Литературон-аивадон æмæ æхсæнадон-политикон æрвылмæйон журнал

ÆМБАЛТЫ ЦОЦКО: 150 АЗЫ

(1870 – 1937)

ИРЫСТОНЫ ФАРН

Кæд нæм, ирон адæммæ, дыууæ ахæм лæджы рантыст дунемæ, алы бæрцбарæнтæй дæр ахъаззаг романы аккаг чи у, уæд сæ иу æнæмæнгæй у Цоцко. Æмбалты Бицойы (Василийы) фырт Увар (Георги).

Ирон лæг æцæг ирон цæмæйты у, цы æууæлтæ æмæ бæрджытæй, уыдонæй хъулон хайджын уыд ацы нæртон гуырд: æгъдау, æфсарм, уæздан уаг, цыргъ æмæ хæлар зонд, ахуырмæ ‘ргомыздæхт, лæджыхъæдджын, æнæбасæттон ныфсхаст, уазæгуарзон, рæдау, хæрзтыцæуæг, кафаг æмæ зараг…

Диссаджы кад ын уыд адæмы ‘хсæн – ныхасæн баззад: «Ацы хъуыддагмæ Цоцкойы цæстæй æркæсын хъæуы».

Йæ цардвæндаджы цаутыл ын нал дзурын: «Ирыстоны фысджытæ», зæгъгæ, уыцы чиныджы уыдæтты тыххæй цыбырæй хорз фыст ис, уæдæ арфæйаг сты Соттиты Риммæ æмæ Туаллæгтæ фыд æмæ фыртæй – Æхсар æмæ Алан: Риммæ дæр æмæ адон дæр фæйнæ замманай документалон чиныджы сарæзтой Цоцкойы бирæвæрсыг цард æмæ хъазуатон сфæлдыстады тыххæй.

Цоцкойыл цы тæссармæзонд æмæ галиумæ архайд цардарæзт нæ бацауæрста, уымæн йæ фæрæтæлвæст къух батасыдаид суанг Къостамæ дæр, уый ма уыцы туглæсæн дуджы куы цардаид, уæд. Цæрæццаг нæ уыд уыцы тугмондаг хицаудзинад, æмæ ‘рцыд йæ кæрон, йæ фæстæ æнахъинон бындартæ ныууадзгæйæ.

Кæсын дарддæр

Ног Цоцкотæ нæм куыд фæзына, уый та нын Дунескæнæг, Дунедарæг æмæ Дунеуромæг Хуыцауы цæст бауарзæд, мах та нæ хæрзæджыты сæ аккаг кады бынаты æвæрын куыд зонæм æмæ уымæ куыд арæхсæм, ахæм табуйаг амонд нæ уæд!

Уæлдайдæр та нын зæрдылдаринаг сты Къостайы ныхæстæ Цоцкойы тыххæй: «Цоцко своей припиской в твоем письме растрогал меня до того, что я не мог удержать слезы… Спасибо ему! Лучшего успокоения я бы не мог желать даже перед виселицей! «Tvng mvn æj bafars!» – афтæ фыста Гаппомæ.

Уæдæ ахадгæ у Шамилы сонет дæр, ахадгæ æмæ поэты уды ратæдзæнтæй фыст:

Фæкæнынц æй, йæ хус цæнгтыл – рæхыстæ.
Сæрак пæлæзты – сау лæгмартæ – сонт.
Уый Уастырджийау – урс æмæ бæрзонд,
Йæ хуызы æрдз йæ курдиат æвдыста.
Йæ зæрдæ арфæй зæххы хъæрзын хъуыста,
Уыд арвы цъæхыл сау сындзæй æмбонд.
Вæййы куырыхон залымæн нывонд, –
Уый Дантейау уынгæг хъоргъмæ ныххызти.
Йæ разы сау арт урс чингуытæй сыгъд,
Уыдысты къултыл иры хæрзтæ тыгъд,
Сæ разы лæг сæргуыбырæй æрлæууы.
Йæ урс боцъотыл сау цæссыг æрлæст,
Фæстаг хатт мæрдтыл ахаста йæ цæст,
Зæгъы хъæрзгæйæ: «Иры фарн фæцæуы».

                                                                     Цоцко

 ГУСАЛТЫ Барис

ЦОЦКОЙЫ СФÆЛДЫСТАДОН БЫНТÆЙ

ГОЛЛАГ

Царди-уыди хахойлаг æмæ йæ ус. Уыдон уыдысты æнæзæнæг. Хахойлаг быдыры байтыдта еуу. Еуу афтæ хорз æрзадис, афтæ, æмæ дзы адæймаджы зæрдæ рухс кодта. Æваст кæцæйдæр дымгæ февзæрд, æрбафутт кодта – еуу æрызгъæлд, æмæ йæ дымгæ фæхаста. Æрцыди хахойлаг сæ хæдзармæ, сагъæсыл сси, хъаст кæны йæ цардæй æмæ дзуры йæ усæн:

– Æнæ касæй дын баззайдзыстæм, усай.

Уæд ын ус бауынаффæ кодта:

– Цæугæ, лæппу, дымгæйы фыдмæ, хъаст ын ракæн йæ фыртæй, ракур дзы, нæ хъуыддаг нын куыд равзара æмæ нын куыд бафида нæ еууы зиан.

Хахойлаг сразы æмæ араст. Бацыди дымгæйы фыдмæ, бакуывта йын æмæ дзуры:

– Дæ бон хорз, Дымгæлдар. Æз дæм æрбацыдтæн стыр хъуыддаджы тыххæй.

Дымгæ базмæлыд æмæ загъта:

– Дзургæ, хъусын дæм æз.

Хахойлаг та йын бакуывта ноджыдæр æмæ йын кæны йæ хъаст, йæ маст:

– Дæ фырт мын мæ еуу азгъæлдта. Æз дæн мæгуыр лæг. Бафид мын еууы зиан.

– Цæмæй дын æй бафидон? – загъта йын дымгæ.

– Дæ цæсгом цы хъæцы, аккаг мын цы скæнай, уымæй.

Æмæ байдыдта дымгæйы фыд хъуыддаг æвзарын. Хъуыды кодта, хъуыды кодта æмæ æрхъуыды кодта.

– Æз дын, – зæгъы, – ратдзынæн голлаг.

– Æмæ голлагæй та цы скæндзынæн, цæмæн мæ бахъæудзæни? – дзуапп ын радта хахойлаг æмæ йæ къæбут аныхта.
– Æз дын хуымæтæджы голлаг нæ ратдзынæн. Куыддæр дæм хæрын æмæ нуазын æрцæуа, афтæ йæ æрмæст ской кæн «голлаг, голлаг, цы фæдæ» æмæ уайтагъд дæ разы фестдзæни хæринаг æмæ нуазинаг, дæ зæрдæ цасдæриддæр зæгъа, уыйбæрц.

– Хорз, уый дын мæ зæрдæмæ цæуы, – сцин кодта хахойлаг.

– Стæй куы бафсæдай, уæд-иу зæгъ: «Голлаг, голлаг, дæхи афснай». Æмæ-иу æваст йæхи афснайдзæни.

– Мæ зæрдæ мын æрæнцайын кодтай. Хæрзбон. Бузныг.

Уый фæстæ хахойлаг æрхаста голлаг æмæ æппæлы йæ усæн:

– Усай, мæнæ дын цы ’рхастон!

– Цы нын æрхастай, цы, лæгай?

– Голлаг.

– Æмæ уæд голлагæй та цы кодтам, лæгай, дæ мад, дæ фыдыстæн.

– Усай, хуымæтæджы голлаг æй æнхъæлдзынæ? Уый ахæм у, ахæм, æмæ йын æрмæст хæринаджы кой скодтай, афтæ дзы уыйбæрц æркæлдзæн алцыппæт минас, æмæ сæ æгас хъæу дæр хæрд нæ фæуыдзысты.

Айста ус къæртатæ, донмæ фæцæуы æмæ, фæндагыл кæуыл æмбæлд йæ сыхæгтæй, уыдонæн æппæлы:

– Махæн нæ лæг ахæм голлаг æрхаста, æмæ йын æрмæст хæринаджы кой скодтай, афтæ дын уыйбæрц æркалдзæн алцыппæт минас, æмæ сæ хæрд дæр нæ фæуыдзынæ.

Сæ хæлар куы фехъуыста ахæм диссаджы кой, уæд загъта:

– Хуыцаубоны уæм æз сихор хæрынмæ фæцæуын.

Хуыцаубоны сæм сæ хæлар æрцыди хуынды. Сбадын æй кодтой. Бады сæ хæлар æмæ хъуыды кæны: «Ныр мæ цымæ хорз цæмæй фенынмæ хъавынц?» Сæ хæдзары къуымты æппын куы ницы зыны. Пецы арт нæй, сæ арынг дæлгоммæ фæлдæхт.

Уалынмæ хæдзары хицау рагъæнæй райста голлаг. Уазæг кæсы æмæ хъуыды кæны: «Хъуамæ йæ усы гæды ныхæстæ раст разыной!»

Хæдзары хицау голлаг фынгыл æрæвæрдта æмæ дзуры: «Голлаг, голлаг, райгом у». Куыддæр голладжы ком фегом, афтæ дзы цынæ алыхуызон хæринаг февзæрди! Хæринаджы дзæбæхæй цыдæриддæр уыди, уыдонæй фынг айдзаг… Хæбизджынтæ, хъæбынтæ, фыд, туаг хъæрмхуыпп, хъаз физонæггондæй, къутутæ æхсырысæрты тылдæй, æхсыры кас… Иу ныхасæй, алцы дæр дзы уыди.

Хæрынтæ байдыдтой, хæрынтæ, æмæ сын фæуынæн ницы бафæрæзтой.

Уазæг йæ хæдзармæ ацыди, дзуры йæ усæн:

– Усай, голлаг та дзы кæмæ нæ вæййы, фæлæ уæддæр мæ хæлармæ цы голлаг федтон, ахæм никæмæ разындзæн.

