын. Уымæн та хъæуы æрмæстдæр иудзинад æмæ кæрæдзийыл æууæндын, зæрдæхудтæй зæрдæхауд адæймаг цардаразæг нæу.

Уæддæр нæ хъуамæ уырна, уæлахиз нын цы Хуыцауы цæст бауарзта, уый цæст нын кæрæдзи барæвдауын æмæ кæрæдзи æнцой балæууыны фаг хъару дæр кæй бауарздзæн.

Махæй та хъуамæ алчидæр æмбара, нæ сæрибардзинады сæрвæлтау йæ цард чи радта, уыдоны зæрдæхудт æмæ мæрдон удты фыдæх Хуыцауы фыдæхæй карздæр кæй у.

2008, сентябрь

ГАСАНТЫ Валери

«МАХ ДУГ» – МÆ ЦАРДЫ,
МÆ ЗОНДЫ, МÆ ХЪУЫДЫЙЫ

Ирон адæм рухсмæ, чиныджы зондмæ бæллæг æмæ тæхудыгæнæг уыдысты. Кæсын æмæ фыссын чи зыдта, уыцы адæмæн журнал уыд зæдты æмсæр кад æмæ намыс тауæг. Иры номдзыд рухстауджытæ Колыты Аксо, Мамытты Стефан, Цомайты Хадзырæт, Брытъиаты Елбыздыхъо, Коцойты Арсен сæ курдиаты, зонды фæрцы архайдтой ирон адæмæн балæггад кæныныл. Æмæ сын æнтысгæ дæр кодта. Цæмæй, сæ зæрдæйы æмæ уды цы цæхæр ис æмæ уый фæрцы цы аивадон уацмыстæ гуыры, уыдонæн дзыллæмæ фæндаг уа, стæй ирондзинады æмæ культурæйы, аивады хорзæй цы ис, уый зонæм, уый тыххæй хъуыд мыхуыр. Революцийы размæ Ирыстоны, Цæгат Кавказы цы газеттæ æмæ журналтæ цыд, уыдоны ‘хсæн зынгæ бынат ахсынц, мадæлон æвзагыл цы мыхуыры фæрæзтæ цыд, уыдон: «Катехизаг таурæгъ» (куыд рабæрæг, афтæмæй уый у фыццаг ирон газет, мыхуыры рацыд 1878 азы, йæ подшивкæ æфснайд у ЦИПУ–йы наукон библиотекæйы), «Чырыстон цард», «Ног цард», «Ирон газет», «Хуры тын», «Æфсир»… Ацы мыхуыры оргæнтæн бирæ цæрæнбон нæ уыд, фæлæ уæддæр сæ ахадындзинад ирон культурæйы, национ хиæмбарынады рæзты стыр у.

Советон дуг куы ралæууыд, уæд, зæгъæн ис, æмæ æхсæнады цардарæзты ивдимæ райдыдта ивын ирон адæмы зондахаст дæр. Байгом сты уæлдæр æмæ астæуккаг скъолатæ, культурæйы, рухсады, зонады артдзæстытæ. Ног царды уавæрты хъуыд нæ адæмы сæ мадæлон æвзагыл мыхуыр æмæ чиныг.

Уæд фæзындысты Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны фыццаг ирон газеттæ æмæ журналтæ «Абон», «Литературæйы хъазуатон». Ацы журналтæн сæ «цæрæнбонтæ» бирæ нæ уыдысты. Фæлæ Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны абон дæр нæ дзыллæйы зондæн, удварнæн æрдхæрæны лæггадгæнæг, хæрзгæнæг, фарнхæссæг басгуыхтысты газеттæ æмæ журналтæ: «Рæстдзинад» — (1923) «Хурзæрин» — (1924), «Фидиуæг» — (1927), «Ногдзау» — (1937) æмæ, йæ 85 азы рындзæй цы журнал акаст, уый — «Мах дуг».