– Æмæ уагæр цавæр голлаг у?

– Æз дын æй зæгъдзынæн, цавæр голлаг у, уый, æрмæст мæм хъусгæ кæн. Æрбадын мæ кодтой фынджы уæлхъус, райста рагъæнæй голлаг æмæ йæм сдзырдта: «Голлаг, голлаг, paйгом у». Æмæ фынг айдзаг алыхуызон хæринагæй.

– Гъе уый дын æнахуыр диссаг, гъе!

– Уæдæ ма диссаг та цы вæййы!

– Кæцæй йæм æрбафтыдаид цымæ ахæм голлаг?

– Уымæй йæ нæ бафарстон, мæ зæрдыл не ’рлæууыди. Цон æмæ йæ æцæг бафæрсон, кæм ын уыди уыцы голлаг?

Фæцыди та йæ хæлармæ æмæ байдыдта ныхас кæнын:

– Бафæрсын аипп ма уæд, фæлæ ма мын зæгъ, дæ хорзæхæй, кæм ссардтай уыцы голлаг?

– Кæм мын уыди, зæгъыс? Дымгæ мын æй радта.

– Рауæй-ма мын æй кæн.

– Нæ, уæййаг нæу.

– Æз дын ыл дыууæ галы ратдзынæн.

– Нæ, мæ хур, цыппар галы дæр мæ нæ хъæуы.

– Æртæ цæды айс.

– Нæ, ницæуыл æй ауæлдай кæндзынæн.

– Цæй, æмæ цыппар цæды айс.

Хахойлаг сагъæсыл фæци, йæ къæбут аныхта: ныр цы бачындæуа?

Уæд æй йæ ус æнцад нал уадзы æмæ йын сусæг ныхас кæны:

– Райс сæ, райс… Хуым сæ бакæндзыстæм.

Хахойлаг ахъуыды кодта, сразы. Райста галтæ æмæ йын голлаг йæ къухты радта. Йæхæдæг баздæхт æмæ галтæ йæ хæдзармæ æрыскъæрдта, хуым афæлдæхта, байтыдта еуу, æмæ диссаджы хорз æрзади. Æваст февзæрди дымгæ кæцæйдæр, ныццавта йæхи еууыл æмæ йæ азгъæлдта.

Æрцыди хахойлаг сæ хæдзармæ æмæ судзгæ æрдиаг кæны.

– Цы ма кæнæм? Бацарæфтыд стæм. Дымгæ та нын нæ еуу азгъæлдта! Усай, кас нæ цæстæй дæр нал фендзыстæм!

Уæд та йын йæ ус дзуры:

– Лæгай, чи зоны, кæд та нын дымгæйы фыд фæлæвар кæнид голлаг, нæ фыццаг голладжы хуызæн.

Хахойлаг араст и. Бахæццæ дымгæйы фыдмæ:

– Дзæбæх уай, Дымгæлдар! – загъта хахойлаг.

– Æгас цу! – загъта Дымгæлдар.

– Æрцыдтæн дæм мæ хъаст, мæ маст радзурынмæ.

– Дзургæ, хъусын дæм.

– Дæ фырт та мын мæ еуу ныццагъта. Бафид мын мæ зиан.

– Цæмæй дын æй бафидон?

– Хорз уаид, цы голлаг мын радтай, ахæм та мын куы радтис.

– Æмæ цы кæны, хорз лæг? Мæнæ та дын голлаг. Куыддæр быдырмæ ахæццæ уай, афтæ йын-иу зæгъ: «Голлаг, голлаг, райгом у». Æмæ уæд фендзынæ, цы уа, уый.

Хахойлаг райста голлаг æмæ йæ фæхæссы. Быдырмæ рахæццæ æмæ йæхи æруагъта аулæфынмæ. Хæрын æм æрцыди, райста голлаг йæ ронæй æмæ йын зæгъы:

– Голлаг, голлаг, райгом у!

Голлаг куыд фегом, афтæ дзы дзæбуг фæгæпп кодта æмæ хахойлагæн йæ уалхъустæ нæмын байдыдта. Куы йæ иу къæмисæнæн – цæф, куы – иннæмæн. Афтæмæй йæ хоста æмæ хоста. Хахойлагæн йæ цæстытæ атартæ сты, йæ уд сцæйхауди. Дзæбуг та кæны йæ хъуыддаг. Хахойлагæн ма йæ дзыхы æрмæст уый бафтыди:

– Голлаг, голлаг, мæ хуры чысыл, дæхи афснай!

Дзæбуг – сæррæтт голлагмæ. Хахойлаг ын абаста йæ ком æмæ йæ сæхимæ фæхæссы.

– Гъы, лæгай, æрхастай та нын?

– Æрхастон.

– Голлаг?

– Уæдæ мын æндæр цы ’рхæссын æнхъæл дæ?

– Фыццаг голладжы хуызæн та?

– Ай-гъай! Дæлвæд-уæлвæд дзы нæ фæуыдзæни!

– Лæгай, уæдæ та царды минасæй тъæпп хаудзыстæм…

– О, о! Уый фенд зоны.

– Цавæр у, лæгай, æнахуыр ныхæстæ куы кæныс?

– Фыццаг уал мын, усай, æрбакæс мæ уалхъустæм, мæ къæмисæнтæм, стæй уæд бамбардзынæ мæ ныхæстæ.

– М’арт бауазал! Уыцы фыдмитæ дын чи бакодта? Дæхи хуызæн куынæуал дæ!

– Голлагæн зæгъ «райгом у», стæй уæд бæрæг уыдзæн!

Ус цымыдис кæм нæу, æмæ йæм уайтагъд сдзырдта:

– Голлаг, голлаг, райгом у.

Фæгæпп кодта голлагæй дзæбуг æмæ, дæ балгъитæгыл уый ауайæд, усыл цы ауади! Йæ къæмисæнтæм ын хорз базылди. Йæ сæрбæттæн дæр ма фесхъиудта. Мæлæтдзаг фæци фыр надæй, тыххæй-фыдæй ма йæ дзыхы бафтыди: «Голлаг, голлаг мæ хуры хай, дæхи бафснай!»

Дзæбуг ныггæпп кодта голлагмæ. Мæгуыр лæг ын йæ ком абаста æмæ йæ рагъæныл æрцауыгъта.

– Гъы, усай, куыд ма цæрдзыстæм ныр амæй фæстæмæ? Искæй ныфсæй ныфс нæй. Алчи дæр хъуамæ цæра йæхи уды хъаруйæ.

Чысыл фæстæдæр ус азгъордта сæ хæлармæ æмæ йын æппæлы:

– Нæ хæлар, нæ лæг та нын голлаг куы самал кодта.

– Цавæр? Ахæм та?

– Кæннод ме ’нæуынон фод! Мæ дзыхæй нæма сирвæзти «голлаг, райгом у», афтæ дзы дзæбуг фæгæпп ласта æмæ мæм хорз базылди. Тыххæй-фыдæй ма мæ дзыхы бафтыди «бафснай дæхи» зæгъын.

– Æмæ уый цы фæци?

– Нæхимæ, рагъæныл.

– Æмæ ма уæ цæмæн хъæуы, цы боны хорзмæ ма йæ дарут уæ рагъæныл?

– Чи зоны, æмæ та фæуид ахæм уазæг, æхсызгон кæй бахъæуа.

Уæдæй фæстæмæ сæм йæ къах дæр никуыуал бавæрдта сæ хæлар.

БÆЛЦЦОНЫ БОНЫГÆЙ

(Фылдæр йæ зæрдыл бадардта Тибы æмæ Нары зæрæдты ныхæстæ. Тибы фыдæлтæ куыд цардысты, се ’гъдау, сæ кад. Тыхгæнæг сын чи уыди, сæхуыддæг кæмæн тых кодтой аннæтæй).

Тиб – Мамысоны комы. Зæрæмæгæй йæм ис 6 версты паддзахвæндагыл. Тиб балыгъдысты Уæлладжырæй – Донысæрæй, Дагомæй æмæ Урсдонæй. Сæхи хонынц Хъызæггатæй. Кæд балыгъдысты, уый бæрæг нæй. Тибы цæры: Къадзтæ, Боцитæ, Айлартæ, Кучитæ, Тедетæ, Багатæ æмæ Джергатæ.

Тиб цардысты фосы æмæ хоры куыстæй, стæй абырæгдзинадæй, тых кæнынæй. Хоры куыстæн дзы кæд уыди зæхх, уæддæр сæм фаг нæ уыди. Тынгдæр-тынгдæр дзы цардысты фосы куыстæй. Хизæнтæ уæрæхдæр уыдысты, хосгæрст – арæх, хъæд – сæ фаг.

Сæ кусæн рæтты зæйтæ арæх нæ цыдысты, адæмы зиан дзы стæм уыди. Хохаг бæсты æнцон цæрæнбæстæ уыди. Стонг дзы не ’ййæфтой.

Тиб уыди æфсæддон хъæу, абырæгстон. Тиб лæбурдтой Гуырдзымæ, Уæлладжырмæ, Куырттатæм, Дыгурмæ, Асымæ. Тибы бадæнтæ – Куырттатæй Захъайы астæу, Захъайæ Урстуалты астæу, Дыгурæй Гуырдзыйы астæу Къæрæугомы.

Тардтой Тиб алырдыгæй фос, ластой лæгтæ; лæгтæ уæй кодтой фæстæмæ сæ мыггæгтæн 30 галыл.

Бырсынмæ, лæбурынмæ цыдысты балæй, æфсæддон балæй. Сæвзæрстой-иу хицау, хуыдтой йæ «Балхон».