Кæсын дарддæр

Йæ фæзынд уæлдай тынгдæр ахадыдта æмæ абон дæр ахады ирон дзырдаивады рæзтыл, кæддæриддæр дзы бакæсæн ис бирæ цымыдисаг æрмæджытæ нæ культурæйы, зонады, аивады архайджыты, æхсæнадон-политикон темæтыл фыст царды тыххæй. Æмæ нæ культурæйæн газеттæ «Рæстдзинад», «Хурзæрин», журналтæ «Фидиуæг», «Ногдзау» ног царды рухс уацхæсджытæ куыд уыдысты, раст афтæ «Мах дуг» уыд нæ адæмы царды амонды хуры скастау. Уый радта фадат нæ интеллигенцийы хуыздæр минæвæрттæн, литературæйы æмæ культурæйы архайджыты алы фæлтæртæн сæ курдиаты гæнæнтæ æргом кæнынæн, Иры дзыллæмæ национ удварны хæзнатæ хæссынæн.

Журнал «Мах дуг» йе сфæлдыстадон азфысты цы фæндæгтыл рацыд, уыдон æнцон нæ уыдысты, фæлæ йæ редакцийы æмæ авторты хæс нæ дзыллæйы раз уыд, цыфæнды уавæрты дæр, ирон дзыллæйæн лæггад, кæстæриуæг кæнын, царды рæстаг хъæр сæм хæццæ кæнын йæ мыхуыргонд æрмæджыты фæрцы.

Мæ фыццаг сфæлдыстадон къахдзæфты мын газет «Рæстдзинад», журнал «Ногдзау» цы æххуысы æмæ хæрзты бацыдысты, уыдоны æхсæн мæ зæрдиаг арфæйы тыхы бæрц къаддæр нæу журнал «Мах дуг»-ы редакцийы кусджытæм дæр.

Фыццаг хатт æй мæ къухмæ райстон 1995 азы. Уæд ахуыр кодтон Дзæуджыхъæуы 1–æм астæуккаг скъолайы. Уæд ныффыстон мæ фыццаг æмдзæвгæ. Литературон сфæлдыстадон куыстмæ мæ хъус кæй адардтон, уый не скъолайы ахуыргæнджытæй æхсызгон кæмæн нæ уыд, ахæм, æвæццæгæн, нæ разындзæн. Уымæн æмæ кæд математикæ, физикæ, химимæ афтæ рæвдз нæ уыдтæн, фæлæ ирон, уырыссаг, æвзаг æмæ литературæ, истори, æрдззонæн, музыкæ фылдæр уарзтон, уæддæр мæнæн «æнад» предметтæ цы уыд, уыдоны ахуыргæнджытæ дæр мæм æвзæр зæрдæ нæ дардтой.

Ис ахæм журнал «Мах дуг», зæгъгæ, уый базыдтон, фыццæгæм скъолайы нын ирон æвзаг æмæ литературæ чи амыдта, уыцы ахуыргæнджытæй, рухстауæджы курдиат æрдзæй æмæ дунесфæлдисæгæй лæвæрд кæмæн уыд, уыдонæй – Цæлыккаты Зинæидæйæ (рухсаг уæд), РЦИ–Аланийы æмæ УФ-йы сгуыхт ахуыргæнæг Гусаты Еленæйæ æмæ мæ раздæры сыхаг Четойты Варяйæ. Уый куыста Горæтгæрон районы посты хайады æмæ мын-иу лæвары хуызы кæддæриддæр фыста журналтæ «Мах дуг», «Ирæф» æмæ «Ногдзау». Æмæ дзы уый тыххæй ныры онг уæлдай бузныг дæн. Алы мæй дæр истон æмæ йæ кастæн, иннæ ирон журналтæ æмæ газет «Рæстдзинад»-ы æмрæнхъ, цымыдисæй. Азæй-азмæ мын йæ номыртæ æнæфснайгæ нæ уыд, уымæн æмæ мæ йе ‘рмæджытæ ахуыры тынг хъуыдысты.