Кæй-иу бакуыстой, уый-иу уæрст æрцыд уды сæрыл æмхуызон. Уæлдай хай уыди, лæбургæйæ, фыццаджыдæр чи сарæхст, чи æрцахста. Ахсæггаг уыди хайæ уæлдай, кæй ахстой, уый гæрзтæ, кæнæ гал. Ахсты аргъæй-иу рахицæн кодтой гал æмæ-иу æй хъæуæн аргæвстой куывдæн. Хойраг, нозт-иу æрхастой хæдзæрттæй. Сæ куывд уыди, цæмæй æндæр хатт хуыздæрыл сæмбæлой.

Тибы хуыдтой «Цæгъдæг Тиб». Æфсæддон тых-иу кæй бахъуыд, уый-иу фæцыди Тибмæ æмæ-иу дзы баххуырста. Иугай мыггæгтæ, иугай лæгтæ сæхи кодтой Тибы уазæг. Тиб куы уазæг кодтаиккой мыггаджы, иу лæджы, уæд уыдон чи æфхæрдтаид, уый уыдаид Тибы ныхмæ, ардта Тибы фыдæх ард.

Тиб-иу арвыстой тых сæ уазæджы хæдзармæ. Йæ хæдзары сисыл ын-иу ныууагътой «æрхъуын» (лæдзæг, уæхсты хуызæн, дыгурмæ хуынди «будургъæ»), фехъусын-иу кодтой хъæубæстæн, комæн: «Ацы хæдзар, ацы лæг, ацы мыггаг у Тибы уазæг, ай чи хъыгдара, чи æфхæра, уымæн йæ дзырддаг уыдзæни Тибимæ».

Уазæггæнæгæн Тиб сæ уазæгæй истой сæрылхæцæггаг «æфсады гал». Гал-иу æрбатардтой Тибмæ куывдæн.

Тиб лæбурдтой сæ сыхæгтæм, уæлдæр кæй кой скодтам уыдонмæ. Тиб схæцыдысты уырысы æфсæдтимæ дæр æртæ хатты 1822 азы, 1824 азы, 1839 азы. Уырысы тых нæ уагътой сæхимæ.

     *  *  *

Дæргъæвсы царди Зоратæй (Æлдаттатæй) Æмзорыхъо, тæгиан лæг. Уый уыди стыр тыхгæнæг, лæбурдта Гуырдзыстонмæ, Хъулгъамæ, Кæсæгмæ, Ногъаймæ, иу ныхасæй, – алырдæм. Иттæг арæх лæбурдта Захъамæ – Уæлладжыры комы рæбын.

Иуахæмы Захъагомы Абайты хъæумæ фæхабарчынди, Æмзорыхъо сæм лæбурынмæ кæй цæудзæн. Абайты хъæу сбæрæг кодтой аивæй, цы рæстæджы сæм цæудзæн лæбурынмæ Зорайы-фырт. Уый куы базыдтой, уæд Абайты хъæу арвыстой Тибмæ минæвæрттæ, цæмæй сын Тиб баххуыс кæной æмæ фыдбылыз ма ’руадзой тыхгæнæгæй.

Тиб æрæмбырд сты сæ Ныхасы Таранджелосы дзуары раз фæзы. Бауынаффæ кодтой æмæ сразы сты æфсад арвитыныл Абайты хъæумæ. Хæцæг адæмæн сæ балхон уыди Бибо Боциты.

Куырттаты æфцæгыл Стыр хохыл Тиб æмæ Абайты хъæубæстæ иу къорд лæджы фæндæгтæ æрæхгæдтой.

Æмзорыхъо æд æфсад фæзынди Куырттаты æфцæгыл. Æфцæгыл дыууæты астæу хæст æрцыди. Дыууæрдыгæй дзы – мæрдтæ, цæфтæ. Бибо Боциты топдзæф фæци. Тæгиатæй дзы Æмзорыхъо фондз æмбалимæ ахст фæци. Æмзорыхъо куы раст кодта, уæд ын Тиб Таранджелосы бын ард бахæрын кодтой, куыд Уæлладжыры коммæ йæ тых нал æрбавзардзæни. «Ма дæ байрох уæд, хорз Æмзорыхъо: дæ ард куы фæсайай, дыккаг хатт нæ къухы куы бафтай, уæд Дæргъæвсы дæ цæстæй дæр нал фендзынæ, фæлæ кæнæ Гандза кæнæ Хъырымы балæудзынæ, чи зоны!» – загътой йын Тиб.

Ахст адæмы Тиб аластой сæхимæ. Иукъорд боны фæстæ сæ Тæгиатæ балхæдтой фæстæмæ.

ТИБЫ ФÆДИС ДЫГУРМÆ

(Хъырымы хан Девлет-Гери сæм куы ’рбафсæрста, уæд – 1750 азы кæнæ уæдмæ хæстæг).

Дыгургом базыдтой, Хъырымы хан Долæт-Джери сæм хæцынмæ кæй æрбацæуы. Æмæ Дыгуры хистæр Хъуыбатты Тазрет фервыста фæдисхъæргæнджытæ алы рæттæм Ирыстоны (Ирондоны). Æмæ æд æфсæдтæ æрбафсæрстой Хъырымы тæтæр, кæсæг дæр семæ. Дыгур æрбадтысты комы дымæгмæ.

Тиб, хабар фехъусгæйæ, æрбадтысты тæрхоны. Раздæр рахастой ахæм фæнд: цæуын хъæуы фæдисы. Дыккаг фæнд та уый уыди: дыууæ лæджы цы хæдзары ис, уымæй – иу лæг, æртæ лæджы цы хæдзары ис, уымæй дæр – иу лæг, цыппар лæгæй – дыууæ, фондз æмæ фылдæр лæгтæй – æртæ. Мамысоны хъæутæм дæр фæдзырдтой Тиб æмæ дзы акодтой хæдзарæн лæг фæдисы. Мамысоны хъæуты сæрæн лæгтæ сæхи барæй цыдысты, аннæты та æхсарæй акодтой.

Фæдисы адæмæн хицæуттæ уыдысты Къадзты Барата, Боциты Бæтæхъо. Дыгургомы адæмы хæцгæйæ ныййæфтой Мамысоны фæдисæттæ Тæтæримæ. Дыгурмæ ма ныххæццæ сты Рацъæй дыууæ хъæуы: Хъиб æмæ Гъеура, сæ хицау – Луарсаб Дзапаратæй. Мамысон æмæ Рацъæй фæстæмæ иу адæймаг дæр нæ фæзынди фæдисы. Мæймæ фæстæмæ æрбаздæхтысты Мамысоны фæдис. Иу æнамонд хабар дæр дзы не ’рцыд . Хъырымы ханы атардтой комы дымæгæй.

АХМÆТ ЗÆНДЖИАТЫ ÆМÆ БОЦИТЫ ТАМУ

Дыууæ хæлары уыдысты Таму æмæ Ахмæт. Таму уыди хуыснæг, æмæ-иу Туалтæй цыдæриддæр радавта, уыдон-иу Ахмæты хæдзары балæууын кодта Стыр Мызуры. Ахмæт та кæй давта, уыдон хаста Мамысонмæ, лæвæрдта сæ Тамумæ.

Фæлæвæрдта Таму Ахмæтмæ. Æркасти Таму, æмæ Ахмæтыл фæхудт йæ зæрдæ: фылдæр радта Ахмæтæн. Ской-иу кодта йæ хæларæн, фæлæ йын уый ком нал дæтты: кæуыл фæхæст, уыдонæй ницыуал уæздан зæгъы Тамуйæн.

Хардзау æркасти Таму йæхимæ: «Мæ хæлар мын хорзкуыст нæ кæны, йæ дзырд сайы, фæхастон æм, æмæ мын ницыуал дæтты. Тамуйыл усы кæрдæн æркæнæнт, уый дын, Ахмæт, цы ’мбæлы, уый куы нæ бакæна, дæ дзырд куыд нæуал фæсайай, уый дын куы нæ сараза!».

Иуахæмы Стыр Мызуры Зæнджиаты Ахмæты хæдзармæ фысыммæ бацыди Таму. Дыууæ æрдхорды бацин кодтой кæрæдзиуыл. Иу æхсæв уазæгуаты фæци Таму, дыккаг æхсæв дæр. Æртыккаг æхсæв Ахмæты гыццыл лæппу дзуры:

– Баба, æз дæр уазæгдоны хуыссын Тамуйы фарсмæ.

Таму æмæ лæппу хуыссынц Ахмæты уазæгдоны. Хуыссæг нæ ахсы Тамуйы, сагъæсыл сси. Фæсахсæвæр куы фæци, адæм фыццаг фынæйыл куы систы, уæд Таму фæгæпп ласта йæ хуыссæнæй, арæвдз кодта йæхи æмæ дзуры: «Саг фæрæтмæ æрцыди. Фендзыстæм, мæ хæлар Ахмæт, кæддæра Таму йæ уæлдай куыд ныууадздзæни дæуæн!» Уыйадыл фынæй лæппуйы йе ’ккой авæрдта замманайы къахджын лæг.

Зæнджиатæ райсомæй рабадтысты æмæ – Таму дæр нал, лæппу дæр нал. Фæдисы ацыдысты Зæнджиатæ, Мызур, Тибмæ. Æмраст Боцитæм сарæзтой сæхи. Базыдтой фæдисæтты Боцитæ. Таму дардæй йæ мидбылты худы æмæ дзуры йæхинымæр: «Мæ хæлар мын йæхæдæг æрбахæссы мæ хæс».

Ахмæт æм хъæр кæны дардæй:

– Æууæнчы ард дæ баййафæд, Таму!

– Тамуйы æнæууæнк чи скодта, ард уый баййафæд! – дзуапп радта Таму.

Дыууæ хæлары æрбадын кодтой фæдисæттæ æмæ Тиб æмæ сын загътой:

– Уæхицæй хуыздæр ничи зоны уæ кæрæдзийы хæстæ, æрнымайут сæ уæхуыддæг. Тæрхон та – мах бар.