Иуахæмы, райдайæн кълæсты, нæ ахуыргæнæг Цæлыккаты Зинæидæйæн радтой хицæн кабинет. Уый махæн, йæ ахуырдзаутæн, йæхицæй æхсызгондæр уыд куы зæгъон, уæд, æвæццæгæн, нæ фæрæдидзынæн. Уыцы хабар куы æрцыд, уæд нын Зинæ загъта, цæй æмæ нæ ног кълас саив кæнæм, зæгъгæ. Уæд зæрдиагæй бавнæлдтам нæ хистæры фæндон æххæст кæнынмæ. Æз, фыццаджыдæр, нæ хæдзарæй æрбахастон, кæй бакастæн æмæ мæм дзæвгар номыртæ æмбырд кæмæй уыд, уыцы журналтæ «Мах дуг», «Ногдзау» æмæ «Ирæф», стæй газет «Рæстдзинад»-ы цымыдисагдæр æрмæджытæн мæм цы хицæн папкæ уыд, уый. Мæ ахæм лæварыл Зинæ тынг бацин кодта. Суанг ма мæ ме ‘мкъласонтæн дæр раппæлыд. Мæ лæвæрттæ цы бон бахастон, уыцы бон нæм урок уыд, æмæ куы фæци, уæд мæм фæдзырдта æмæ афтæ: «Бузныг дæ лæвæрттæй, ирон журналтæ æмæ газеттæ кæсыс, уый зыдтон, фæлæ сæ æмбырд кæй кодтай, уымæн йæ хорзæх ноджы тынгдæр рабæрæг, уымæн æмæ сæ дæуау иннæ скъоладзаутæ дæр кæсдзысты».

Скъолайы ахуыр кæнгæйæ гуманитарон предметтæй фылдæр-фылдæр бауарзтон ирон æвзаг æмæ литературæ. Мæ фыццаг æмдзæвгæ ныффыстон 1995 азы. Уыд номарæн, номдзыд ирон поэт, нæ дзыллæйы иузæрдион хъæбул, прозаик, публицист æмæ поэт Хостыхъоты Зинæйы номыл. Уыцы аз фæхъуыд йæ уарзон ирон адæмæй. Æмæ нын йæ адзалы хабар йе ‘мном, мæ ахуыргæнæг, куы фехъусын кодта, уæд йæ цæсгомыл уыд стыр масты æмæ сагъæсы фæд. Уымæн æмæ нын-иу уый размæ дæр дзырдта Хостыхъоны цард æмæ ирд курдиаты тыххæй. Мæ ахуыргæнæг Зинæйы ныхас мæм афтæ тынг бахъардта, æмæ йæм цалдæр боны фæстæ радтон мæ хъуыдытæ, мæхимæ гæсгæ, æмдзæвгæйæ нывæзт. Уый сæ куы бакаст, уæд мын арфæ ракодта. Суанг ма йæ равдыста иннæ ахуыргæнджытæм дæр. Ацы «уацмысы» фæстæ ма ныффыстон цалдæр æмдзæвгæйы. Æмæ мын-иу сæ, сæ бон куыд уыд, афтæ аив кодтой мæ ахуыргæнджытæ, уæлдайдæр Цæлыккаты Зинæидæ æмæ Гусаты Еленæ.

Нæ республикæйы астæуккаг ахуырады артдзæстыты æхсæн не скъола уыд хуыздæртæй иуыл нымад кæддæриддæр. Куыста дзы зондæй æмæ удыхъæдæй хъæздыг, цæстуарзон ахуыргæнджытæ. Уæдæ дзы, ирон æвзаг æмæ литературæйы уроктæм æмæ скъоладзаутимæ сфæлдыстадон куыст кæныны хъуыддагмæ уæлдай фылдæр æргом здæхт кæй цыд, уымæн ныртæккæ дæр ма бирæ æвдисæнтæ ссарæн ис. Арæх нæм-иу арæзт цыд семинартæ, гом уроктæ республикæйы скъолаты ахуыргæнджытæн æмæ директортæн.

Уыцы семинарты-иу арæх арайдтой нæ фысджытæ æмæ поэттæ дæр. Сæ фæрцы базонгæ дæн, фæстæдæр мын цæстуарзонæй æххуысгæнæг чи разынд, абоны бон бузныг кæмæй дæн, уыцы зындгонд фыссæг, дзæнæты бадинаг Айларты Измаилимæ æмæ «Мах дуг»-ы уæды сæйраг редактор Хъодзаты Æхсаримæ. Уый семинартæй иумæ уазæгуаты не скъоламæ куы æрцыд, уæд ын Гусаты Еленæ радзырдта, æз мæхи литературон сфæлдыстады куысты кæй фæлварын, уый. Йæ ныхæсты фæстæ мæ Æхсар бацагуырдта. Тынг зæрдиагæй фæныхас кодтам иумæ литературæйы æмæ сфæлдыстадон куысты фарстаты фæдыл. Мæ фыццаг æмдзæвгæ Хостыхъоты Зинæйыл кæй уыд, уымæй йæ зæрдæ бынтон барухс. Нæ ныхасы кæрон та мын балæвар кодта йæ æмдæвгæты æмбырдгонд «Дыууæизæрастæу». Æмæ йыл ныффыста: «Мæ дзæбæх кæстæр Валерæйæн мæ лæвар, Хъодзаты Æхсар. 2. 10. 1997 аз». Уыцы фембæлдæй дыууæ мæйы фæстæ ме ‘мдзæвгæ Хостыхъоты Зинæйы номыл мыхуыры рацыд журналы 12 номыры.

Уыцы азæй фæстæмæ мын байгом фæндаг журнал «Мах дуг»-мæ. Рæстæгæй-рæстæгмæ-иу редакцимæ куы æрбацыдтæн, уæд мыл-иу, Æхсарæй уæлдай, зæрдиагæй сæмбæлдысты иннæ кусджытæ: мыхуыргæнæг Дегъуаты Соня æмæ корректор Хъæрæцаты Зæирæ. Фæстæдæр базонгæ дæн зындгонд поэт, литературон критик Дзуццаты Хадзы-Муратимæ.

Ныр та мæ ацы æртæ адæймагæн сæ алкæйы тыххæй дæр сæрмагондæй фæнды зæгъын.

Алы куыстуаты дæр вæййы фæрнджын æмæ фендджын хистæртæ. Уыдон кæм кусынц æмæ сæ царды фылдæр рæстæг кæм арвитынц, уыцы артдзæст сын свæййы, чи зоны, æмæ хи хæдзарæй адджындæр. Мæнæ ныр цы хистæрты ранымадтон, уыдонæн журнал «Мах дуг» уыд æмæ у ахæм дзуарбадæн бынатау. Сæ хистæр, æз æм куы бакъахдзæф кодтон, уыцы рæстæджы уыд Дегъуаты Соня. Кæд Ирыстоны исчи ирон сылгоймаджы хуыздæр миниуджытæй хайджын уыд æмæ йæ уды хорзæхæй, зонд æмæ курдиатæй исчи ирон дзыллæйæн бонзонгæ хæрзты бацыд, нæ ирон фысджыты уацмыстыл, журнал «Мах дуг»-ы авторты алы фæлтæртыл исчи узæлыд, уæд фыццаджырæр Соня. Йæ алы ныхасы, акъахдзæфы дæр фарн кæмæн уыд, уыцы Соня. Йæ куыстмæ куыд бæрнон цæстæй каст, уымæн æвдисæн уыдтæн мæхæдæг. Фæлæ уый тыххæй йæ мысинæгты зынгæ поэт Цæрукъаты Валодяйæ цыма хуыздæр ничи загъта. Фыссæгæн кæнæ-иу поэтæн Соня йæ уацмыс куы мыхуыр кодта къухфыстæй машинкæйыл, уæд-иу ын æй редакци кæныныл дæр бацархайдта. Уымæ гæсгæ дзы Валодя загъта, Соня махæй не ‘ппæтæй дæр фыссæг æмæ поэтдæр у.

Æмæ йæ ацы хъуыдыты иу мисхалы бæрц дæр мæнгдзинад нæ уыд. Уымæн æмæ Соняйæн йæ очерктæ, радзырдтæ рæстæгæй-рæстæгмæ мыхуыры цыдысты журнал «Мах дуг»-ы. Сæ алы дзырд дæр уыд йæ сыгъдæг удыхъæд æвдисæг, æнцонæмбарæн, сыгъдæг ирон æвзагыл фыст. Йæ алы рæнхъы дæр зынд, йæ алы рæнхъ дæр талф-тулфæй кæй нæ фыссы, йæ зонды æмæ рæсугъд æнкъараг зæрдæйы кæй бахсиды, мадæлон æвзаг хорз кæй зоны æмæ йын йæ ад кæй æнкъары, уый.

2002 азы рауагъдад «Ир»-ы мыхуыры рацыдысты хицæн чиныгæй Соняйы радзырдтæ æмæ очерктæ. Уæдæй фæстæмæ ацы æмбырдгонд мæ чиныгдоны дарын. Кæсгæ та йæ цалдæр хатты бакодтон. Фæлæ дзы уæддæр, лæг æнтæф бон уазал суадоны донæй куыд нæ фефсæды, афтæ не ‘фсæдын. Чиныг куы байгом кæнын, уæд та мæ цæстытыл ауайы, журнал «Мах дуг»-æн дзуары лæгау стыр хæрзты чи бацыд, йæ рухс кувæндон кæмæн уыд, уыцы зæрдæхæлар, рухсы бадинаг Дегъуаты Соняйы рухс сурæт.