Нымайынц дыууæ æрдхорды. Уыцы ранымай-банымай фæкодтой. Ахмæт хæсджынæй баззад. Йæ бæх æд саргъ Тамуйæн ныууагъта æмæ йæ лæппуйы ракодта. Уырдыгæй фæстæмæ дыууæ æрдхордæн сæ хæлардзинад аскъуыди.

ТИБЫ ХÆСТ УЫРЫСЫ

ÆФСÆДТИМÆ 1822 АЗЫ СÆРДЫ

Калакæй рарвыстой хицæуттæ æфсæдтæ, сæ хицау Попов, Персоны полчъы хицау. Дзырд ын уыди хицæуттæй, Дзауы комы, Къуыдаргомыл куыд ацыдаид æмæ Згъилы æфцæгыл Мамысонмæ куыд ныххызтаид. Фæдзæхст ын уыди, адæмы сабырæй куыд раздæхтаид уырысы хицауадмæ, куыд сын бамбарын кодтаид уырысы тых, се ’гъдау, сæ уаг. Попов Дзауæй Тибмæ сабыргай фæцыди, хицæуттæ æрæвæрдта.

Тибы адæм йæ размæ æрлæууыдысты Къобы фæзы, Тлийы бын. Фæрсынц Поповы:

– Чи дæ, кæдæм цæуыс, стæй цæмæн цæуыс?

– Æз дæн æрвыст уырысы паддзахы номæй Калакæй, – дзырдта Попов тæлмацæй (йæ тæлмацтæ – гуырдзиæгтæ), – Паддзахы фæнды, цæмæй иры дзыллæ басабыр уой æмæ сæхи уырысы уазæг бакæной, уырысы æгъдæуттæм гæсгæ сабыр цард райдайой, Гуырдзы куыд бакодтой, афтæ.

– Уыдон хорз се ’ппæт дæр, фæлæ дын зæгъæм: мах бæстыл дæуæн нæй цæуæн. Кæуылты æрцыдтæ, фæстæмæ дæр уыцы рæттыл дæхи айс æд æфсад. Уырысы паддзахæй куы курæм, уæд нæм-иу фæзынæд, фæлæ уал ныр уæхи айсут нæ зæххæй.

Попов раздæр фæлмæн ныхас кодта, фæлæ Тиб ком нæ лæвæрдтой. Уæд булкъон хъæбæрæй ауагъта йæ ныхас. Уæд æм Тиб сминæвар кодтой: «Мæнæ нæ кæрæдзи бамбарæм, дæ ныхæстыл æрсагъæс кæнæм æмæ дын ардыгæй изæрмæ дзуапп уыдзæн, æрмæст ардыгæй ма фезмæл нæ дзуаппы агъоммæ». Хъæумæ райстой сæхи Тибы адæм, сæхи æфсæддон арæзт æрбакодтой. Дыууæ дихы фæкодтой Тибы хæцæг адæм сæхи. Иутæн сæ хицау уыди Бибо Боциты, аннæтæн та – Саулох Кучиты. Саулох æд æфсад бацыди хуссæртты, Бибо та – цæгæтты. Уырысы æфсады сæ астæу фæкодтой æмæ йыл хæст самадтой. Бибо ма сыл хуссæрттæй хуыр раскъæрдта бæрзæндтæй. Топпы гæрах, хуыры хъæр иу систы. Æризæр, афтæ уырысы æфсæдтæ хæцын байдыдтой дыууæрдæм. Фæхæцыдысты, цалынмæ цæст уыдта, уалынмæ дыууæрдыгæй дæр. Куы бахсæв, уæд Попов æд æфсад фæстæмæ айста йæхи. Тиб æй сырдтой фæсте. Попов фæстæмæ Згъилы ’фцæгыл ахызти Къуыдармæ. Хъуыддаг ууыл ахицæн.

1824 азы Калакæй рарвыстой дыууæ æфсады. Иуæн дзы хицауиуæг кодта майор Бобриков, иннæмæн та – майор Керчен. Майop Бобриков хъуамæ рацыдаид Згъил-æфцæгыл Тибмæ. Керчен та – Захъайыл Нармæ, æмæ дыууæ æфсады сиу уыдаиккой Тибы. Уый фæстæ, Тиб байсыны фæстæ, дыууæ æфсады ацыдаиккой Уæлладжыры комыл Кæсæгмæ. Керчен æрхæццæ Нармæ. Нар æй суазæг кодтой. Радзырдтой йын, Екатеринæ-паддзахæй фæстæмæ Уырысмæ сæхи кæй радтой, Уырысæн кæй куыстой сæ фыдæлтæ, сæхуыддæг дæр кусыныл разы кæй сты. Куырдтой Керченæй, цæмæй Нары уырыссаг скъола арæзт æрцæуа, æмæ ахуыр байдайой уырыссаг чиныджы.

Иу-æртæ боны бафæстиат Керчен Нары. Бобриковæй йæм хабар нæй. Куы нæ ‘мæ куы нæ уыди, уæд йæ ныфс нал бахаста Тибмæ. Нар дæр æй не сразы кодтой, æмæ аздæхти фæстæмæ Ручъы æфцæгыл. Нарæй разыйæ ацыди.

Керчены ацыдæн йæ дыккаг бон Бобриков Згъилы æфцæгыл рахызт æмæ Тибмæ сарæзта йæ фæндаг. Тиб та уымæн дæр æрлæууыдысты йæ разы. Бобриков сæм дзуры:

– Хæстмæ не ’рцыдтæн, фæндаг мын раттут, Кæсæгмæ у мæ арæзт. Хæрзиуджытæ уын ралæвар кæндзæни нæ паддзах.

– Сымахæй, уырысæй нæ хъæуы æрмæст иу хæрзиуæг, – загътой Тиб. – Нæ бæсты æмгæрæтты дæр куыд нæ цæуат, афтæ. Уадзут нæ цæрын æнцадæй нæхицæн.

Тиб фæныфсджын сты 1822 азы хъуыддагæй. Уыцы рæстæджы Поповы куы фæсырдтой, уæд уырысы æфсæдтæй фæмард 20 лæджы. Æхсæвы та Тиб Бобриковы æфсады алыварс æрзылдысты æмæ семæ хæцын байдыдтой. Тæрсæн гæрæхтæ фæкодта Бобриков дæр сармадзанæй – æртæ гæрахы, йæхæдæг æмæхсæвæджы алыгъд йæ фæд-йæ фæд. Райсомæй уырысы æфсæдтæй дыууæ марды ссардтой.

1830 – 1840 АЗТЫ

Оны Калачы базаргæнджытæ-иу цыдысты стыр Калакмæ базайрæгтæм. Уыдон-иу куыд нæ уæндыдысты, уымæ гæсгæ сæ-иу ирхæфстой дыууæрдæм дæр Дзапаратæ æд æфсад. Базаргæнджытæ сын уыдысты хъалондар уый тыххæй. 1839 азы Оны Калачы сæудæджертæ æрбацæйцыдысты Стыр Калакæй сæхимæ æд фос. Кодтой сæ Дзапаратæ. Сæ фæндаг – Дзауы комыл, стæй – Къуыдарыл, Къуыдарæй та – Онмæ.

Къадзты Цъебойæн бамбарынчындæуыд, Оны сæудæджертæ бирæ фосимæ кæй æрбаздæхынц Стыр Калакæй. Цъебо Тибы фæсивæды сæмбырд кодта, бабадти сæ размæ Къуыдарæй Дзаугомы ’хсæн Чъехы рагъыл. Фæлæбурдтой сæудæджертæм. Хæст бацайдагъ. Дзапараты мыггагæй дзы фæмард æртæ, аннæ æфсадæй – иу фондз. Тибæй фæмард иу – Цъебойы фыдыфсымæры лæппу, иу-фондз – уæззау цæфтæ. Тиб рахастой сæ марды, сæ цæфты, стæй фосыл дæр фæхæст сты.

Уыцы хъуыддаджы уæлвæд Дзапараты Уæхтæнг æмæ Цъеретели Григори ацыдысты Калакмæ. Хицæуттæм бахастой Тибы фыдуагдзинæдтæ: Поповы хъуыддаг, Бобриковы лыгъд. Стæй загътой:

– Цалынмæ Тиб пырх æрцæуа, уалынмæ нæй сабырдзинад мах бæсты. Алы ран дæр бафидыдтой, басабыр сты, æрмæст Тиб нæ фидауынц, нæ сабыр кæнынц æмæ адæмы æнцад нæ уадзынц.

Наместник дзырд радта, Тибы бынтон куыд фесафой. Сентябры, 1839 азы, Калакæй рацыд æфсад, кънйаз Илиа Андроников – сæ хицау, йемæ – Дзапараты Уæхтæнг æмæ Григори Цъеретели. Андроников уыди булкъон, Цъеретели – дæлбулкъон.

Хетæгкаты-Балаты Солтæ фехъусын кодта Тибæн, æфсæдтæ сæм фæцæуы Калакæй, зæгъгæ. Солтæ уыди паддзахы куысты., Кæд сæм цыдысты æфсæдтæ, уый Солтæ дæр нæ зыдта.

Тиб сæхи фæцæттæ кодтой, сæвзæрстой хицæуттæ – Цъебойы Къадзты æмæ Тыгайы Боциты. Дыууæ фæндаджы æрцахстой: Зруггомыл Дмийы, стæй Тлийы бын Фæс-Цъырехы. Æхсæв дзы хъахъхъæдтой радыгай.

Солтæ æрвыста Тибмæ: раззаг æфсæдты хуызæн сæ ма æнхъæлут, адон тыхджын æфсад сты.

Уырысы æфсæдтæ иу æхсæв Нарыл æрбацыдысты Тибмæ, хæцæнтæ æрцахстой, Суары фæз, Цъыфы фæз, фæндаджы сæр хæцæнтæ бацахстой, сармадзантæ дзы сарæзтой хъæутæм. Тиб бонæй федтой уырысы æфсæдты. Знагæн кæуылты æнхъæл уыдысты, ууылты нал æрцыд.