Мадзура, хиуылхæст æмæ уæзданæй базыдтон Дзуццаты Хадзы-Мураты дæр. Ирон литературæйы йæ фæд ныууагъта куыд курдиатджын поэт æмæ литературæиртасæг. Куыд адæймаг, афтæ мадзура цас уыд, уыйбæрц йæ зонд æмæ курдиаты арф æмæ хæдхуыздзинад зынд йе ‘мдзæвгæты, литературон – критикон уацты.

Куыд загътон, афтæмæй Дегъуаты Соня æмæ Дзуццаты Хадзымуратæй уæлдай, журналы редакцийы кусджытæй хионы зæрдæ дарын Хъæрæцаты Зæирæмæ. Цы бон æй базыдтон, уæд мæм куыд хæлар æмæ фæлмæн зæрдæ бадардта, абоны бонмæ дæр нæ ахастдзинæдтæ сты уыцы уагыл. Соня, Æхсар æмæ Хадзы-Муратау ын журнал «Мах дуг» у дзуарау табуйаг. Æмæ йын зæрдиаг лæггад кæны ныр 50 азæй фылдæр. Абон дæр редакцимæ куы бацæуын, уæд фыццагдæр бакæсын Зæирæйы кусæн уатмæ. Йемæ нæм ныхас вæййы ирон фысджыты сфæлдыстады тыххæй. Иуахæмы мын афтæ, Хостыхъоты Зинæйы тыххæй дæ фыццаг æмдзæвгæ куы ныффыстай, журналы куы рацыд, уый хорз хъуыды кæнын, фæлæ ма йын йæ номыл ног æмдзæвгæ куы ныффыссис.

Гъемæ Зæирæйы курдиат æххæстгæнгæ æрцыд Хостыхъоты Зинæйы райгуырды 80 азы бонмæ. Уæд ныффыстон йæ номыл мæнæ ацы рæнхъытæ:

О Хостыхъон, дæ рухс зарæг нæ Ирæн,
Æнусбонмæ куы уыдзæнис йæ гимн,
Ды фарны зæдау Иры сæрмæ стахтæ,
Ды ног хъуыды дзырдаивады загътай,
Дæ поэзи æнæбын цадау уаз уыд,
Зынди дзы ирдæй дæ амондхæссæг–артуд,
Нæ уæзæгæн йæ хъыджы бон фæдисон,
Йæ кады куывды хурвæлыст цæдисон,
Уыраугæ хъуыст нæ уæзæгыл дæ хъарæг,
Æнусон у уый фæрцы дæ зарæг!

Мæ уацы кæрон мæ зæгъын фæнды, йæ фæзындæй абонмæ журнал «Мах дуг» цы хæрзты бацыд нæ дзыллæйæн, уыдон зæрдыл даргæйæ, редакцийы ныртæккæ чи кусы, уыдонæн сæ архайд ноджы бæллиццагдæр æмæ ахадгæдæр куыд уа, уый сын мæ зæрдæ зæгъы.

Ацы аз журналы нымад ёрцыд Нафи ёмё Шамилы азёй

ДЗЫРДЫ ФАРН:

«Мæнæн уыд царды иу бæрзонд Стъалы, ирон дзырды Куыр-далæгон – йæ ном».

«Куы цæрæм, – уæд чысыл æмæ дзæбæх, Куы  хауæм, – уæд стъалыйау бæрзондæй».

  • 80 лет назад, 24 мая 1940 года, в Ленинграде родился великий русско-американский поэт и эссеист, лауреат Нобелевской премии по литературе Иосиф Бродский.

Поэт прожил недолгую жизнь, которая включила в себя блокадное детство, неоконченную среднюю школу и школу рабочей молодёжи, работу фрезеровщиком, прозектором, истопником, матросом на маяке и рабочим в геологических экспедициях, арест за тунеядство, тюрьму и ссылку, ранние стенокардию и психоневрологические проблемы, обследования в психиатрических клиниках и попытку самоубийства, эмиграцию в США, должность профессора шести ведущих мировых университетов, женитьбу на итальянке и рождение дочери, запрет присутствовать на похоронах родителей, Нобелевскую премию, реабилитацию в СССР и звание почётного гражданина Санкт‑Петербурга, череду инфарктов и преждевременную смерть на чужбине в возрасте 55 лет.

Библиография Иосифа Бродского насчитывает несколько десятков сборников стихов и эссе на русском и английском языках, две пьесы, переводы, сборник интервью и статей. Наиболее полное издание произведений Бродского – семитомное собрание сочинений, вышедшее в Издательстве «Пушкинского фонда» в 1997‑2001 годах.
  • Instagram Image
  • АБОН ИРЫСТОНЫ ЦÆРДЖЫТÆ ФÆСТАГ ФÆНДАРАСТ ЗАГЪТОЙ РЦИ-АЛАНИЙЫ АДÆМОН ПОЭТ, ИРОН ÆВЗАГЫЛ АУДÆГ- ХÆРЗГÆНÆГ ДАУЫРАТЫ-СЛАНТЫ ЗОЯЙÆН (ДАУРÆЙÆН)

19 майы йæ цардæй ахицæн поэт, публицист, æхсæнадон архайæг, режиссер УФ-йы театралон архайджыты цæдисы уæнг, РЦИ-Аланийы фысджыты цæдисы уæнг,  РЦИ-Аланийы культурæйы сгуыхт кусæг Дауыраты Зоя. 20 июны Зояйыл сæххæст уыдаид 85 азы.  Йе стырдæр бæллиц уыд йæ адæмы хорздзинад, ирон æвзаджы рухс фидæн! Суанг кæстæртæн дæр лæггад кодта!  Зояйы бавæрдтой, йæхи куыд фæндыд афтæ, йæ райгуырæн Хъобаны.  Дзургæ дæр-иу афтæ кодта, мæ табæт мын нæ хъæуы кæстæртæ сæ къухтыл  сисдзысты æмæ мæ нæ хъæубæсты уæлмæрдмæ аласдзысдзысты. Хъыгагæн, Зоя йæхæдæг адæмæн цæргæ-цæрæнбонты цас фæлæггад кодта, уымæ гæсгæ хъуамæ йæ зианы адæмæй къух бакæнæн дæр ма уыдаид. Фæлæ ацы бæллæхы рын адæмы сæ хæдзæрттæй ракъахдзæф нал уадзы.  Уæлдай бузныг та, Зояйæн йæ къахвæллой чи нæ бавгъау кодта абон, цæлхдуртæ дæр кæй нæ баурæдтой, уыдонæн. 
Зоя райгуырд Хъобаны. Каст фæцис Оспедучилище. Уый фæстæ та Мæскуыйы Щукины номыл театралон училищейы ирон студи. Уыд Ирон театры артист. Фæлæ йæ зæрдæйæн хæстæгдæр уыд режиссеры куыст. Афтæмæй фондз азы бакуыста сывæллæтты æмæ рæзгæ фæлтæры театр «Саби»-йы режиссерæй.