Уырысы æфсæдтимæ уыдысты ирæй Дзауы комы адæм, Куырттатæ æмæ Нар. Æфсæдты хицау Андроников Цъыфты æрбадт æмæ штабы тæрхон кодта: цы ’гъдауæй ахицæн кæной хъуыддаг Тибимæ. Дзапаратæ æмæ Гуырдзыйы, Дзауы ком æмæ Куырттаты фæндыди, цæмæй Тибы ныппырх кæной тыхæй. Хетæгкаты Солтæ æмæ Гæуысы Гуыбаты – фæндыди, хæст цæмæй ма ’рцæуа æмæ фидыдæй ахицæн уа хъуыддаг. Андроников Солтæ æмæ Гæуысимæ сразы: Тибæн радта æмгъуыд аходæнæй сихормæ – уæдмæ Тиб хъуамæ дзуапп радтой. Гæуыс æмæ Солтæ уыдысты минæвæрттæ. Радзырдтой Тибæн Андрониковы фæндон. Æрæмбырд сты Тибы дзыллæ. Дыууæ дихы фесты адæм. Иутæ лæууыдысты Цъебойы фæндыл – уый фæндыди хæцын. Аннæтæ лæууыдысты Боциты Тыгайы фæндыл – уый фидауыныл архайдта.

– Уырысимæ фидыд у тæсзæрдæ æмæ æнæлæгдзинад, – загъта Цъебо Къадзты. – «Фæтарстысты Тиб», зæгъдзысты уырыс æмæ фæстагмæ худинаг кæнæм, æмæ æфсарм уыдзæн нæ фæстагæттæн. Хæцæм æмæ та сæ фæтæрдзыстæм, айразмæ сæ куыд фæтардтам, афтæ.

– Æдылы ми уыдзæни схæцын, – загъта Тыга Боциты. – Хæцæнтæ кæм æрцахстой, хъæумæ кæм æрбацыдысты, уым нæ бон ницыуал бауыдзæни, нæхи дзæгъæлы бафхæрын кæндзыстæм.

Тыгайæн Балаты Солтæ уыд йæ каис, æмæ æрлæууыди уый дзырдыл. Солтæ йæ кодта фидауын. Тыга фидауыныл ныллæууыд:

– Æз азым мæхимæ нæ исын, фæстагæттæ мæ зылын кæндзысты, байсæфын нæ кодтой, сæ бон ницы уæвгæйæ, зæгъгæ.

Цъебо загъта:

– Хæцын кæй фæнды, уый мæ фæдыл рацæуæд.

Тыга та афтæ:

– Фидауыныл чи у, уый та мæ фæдыл.

Хæцæг адæм иууылдæр Цъебойы фæдыл фесты, Тыга иппæрдæй аззади. Тыга йæ фырт Цæлыччы къухыл рахæцыд æмæ йæ Андрониковмæ радта фыртæн-фидарæн. Андроников ын радта тырыса. Тыга тырыса Боциты мæсгуытæй астæуккаг мæсыгыл æрфидар кодта.

Хæцæг адæм бацыдысты мæсгуыты уæллаг Тибы æмæ Дæллаг Тибы – алчи йæхи мæсыджы. Уалынмæ иу – Дзаххотт Кучиты, æдылыгомау – фæгæрах кодта, уый та дзы сымахæн, зæгъгæ.

Уырысы æфсад Уæллаг Тиб сæхи бакодтой, сармадзантæй йын йæ мæсгуытæ апырх кодтой, хæдзæрттыл, мустыл арт бафтыдтой. Хæцæг адæм мæсыгæй уæладзыгмæ лыгъдысты æмæ уырдыгæй хæцыдысты. Фæстагмæ хæцæг адæм Къадзты стыр мæсыг Сацърейы бацыдысты, аннæтæ доны фаллаг фарс хъæдмæ сæхи байстой æмæ алы рæтты хæцыдысты. Авд боны фæхæцыдысты. Мæсгуытæ ныппырх сты. Баззади ма дзы Сацъре.

Андроников сагъæсы бацыди – хæцæнгарзæй æххæст нал уыди, ноджы æфцджытыл мит куы ныууара, стæй йыл ир сайдæй куы рацæуой. Баздæхт æмæ Гæуысæн дзырдта, цæмæй Сацърейæ исты хинæй куыд ралидзой.

Къадзты Цъебойæн Абайты Али уыд йæ усы æфсымæр. Гæуысы фæндæй Андроников Алийы барвыста хæцæг адæммæ.

– Уæхи айсут, – загъта Али. – Мæ хæстæг стут, æмæ, фесæфат, уый мæ нæ фæнды. Куы нæ алидзат, уæд Джонкъаситы бын кæнут. Егъау сармадзантæ æрбаласынц галтæй, ноджы æфсæдтæ æрбацæуы – нал уæ ныууадздзысты.

Байхъуыстой йæм, баууæндыдысты йыл.

Фæнд уыди мæсыджы. Цъебойы цыппар фырты Саулæг, Мурти, Богъи æмæ Дзанг уыдысты фæнды, стæй аннæ хæцæг адæм дæр. Боциты Бæтæ загъта:

– Тас куы нæу, стæй нын тас куы уа, уæддæр амæй хуыздæр ингæн нал ссардзыстæм.

Богъи:

– Ацæуæм, ам фесæфынæн æгæр стæм. Мæ мадыфсымæр мæ нæ сайдзæни.

Иу æхсæв ацыдысты. Цъебо уый агъоммæ фæцæф æмæ уыди сындзы. Уырдæм ын хастой хæринаг æмæ йын бастой йæ цæфтæ.

Хæцæг адæм иууылдæр хъæдмæ ацыдысты æмæ ардыгæй хæцын байдыдтой. Андроников дзырд радта, цæмæй сæ æхсарæй фæтæрой хъæдæй. Æфсæдтæ Сацъре-мæсыджы бын топпыхос бакодтой æмæ йыл арт бандзæрстой. Хос сгуыпп ласта, фæлæ мæсыг лæугæйæ баззади.

Хæцæг адæм Халацъæй коммæ балыгъдысты. Уырдæм сæм ацыдысты уырыс.

Хæстæн йæ райдайæнæй æртыккаг бон Уæллаг Тибæй цыппæрдæс лæджы æрцыдысты. Уыдысты Икъотæй, Кучитæй, Джергатæй æмæ Багатæй. Иуы фæндæй уацары фесты цыппæрдæсæй дæр æмæ фесæфтысты. Устыты æмæ сывæллæтты ныккодтой хæцæг адæм Андрониковмæ. Уый сæ суæгъд кодта.

Уырдыгæй фæстæмæ Тиб сæ сыхæгты фæндиаг фесты. Æрсабыр сты Тиб. Уырыссаг хицау сын æрæвæрдтой. Се знаг Дзапараты Симон сын байдыдта хицауиуæг кæнын.

ХУССАР ИРЫСТОНЫ ТОХ УЫРЫСЫ ÆФСАДЫ НЫХМÆ
(1830-æм азты)

1896 азы Калакмæ фæцæйцыдтæн Дзауы комыл. Чъребайæ Куртайы æхсæн амбæлдтæн иукъорд лæгыл дыргъбæласдоны раз.

– Уæ фæндаг раст.

– Æгас цу, уазæг. Кæцæй цæуыс æмæ кæдæм дарыс дæ фæндаг?

– Цæуын Тибæй, мæ арæзт та у Калакмæ.

– Тибæй зæгъыс? Æмæ уæд кæй лæппу дæ Тибы?

– Боциты.

Уæд сæ хистæр дзуры аннæтæн:

– Мæнæ бæласы бын абадæм, нæ фæллад суадзæм, уазæджы хабæрттæй афæрсæм. Кæстæр лæппу, фæсарцæй лалым райхал æмæ хордзен ардæм рахæсс.

Æрбадтыстæм бæласы бын. Æрæвæрдтой хæрд æмæ нозт. Хæрд æмæ нозтмæ нæма бавнæлдтой, афтæ сæ æз дæр фæрсын:

– Æмæ бафæрсын аипп ма уæд, фæлæ сымах та чи стут?

– Мах та стæм уыцы адæмæй, Тибы руаджы нæ мыггаг кæмæй баззади. Max стæм Коцтæй-Джонкаситæй.

– Уый та куыд?

– Мæнæ уал фæйнæ аназæм, æмæ дын æй уæд радзурдзыстæм, нæ уазæджы хай.

Анызтам фæйнæ. Нуазæнтæ, рæсугъд ныхæстæ… Уый фæстæ мын дзурын райдыдта сæ хистæр Куыдзæг Коцты:

– Мæ фыд фæцарди зæронды бонтæм æмæ-иу арæх кодта, уырысимæ нæ фыдæлтæ куыд хæцыдысты, уый кой. Уырысимæ нæ фыдæлты хъуыддаг лæгъз нæ цыди. Уырысы къухмæ нæ фыдæлтæ сæхи нæ лæвæрдтой. Уырыс дæр сæ æнцад нæ уагътой. Æмæ уæд нæ фыдæлтæ сфæнд кодтой схæцын: «Цæйнæфæлтау æлдæртты къухмæ бафтæм, уыдонæн хъалондар суæм, фæлтау нæ иу дæр мауал баззайæд!» Лæгтæ баздæхтысты æмæ сæ бинонтæ, сæ фос Тибмæ акодтой. Боциты Малхъармæ æрынцадысты Коцтæ-Джонкаситæ, сывæллæттæ, устытæ, сæ ис, сæ бон. Сæхæдæг нæ фыдæлтæ, хæцынæн лæгау-лæгтæ чи уыди, уыдон сæхи срæвдз кодтой. 1830 азы сæ хæст æрцыди уырысимæ. Нæ фыдæлтæ бацыдысты Къолойы фидармæ Чеселты, æмæ 30 лæгæй фесæфтысты – нæ мыггаджы лæгтæ иууылдæр. Ныр ма нæ чи баззад, уыдон, Тибы уазæгуаты чи уыди, уыдон стæм. Мæ фыд дзы уыди чысыл лæппуйæ.