1978 азы Зоя ахуыр кæнынмæ бацыд Мæскуыйы театралон аивады институты режиссеры дæссныйады хайадмæ. Практикæ кодта «Союзмультфильм»-ы. Ирыстонмæ куы æрыздæхт, уæд йæ бæллиц уыд сывæллæттæн мультипликацион кононывтæ исын. Фæлæ уымæн уавæртæ нæ уыд æмæ кусын райдыдта Цæгат Ирыстоны телеуынынады режиссерæй, фæстæдæр та - сæйраг режиссерæй. Бакуыста дзы 23 азы. 
Зоя фæсивæды æмæ хистæр кары минæвæртты ирон æвзагыл дзурын ахуыр кодта æхсæнад «Хæзнадон»-ы цур æнтыстджынæй цы ирон æвзаджы скъола куыста, уым.  Афтæмæй йæ фæрцы бирæтæ æдæрсгæйæ сахуыр сты иронау дзурын. Парахат кодта ирон аивад, литературæ æмæ традицитæ. Уыцы ахсджиаг хъуыддаг Зоя кодта тынг зœрдиагœй, иу сом дœр никæд никæмæй райсгæйæ. 
Ирон литературæмæ Даурæ бакъахдзæф кодта, йæ æрдзон курдиат йæ тæмæны куы бацыд, уæд. Джиппы уагъдæй йын рацыдысты чингуытæ: «Курдиатгур», «Сæдæйысæр», «Азæлд», «Фæрдыг», «Дуджы улæфт»… (👇👇👇дарддæр кæс)
  • Ирон театр æнхъæлмæ кæсы йæ театрдзаутæм!
  • Instagram Image
  • Instagram Image
  • КАСАТЫ БАТРАДЗЫЛ СÆХХÆСТ 70 АЗЫ!!! РЦИ-Аланийы мыхуыры æмæ дзыллон коммуникациты комитеты æмæ литературон журнал "Мах дуг"-ы кусджытæ зæрдиаг арфæтæ кæнынц поэт, прозаик, публицист, журналы поэзи æмæ драматургийы хайады сæргълæууæг Касаты Батрадзæн йæ райгуырды 70 азы юбилейы фæдыл! 
Нæ зæрдæ йын зæгъы царды хæрзтæй хайджын куыд уа, йæ сæдæ азы сæрты уæнгрог æмæ зæрдæрухсæй куыд ахиза! 
Батрадз у уæздан ирон лæг, курдиатджын поэт æмæ адæймаджы хуыздæр миниуджытæй æххæст хистæр. Батрадз, дæ зæрдæ куыд сыгъдæг у, дæ цард дæр афтæ хурæфсæст уæд!!! #касаевбатрадз 
#ЖурналМахдуг 
#юбилей
  • ДАУЫРÆ

ИРОН ÆВЗАГ – СÆДÆ 'ВЗАДЖЫ ÆМКАД

Æппæт æвзæгтæ – не 'ппæт царды фидыц,
Cæ бирæ зæлтæ – иумæйаг бæркад.
Кæрæдзимæ "фылдæр цæра" – фæсидынц,
Cæдæ 'взаджы мæнæн кæнынц лæггад.
"Салам, Ханум!" – мæм хуры тын æрхоны,
"Ламази гого" барухс кæны риу.
Зæххыл цæрæг уырыссаг "здравствуй!" зоны,
Æппæт адæмты "Дружба" кæны иу.
Уæдæ "СÆРИБАР", "САБИТÆ", "НÆ БÆСТÆ",
"HÆPTOH ÆXCAP", "ФЫДÆЛТЫ НАМЫС", "МАД",
Кæцы 'взаджы ис уа рæсугъд ныхæстæ?
ИРОН ÆВЗАГ – æппæт æвзæгты 'мкад!
  • ИРОН ЛИТЕРАТУРОН ЖУРНАЛ "МАХ ДУГ" ЗÆРДИАГ АРФÆТÆ КÆНЫ АБОНЫ ÆМÆ ФИДÆНЫ ЖУРНАЛКÆСДЖЫТÆН ИРОН ÆВЗАГ ÆМÆ ЛИТЕРАТУРÆЙЫ БОНЫ ФÆДЫЛ! ФÆРНÆЙ КÆСУТ ИРОН УАЦМЫСТÆ!
  • КЪАДЗАТЫ Станислав

Ирон æвзагæн иунæг бон куыд дæттут?
Куы нæ йын ысты мин азтæ дæp фаг!
Цæры ма уым нæ фыдæлты нæргæ дуг,
Hæ фидæнмæ gæp уый кæны фæндаг.
Æз та йæ yæдæ афтæ зæгъин абон:
Уæg алы бон дæp не 'взагæн йæ бон!
Уыдзæнис yæд æвидигæ нæ амонд,
Йæ рухсæй ифтонг зæрдæ æмæ зонд.
Уадз абуха нæ горæтты, нæ хъæуты
Æхсæв уа, бон æхсæрдзæнау хъæрæй!
Ныхаса сасмау сомбоны фæлтæрты,
Æнæ уымæй ирон aдæм дæp нæй.
28.03.2003