– Æмæ ацы сахат та цы ран цæрут, цас мыггаг стут?

– Ацот та кодтам Тибы руаджы, иу фынддæс хæдзары та баистæм, цæрæм Схлебы, Рустауы æмæ æндæр рæтты.

Ацы хабар æз мæхæдæг дæр фехъуыстон Тибы нæхи хистæртæй. Нæ фыдæлтæй фехъуыстон æз Коцты мæсыг Къолойы зарæг. Хорз æй нал хъуыды кæнын, фæлæ дзы уыди ахæм ныхæстæ:

Мæнæн мæ бын – цæнгæт,
Мæ фæрстæ – æргъæу,
Мæ сæр – сæууон стъалы, – дзуры мæсыг.
Max дын фестын кæндзыстæм, – дзурынц уырысы æфсæдтæ,–
Дæ бын фаджыс,
Дæ сæр къæлуа,
Дæ фæрстæ кау.

Абайты Вассо, Æмбалты Цоцко æмæ Гулуты Андрей

ХЪУЫЛАТЫ Валодя

ÆМБАЛТЫ ЦОЦКО

Мысинæгтæ

Цоцкойы хистæр хо – Дзыгкын – 50 азмæ ‘ввахс фæкуыста ахуыргæнæгæй Æрыдоны. Иры дзыхъхъы уымæй номдзыддæр ахуыргæнæг нæ уыд, æмæ йæ фæллойæн аргъ скæнынæн бахъæуид стыр чиныг ныффыссын…

Саламты Мæхæмæт – Цоцкойы хæлар, дыууиссæдз азæй фылдæр фæкуыста ахуыргæнæгæй Ирыстоны скъолаты. Мæхæмæт йæ боныджы куыд фыссы, афтæмæй уыцы рæстæг Цоцко цард Ленинграды æмæ куыста В. Ф. Миллеры «Ирон-уырыссаг-немыцаг дзырдуаты» дыккаг том рауадзыныл.

Æз дæр фыццæгæм къласы Дзыгкынмæ ахуыр кодтон, æмæ мæ зæрдыл хорз лæууы ахуыры фыццаг бон.

Номхыгъд куы бакаст Дзыгкын æмæ нын скъолайы æгъдæуттæн сæ ахъаззагдæртæ куы бамбарын кодта, уæд загъта:

– Абон ахуыр кæндзыстæм зарæг «Скъоламæ». Уæ абеты чиныджы ис уыцы зарæг, фæлæ сымах кæсын нæма зонут æмæ уын æй æз кæсдзынæн, стæй йæ иумæ зардзыстæм. Уырыссаг æвзагыл дæр ис ахæм зарæг, ирон æвзагмæ та йæ раивта Æмбалты Цоцко.

Æмæ стыр разæнгардæй райдыдтам зарæг ахуыр кæнын.

«…Цырддæр акæнут уæ дарæс.
Хур уæм рудзынгæй кæсы.
Адæм, сырдтæ, гыццыл цъиутæ,
Алчи куысты сæргъ лæууы:
Мæлдзыг уаргъимæ фæцæуы
Хизмæ мыдыбындз тæхы…»

Уыцы зарæг ссис мæ тæккæ уарзондæр зарæг. Нæ алы боны хъуыдытимæ фидар баст кæй уыдис, уый фæрцы. Цоцко йæ кæй ныффыста æмæ нын æй Дзыгкын кæй бацамыдта, уымæ гæсгæ та уæлдайдæр.

СÆХИМÆ – ÆРЫДОНЫ

Мæ зæрдыл бирæ цыдæртæ дарын. Суанг, мидхæсты рæстæг «урсытæ» Æрыдоны куы уыдысты, уый дæр ма хъуыды кæнын.

Æмæ мыл уæд та цыдис æрмæст цыппар азы.

Бирæ уарзтам мæ хистæр æфсымæр Муццæимæ Æмбалтæм цæуын, уæлдайдæр бæрæгбæтты. Уæд-иу сæ бинонтæ æрбамбырд сты.

Сывæллонмæ дзæбæх цæстæнгас кæм нæ уа, уырдæм разæнгардæй нæ уайдзæн. Æмбалтæ та ныл-иу сегас дæр бацин кодтой. Цы сæм уыди, уымæй ныл-иу рæвдауынæй нæ ауæрстой. Уæлдай æнувыд махыл дæр æмæ нннæ сывæллæттыл дæр уыдысты Дзыгкын æмæ Цоцко. Тынг ныл-иу ныццин сты Аппе ‘мæ Софя дæр. Аппе – Æмбалты Бицойы зæнæджы хистæр – куырм уыдис. Фæлæ йæ æнцад бадгæйæ арæх не ’ййæфтам. Сæ кæрты цы гыццыл сарагонд уыдис, уым-иу кæнæ сугтæ лыг кодта иу къухын хырхæй æмæ сæ бæстон амадта къулрæбын, кæнæ æндæр исты куыстытæ кодта.

Мах-иу нæхицæй хуымæтæджы бузныг нæ ныйистæм, исты æххуыс-иу куы акодтам Аппейæн, æмæ нæ-иу уый куы раппæлыд уæд:

– Маладецтæ, мæ гыццыл хæрæфырттæ, Аппейы хуртæ!

Цоцко-иу сæхимæ куы уыдис, уæд-иу кæрты дæр æмæ цæхæрадоны дæр Аппеимæ иумæ архайдтой. Цыфæнды куыст дæр – хырхæй уа, фæрæтæй, кæнæ белæй, Цоцко кодта диссаджы уæнгрогæй æмæ хъæлдзæгæй. Никуы дзы ничи фехъуыстаид «бафæлладтæн», зæгъгæ. Сæ гыццыл цæхæрадоны цанæбæрæг куыстытæ сæм уыдис. Уæддæр-иу мах дæр архайдтам исты аххуыс кæныныл, æмæ нын-иу Цоцко уайтагъд нæ аккаг æнцон куыст ссардта. Цас-иу акуыстаиккам, фæлæ-иу Цоцко хъазæнæмхасæн махæй æппæлыныл схæцыд:

– Ай уæйгуытæ куы стут, уæйгуытæ, мæ хæрæфырттæ, Сæгуийы байзæддæгтæ. Цомут уал ныр, Софя нæ хоны, сихор, дам, сцæттæ…

Сæгуи махæн нæ фыдыфыд уыдис, æмæ йæ нæ зыдтам. Йæ кой та йын-иу фылдæр Цоцкойæ фехъуыстам.

Уый Цоцкойæн йæ миниуджытæй уыд, – фыдæлты фарн кæстæрты цæсты бæрзонд кæнын. Нæ фыдымад, Цоцкойæн йæ хистæр хо, Чабæ хуындис. Æмæ ма хорз хъуыды кæнын, Цоцко нæм-иу куы ’рбацыд, уæд-иу кæртæй йæ хъæлæс æрбайхъуыст:

– Цы фестут Хъуыдæбердтæ!?

Хъуыдæберд – Сæгуийы фыд. Кæм дæ æмæ куыдтæ дæ, Тотыры чызг?

Тотыр та – Цоцкойæн йæ фыдыфыд.

СЫГЪДÆГДЗИНАД, ÆГЪДАУ…

Скъоламæ дæр нæма цыдтæн, афтæ бафиппайдтон æмæ мæ зæрдыл дарын ныры онг, Цоцко-иу йæхимæ куыд зылди, уый. Уыцы рæстæджыты йыл æртиссæдз азмæ æввахс цыдаид Цоцкойыл, афтæмæй йæ рæсугъд дæндæгтæ уыдысты иууылдæр æнæхъæн. Йæ дæндæгтæм куыд бæстонæй зылд, уымæ-иу диссаджы каст кодтон æмæ раст гъе уыцы рæстæджыты фæцалх дæн мæ дæндæгтам Цоцкойау зилыныл. Ныр мæхиуыл рацыд æртиссæдз азы, уыдонæй цыппар арвыстон хæсты быдырты, уæддæр ма мæ дæндæгтæ сæ бынаты сты… Цоцкойы руаджы!

Цоцко æнæ зачъе, æвæццæгæн, никуы уыди, йæ цæсгомыл хил зайын куы райдыдта, уæдæй фæстæмæ йæ сæр та даста бонцухæй. Цыма æндæр хуызы не сфидыдтаид, афтæ мæм кæсы.

Чи йæ уыдта, уыдон зонынц, Цоцко алы ран дæр ирон дарæсы кæй цыдис, уый. Хæдзары мидæг – урс куырæты, къæсæрæй та æнæ цухъхъа, æнæ худ (кæнæ нымæтхуд, кæнæ урс къæбæлдзыг худ) никуы рахызтаид. Къæхты дарæс – кæрты æмæ хæдзары – ирон уæлæнгай дзабыртæ. Уынджы æмæ балцы та – æрттиваг цырыхъхъытæ.

Европæйаг костюмы хæлаф Цоцко хуыдта «æнæфснайд хæлаф». Уымæ гæсгæ æз дæр, суанг мæ институты азтæй райдай æмæ æрæджыйы онг цыдтæн «æфснайд» хæлаф æмæ цырыхъхъыты.

Цыбыр ныхасæй, цæмæйдæрты фæзмыдтон мæ фыдымады æфсымæры æз дæр… Æрмæст курдиат фæзмгæйæ нæу. Мæ бон у зæгъын: Цоцкойы курдиатай хайджын уыдис нæ хистæр æфсымæр Ладимыр… Æмæ аскъуыди йæ цард Фыдыбæстæйы Стыр хæсты.

Æгъдау. Цоцкойæн йæ алы дзырды, йæ алы фезмæлды дæр уыдис æгъдау, фæзминаг æгъдау.

«Ирон æгъдау», зæгъгæ, арæх фехъусы лæг. Æгъдау аразæг адæмы фæлтæртæ уыдысты. Æмæ æппæт адæмæн, æхсæнадæн, кад æмæ намысæн пайда чи уыдис, уыцы æгъдæуттыл-иу, кæй зæгъын æй хъæуы, æнæгъдау адæймæгтæ дæр сæхи «æгъдæуттæй» бафтыдтой. Æвæццæгæн, афтæмæйты ныпписи сты ирон царды уагыл ирæд, уайсадын… Бирæ хистытæ, сидтытæ æмæ уæлдай нуазæнтæ та æгъдæутты нытътъыссыныл архайдтой, æмæ ныр дæр нæ ауæрдынц гуыбындзæлтæ æмæ карз нозтыл æнувыд уæвæг адæймæгтæ…

Æмбалтæн сæхимæ æмæ махмæ дæр æз никуы федтон Цоцкойы, фынгыл арахъхъы графин æрæвæргæ. Зыдтой йын æфсинтæ йæ нозтытæ: хуырх, къуымæл, бæгæны.

Ленинграды ма куы куыста Цоцко, уæд ын-иу йе ссыдмæ Чабæ бæгæны скодта. Тынг дæсны уыд Чабæ бæгæны кæнынмæ.

Иуахæмы та, сæрдыгон æнтæф заман, хæдзармæ æрбайхъуыст Цоцкойы хъæлæс:

– Фарн уæ кæрты ’мæ уæ хæдзары, Хъуыдæбердтæ! Цы фестут?!

– Мæнæ стæм, мæнæ, мæ къона! – сдзырдта Чабæ, æмæ рагуылф кодтам æмхуызонæй Цоцкойы размæ. Уый Чабæйы йæ хъæбысы ныккодта, йæ рустæн ын апъатæ кодта… Стæй кæстæртæ – Земкæ æмæ Зирæ (иуыл дзы 8 азы цыдаид, иннæуыл – 3) дыууæйæ дæр йæ хъæбысы февзæрдысты. Æрхæццæ мæ рад дæр, мæ фæрстæм мын февнæлдта… æмæ цалдæр сикунды йæхи джихау фæкодта, стæй:

– Фæлæуу-ма, дæ фæрсчытæ дын анымайон (лæппуйæ къæсхуыр хастон).

Иууылдæр ныккæлкæл кодтой. Уæд Муццæмæ фæци:

– Дæуæн та иу фæрск дæр нæй, фæйнæгфæрск куы дæ уый, Муццæ, Нарты Батрадзы хуызæн…

Цоцко мын мæ фæрсчытæ куы «нымадта», уæд кауы сæрты касти нæ сыхæгты лæппу Дзибу, мæнæй иу аз хистæр. Иуахæмы, гудайæ хъазгæйæ, æз цыдæр хæрам бакодтон, æмæ дын мæм Дзибу куы ’рбасхъæл уаид:

– Цоцко дын дæ фæрсчытæ йе ’нгуылдзты уырзтæй нымадта, фæлæ дын сæ æз тымбыл къухтæй банымайдзынæн!

Афтæмæй мæ фæрсчыты хабар нал pox кодта сыхы лæппутæй,– худæджы хос сын сси…

Фæхъæбыстæ кодта хистæртæн дæр – Ладимыр æмæ Райкæйæн. Уый фæстæ – нæ мад Лубæйæн æмæ йæ цард хæрæфырт, нæ фыд Буцкийæн.

Уалынмæ нæ сыхæгтæй дæр чидæртæ æрбамбырд, æмæ хуымæтæджы бон хъæлдзæг бæрæгбон æрбаци…

– Цоцко, кæд дæ зæрдæ арахъхъ зæгъы, двайно дæр нæм ис, – загъта Чабæ.

– Дæ бæгæны нæртон нозт куы у, æлутон. Арахъхъ та – хæйрæджыты нозт.

Никуы федтон Цоцкойы арахъхъ нуазгæ. Тамако дæр нæ дымдта.

Нæ мад – Лубæ – сыхы лæгтæн сæ фылдæрмæ уайсадгæ кодта. Цоцко та йæ йæхимæ сдзурын кодта, ног чындз ма куы уыд, уæд.

Æз никæй федтон Цоцкомæ уайсадгæйæ. Канд Æрыдоны нæ, фæлæ æндæр хъæуты дæр, бирæ хæттыты йемæ балцы уæвгæйæ.

ЙÆ КУСÆН УАТЫ

Кæд Цоцко ’мæ Дзыгкын рагæй дæр ахуыргæнджыты куыст кодтой, уæддæр сæ мыздæй фæстауæрц нæ уыд. Мæ фыд Буцкийæ куыд æрыхъуыстон, афтæмæй-иу, Цоцко йæ мызд куы райста, уæд-иу æй уайтагъд мæгуыртæн уæрстæй фæци. Афтæмæй та сæхæдæг цардысты гыццыл хъæмпсæр хæдзары.

Уый фæдыл æмбисондæн баззад Аппейы цыргъзонд ныхас. Уый уыдаид, æвæццæгæн, 1909 азы. Уæд Æрыдоны Æмбалты раз Ныхасмæ чидæр фæзынд ног ирон чиныгимæ æмæ, дисгæнгæ, рахабар кодта Ныхасы бадджытæн:

– Мæнæ дзы куыд фыст ис ацы чиныджы: «Лыстæг æм æркаст Æмбалты Цоцко».

Уæд Аппе йæ къæбут аныхта, йæ мидбылты бахудти æмæ дын афтæ:

– Уый бæсты мæнæ йæ хæдзармæ куы ’ркæсид лыстæг.

Дзырдарæхст æмæ цыргъзонд уыдис Аппе. Диссаджы разагъдæн баззад мæнæ ацы хабар.

Рагуалдзæджы хурмæ Ныхасы бадтысты Æмбалты сыхы лæгтæ, Аппе дæр се ’хсæн. Афтæмæй се ’ппæты каст дæр фæцис, сæ рæзты цы барæг æрцæйцыд, уымæ.

– Ахæм ма хъал бæх уа?! – бафиппайдта Ныхасы бадджытæй иу.

– Уæдæ цы диссаджы рæсугъд у?! – бафтыдта ма йыл иннæтæй чидæр.

– Æмæ куыд нард у, куы! – сдзырдта куырм Аппе.

Иууылдæр ныххудтысты æмæ цалдæрæй æмфарст акодтой Аппейы:

– Ды та йæ уынгæ куы нæ кæныс, уæд æй цæмæй базыдтай, нард у, уый?

– Уый цола бæх куы уаид, уæд рæсугъд æмæ хъал нæ уаид, – загъта Аппе.

Цоцко, Дзыгкын æмæ Аппейы хистæр чызг Верычка чысыл нæ бафыдæбон кодтой адæмы ’хсæн рухс тауыныл. Æппынфæстаг, 1913 азы, сæхицæн хæдзар скæнын дæр бафтыд сæ къухы. Хорз хæдзар. Æхсæз уаты æмæ дзы стыр тыргътæ.

Нæ фыд Буцкийæ куыд фехъуыстон, афтæмæй хæдзар скæнын бафтыд сæ къухы стыр æфстæутты руаджы. Тæккæ стырдæр уат Цоцкойы уыд. Йе ’ртæ къулы рæбын цары æмвæз фæйнæг тæрхæджытæ сæ тæккæ дзаг уыдысты чингуытæй. Бирæ зынаргъ чингуытæ дзы уыдис ирон, уырыссаг, немыцаг, французаг æмæ англисаг æвзагыл. Цалдæр хатты сæ анымаинаг уыдтæн æмæ, мæ къухы никуы бафтыд. Фæлæ ставд нымадæй чингуыты нымæц уыдайыд 6–7 мины бæрц.

Бафиппаинаг у, Æмбалты хæдзары æппындæр ницы уыд зынаргъ хæдзары дзаумайæ. Хуымæтæджы æфсæйнаг сынтæджытæ, фæйнæгæй стъолтæ æмæ бандæттæ. Уыдис дзы цалдæр къæлæтджын бандоны дæр. Уыдонæй 2-3 – Цоцкойы кусæн стъолы раз. Цыбыр ныхасæй, ацы хæдзары хъæздыгдзинад æмæ ис-бис уыдысты чингуытæ. Æмæ куыд бæстон æвæрд уыдысты – æфснайд библиотекæйы куыд æмбæлы, афтæ.

Цоцко хорз зыдта цалдæр фæсарæйнаг æвзаджы. Тынг хорз зыдта немыцаг æвзаг.

Иуахæмы (1935 азы) Цоцкойы баййæфтон йæ куысты уæлхъус. Рагæй мæ нæ федта æмæ мыл бацин кодта. Æз уæд Хæххон хъæууон-хæдзарадон институты студент уыдтæн. Фæндыд мæ, Цоцко цæуыл кусы, уый базонын, æмæ йæ афæрсын æфсæрмы кодтон, фæлæ мæ йæхæдæг бамбæрста. Æвæццæгæн, мæ цымыдис цæстæнгасæй.

– Мæнæ «Рæстдзинад»-æн аргъау фыссын. Æрбад, кæд дын рæстæг ис, уæд, æз дын дзы иуцъус акæсон.

Куыннæ йæм байхъуыстаин!

– Куыд дæм кæсы?

– Тынг хорз… Æмæ, ирон аргъау куы фыссыс, афтæмæй немыцаг чингуытæ куы ис дæ разы.

– Уыдон куы акæсын, уæд фыссынмæ фæцыбæлдæр вæййын. Мæнæ ма байхъус, Гете куыд рæсугъд фыссы, уымæ.

Афтæмæй райста Гетейы чингуытæй иу, цалдæр сыфы дзы рафæлдæхта, стæй, чиныгимæ йæ галиу къух адаргъ кодта æмæ, лæугæйæ, райдыдта кæсын.

Цанæбæрæг зыдтон немыцаг æвзаг, фæлæ йæм джихауæй хъуыстон. Тынг сыгъдæг æмæ рæсугъд кастис немыцагау Цоцко.