#ИронжурналМахдуг 
#иронæвзаджыбæрæгбон #къадзатыстанислав
  • ХАДЖЕТЫ Таймураз

МЕ 'ВЗАГ

У иу æвзаг дæp а дунейæн фаг,
Фæлæ нæ ивынц мады риу æндæрыл!..
Мæлæн дын нæй, нæ фыдæлты æвзаг,
Kæд ма æрбайсæфт хоры нæмыг мæры?!
Ды незаманæй ацы боны онг
Hæ фесæфтай дæ уаз хъæлæс, дæ намыс.
Æнус-æнус дæ сыгъдæг уды конд
Цырен арт æмæ карды комыл бахсыст.
Тыгъд быдыры дыл дымгæйы ныхмæ
Лæхурдта Скиф йæ тызмæджы ныхæстæ.
"Тох!.. Тох!.." – сæрмæттаг сабийы дзыхæй
Ысхаудта дзырд лæг у, æрцыд йæ рæстæг!
Гуыпп... Мыхъхъ... Тъæпп... Дæнг,–
ныффæсус и дæ хъуыр,
Ныццарыдта алайнаг мады хъарæг...
Фæразон дæ, æнхъæлмæгæс, мæгуыр:
Kæg дыл ныккæндзæн иу фæрныг та зарæг!
Фæлæ дæ рæстæг а фарнæй хызта,
Дæ сызгъæрин æй ракалын нæ фæндыд...
Ныззарыд yæд ирон лæппу – Кьоста –
Æмæ дæ тулдз йæ уидæгтæм нызмæлыд.
Мæлæн дын нæй, нæ фыдæлты æвзаг, –
Дæ зæронд мад у ацы зæххы къори,
Æмæ куы сæфай (ма зæгъæд ызнаг), –
Дæуимæ сæфы дунейы истори!

# иронжурналмахдуг
#иронæвзаджыбæрæгбон
#хаджетытаймураз
  • ХОСТЫХЪОТЫ Зинæ

МАДÆЛОН ÆВЗАГ

Уадз, равзæрæд cægæ 'взаджы co комы,
Хуыцау мын раттæд минмырон хъæлæс,
Цæмæй дæттон cægæ нуазæны куывды,
Цæмæй ныззарон булæмаргъау æз.
Цæмæй нæ хæхтæм хорз уазæг куы 'рцæуа, –
Æфсымæр ын йæхи 'взагыл зæгъон.
Цæмæй фыдгæнæг мах бæстæм куы цæуа, –
Йæ ныхмæ кард йæхи 'взагыл цæгъдон...
Фæлæ yæggæp, уæззау тохтæм цæугæйæ,
Hæ фыдæлтæ цы 'взагыл хордтой ард,
Цы 'взагыл хъусын Терчы ирд уылæнтæм,
Кæй фæрцы ис нæ хорз æгъдæуттæн цард,
Цы 'взагыл кодта хъарджытæ ныййарæг,
Йæ дарæгæй йæм сау гæххæтт куы 'рцыд,
Цы 'взагыл дзурæм: "Фесгуыхт та ирон лæг!" –
Зæгъут-ма, уый куыд бамыр уыдзæн, куыд?!

Редакцийы кусджытё

Хетагкаты Оксана
сӕйраг редактор
Гусалты Барис
прозӕйы хайад
Касаты Батрадз
поэзийы хайад
Тъехты Тамерлан
критикӕйӕ хайад
Джусойты Нина
шеф-редактор
Багаты Марат
версткӕ
Previous
Next

ÆВЗАДЖЫ ТЫХХÆЙ:

"Кæд райсом фесæфдзæнис ме `взаг,
Уæд абон æз мæлæтмæ дæн цæттæ."

"Мах абон цы ирон æвзагæй дзурæм, уый Елхотæй дæлæмæ нæ, фæлæ уырдыгæй уæлæмæ нæ хъæуы."

Хъуыды кæнæн ис æрмæстдæр иу æвзагыл. Цалдæр æвзагæй талф-тулфæй куы дзурай, уæд дын сæ иу дæр хъуыды кæныны хотых не суыдзæн. Кусынæн дын гарз куы нæ уа, уæд куыст дæр нæй. Цалдæр æвзагыл хъуыды кæныныл куы архайай, уæд æппындæр хъуыды кæнын хъом нал уыдзынæ.

Мыдыбындз йæхи мыдыл куы атигъ кæна, раст уыйау уайы дæхи дæ мадæлон æвзагыл æнæрвæссонæй æвдисын дæр.

13-ём скъолайы сфёлдыстадон къорд "ТАЛАТЁ"

Закрыть меню