Æз скъолайы, институты æмæ бирæ фæстæдæр аспирантурæйы дæр ахуыр кодтон немыцаг æвзаг. Афтæ мæм кæсы, æмæ мын мæ ахуыргæнджытæй искуы исчи Цоцкойау куы бакастаид, уæд æй бирæ хуыздæр, разæнгарддæрæй сахуыр кодтаин.

Фондз æмæ æртиссæдз азæй фылдæр куы рацыд Цоцкойыл, уæддæр æнæ цæсткæсæнтæй архайдта. Кæсинагæй, фыссинагæй-иу уыдысты дард æвæрд, афтæмæй иу гуырвидауц бадт кодта йæ къæлæтджын бандоныл. Æнхъæл дæн, æмæ йын хъуыдаид цæсткæсæнтæ, фæлæ сæ нæ дардта барæй, – цæмæй йæ стъолы раз гуыбырæй бадын ма хъæуа, уымæн.

БАЛЦЫ

Алы сæрд дæр Цоцко балцы цыди хæхбæстæм. Цалдæр хатты мæн дæр акодта йемæ. Мæ зæрдыл хорз дарын, куыд фæразон уыд Цоцко фистæгæй цæуынмæ хæххон фæндæгтыл!

Фæстаг хатт Цоцкоимæ абалц кодтам 1936 азы, июлы.

Нæ уæлæйы дарæсæй уæлдай нæм уыдис æрмæст иу чысыл хордзенгонд. Уым уыдис гæххæтты тыхтæй Цоцкойы фистæгæй цæуæн бæзджын уафсджын уæлæнгай дзабыртæ (сандалитæ), хисæрфæнтæ, сапон æмæ дæндæгтæ ’хсæн щеткæтæ æд порошоччы къопп, хилдасæн æмæ кæсæн. Уыдис ма дзы чысыл къружкæ дæр дон æмæ суар нуазынæн.

Фæндаггагæн хæринаг никуы хастам немæ. Хъæуæй-хъæумæ-иу бæлвырд уыдысты нæ фысымтæ.

Æрыдонæй Алагирмæ ацыдыстæм поезды. Алагиры Æмбалтæй кæмæдæр бацыдыстæм. Цоцкойыл тынг фæцин кодтой. Афæстиат стæм, æмæ нæ нал ауагътой уыцы бон нæ фысымтæ.

Дыккаг райсом хурыскастимæ сыстадыстæм. Нæ фысымтæ та нæ хорз федтой, æмæ аходæны фæстæ фæраст стæм Уæлладжыры коммæ. Нæ нысан уыд дарддæр æрмæст фистæгæй цæуын, æмæ, нæ рæзты цы машинæтæ цыдис фалæмæ, уыдон нæм цыма зынгæ дæр нæ кодтой, афтæ сæрыстырæй нæ цыды кой кодтам.

Тæмискъмæ æввахс Цоцко йæ цырыхъхъытæ раласта, æмæ иу-цалдæр минуты абадтыстæм доны был. Уыцы рæстæджы нæхи уазал кодтам, стæй уæд Цоцко йæ къæхтыл сандалитæ скодта, цырыхъхъытæ сæ хъустæй кæрæдзиуыл абаста, йæ лæдзæгыл сæ хордзентау æрцауыгъта ’мæ сæ йе ’ккойы фæстæ фæкодта.

Цыфæнды ми кодтаид Цоцко, – кæнæ истытæ дзырдта, кæнæ зарыд, – уавæрмæ гæсгæ хохы фæндæгтыл дзырдта Къостайы ’мдзæвгæтæй, кæнæ Нарты таурæгътæй. Науæд та-иу, алыварс цы нывтæ рæзындис, уыдоныл уыд йæ хъæлдзæг, йæ арæхст æмæ зондджын ныхас æмбисæндтимæ.

Бирæгъзæнг нæ фæсте куы аззадис, уæд Цоцко зарæгау загъта:

– Бирæгъзæнджы Гæбутæ,

Æрыдоны хъæддзаутæ, дам сын ахордтой сæ муртæ.

Сондоны гуырæнмæ куы бахæццæ стæм, уæд æз ныффуттытæ кодтон:

– Цы ‘взæр смаг кæны!

Цоцко мæм фæтагъд:

– Уый æвдадзы хос у, æвдадзы хос!

Фæцæуæм дарддæр:

– Мæнæ дын уый та Сыфтæрджын лæгæт. Дзæгъæлы йыл не ’сбадт уыцы ном. Кæс-ма, æхсæры къудзитæй куыд æмæхгæд у, уымæ.

Рахизырдыгæй уæлæуæз тигъæй æрбазынд Бызы аргъуан:

– Сахъгуырд, сагсур Бутаты хъæу, – хъæрæй та бафиппайдта Цоцко, – доны фаллаг фарс та Арсбадæн къуылдымтæ. Не сиахс, дæ фыдыфыд Науи уыцы ран хæцыди арсимæ хъæбысæй. Науи фæуæлахиз – амардта арсы, фæлæ йæхæдæг та мыггагмæ къуылыхæй баззад. Арсимæ, дам, кæрдо ма цæгъд…

20 версты хъазæгау фæсте фæуагътам. Æрбахæццæ стæм Уыналмæ раст сихорафон. Хидыл куыддæр бахызтыстæм, афтæ Цоцкойыл æмбырдтæ кæнын райдыдтой уыналонтæ, алчи дæр нæ хуыдта сæхимæ. Баздæхтыстæм хæстæгдæр хæдзæрттæй иумæ, Цæллагтæм. Хорз та нæ федтой адон дæр. Цæуынвæнд кодтам дарддæр, фæлæ та «уацары бахаудыстæм» æмæ æрæхсæвиуат кодтам.

Райсомы уазалы та «фæцагайдтам» æмæ æмбисбон схæццæ стæм Цъæйы цъитийы рæбын санаторимæ.

Ам дæр та ныл æрбамбырд сты санаторийы кусджытæ æмæ æрбацæуджытæй бирæтæ. Бацин кодтой Цоцкойыл, фæрсынтæ йæ систой:

– Куыд дæ, Цоцко, æнæниз нын дæ? – афарста йæ чидæр.

– Кæм ма ис, кæм, æнæниз, рынчын дæн, уæззау рынчын…

– Ау, æмæ ныронг куы никуы ницæмæй схъæрзыдтай, уæд дыл цы ’рбамбæлди?

– Ахсæнниз мæ скаст нал уадзы æппындæр, – уыцы æнкъардхуызæй та загъта Цоцко.

– Æмæ цы кодта, уагæры, дæ ахсæн?

– Куыд уын æй зæгъон цыбырæй?.. Цæвиттон, куы бафсæдын, уæд мæм хæрын нал фæцæуы…

Æмæ бæстæ хъæлдзæгдзинадæй байдзаг ис уайтагъд…

Фæссихор чидæртæ хæрæндонæй, хъæлдзæг ныхæстæгæнгæ, рацæйцыдысты, айхъуыстон:

– Цоцкойы низæй фæрынчын дæн ацы сихоры фæстæ.

– Цавæр низæй?

– Хæрын мæм нал цæуы…

Нал та нæ ауагътой Цъæйæ дæр. Изæрмæ ’ввахс симды фæз айдзаг улæфæг адæмæй, цъитихортæ сæ хуыдтой уыдон. Цоцкойы бирæ фæрафæрс-бафæрс кодтой, æмæ сын дунейы ныхæстæ фæкодта…

Уалынмæ фæндыр дæр фæзынд, йæ зæлтæ фæуæлахиз сты Цъæйдоны зардыл. Иу хъæлдзæг лæппу фæлæууыд хъазты хицау, æмæ хъазт стынг.

– Цоцкойæн иу кафт! – зæлланг хъæлæсæй рахъæр кодта чидæр.

– Ай-гъай, ай-гъай! – бафтыдтой йыл цалдæрæй.

– Иугæйттæй куы кафæм, уæд æмбисæхсæвмæ дæр не ’рхаудзæн рад кæмæдæрты. Симгæ, симгæ! Уый нæртон кафт у! – хъæлдзæгæй загъта Цоцко, сыстад йæ бынатæй, æмæ йын хъазты хицау санаторийы ’фсинтæй иуы цонг уайтагъд йæ къухы фæкодта…

– Уæ, нæ булæмæргъ, нæ фæндырдзæгъдæг, Цолайы зарæг нын куы ацæгъдис! – сдзырдта Цоцко æмæ базарыд: – Ой Цола, Цола хъазтмæ нæ цæуы, гъей!

– Уæрæйдæ!!! – æмхуызонæй фæрæвдз сты бирæтæ.

– Йæ урс куырæт æнæхсад, гъей!

– Уæрæйдæ!!!

– Йæ нымæтхуд пæлæхсар!..

     *  *  *

Райсомæй раджы «хæрзбон» загътам фысымтæн. Уыдон нæ зæрдиагæй урæдтой:

– Цæуылнæ аулæфыс ам иуцалдæр боны, Цоцко?

– Бузныг, мæ хуртæ, уæ минас бирæ, æнæниз ут, хъæздыг уыл ичъийау ныддæвдæг уæд!.. Даргъ у нæ фæндаг…

«Фæндараст» нын загътой, æмæ фæуырдыг кодтам Цъæйдоны былтыл. Райсомы хуры тынты абузгæ цъитидон цæхæртæ калдта.

Суанг Къасарамæ цалынмæ ныххæццæ стæм, уæдмæ Цоцко Къостайы зарджытæ зарыд.

Цы диссаджы дзæнæты ран сты нæ хæхтæ сæрдыгон! Лæг дзы фæллад нæ зоны, зæронд дзы лæппуйау уæнгрог свæййы…

Къасарайы хæрдты нæ цыд, кæй зæгъын æй хъæуы, фæсабырдæр кодтам комы къуымтæ ’мæ къуылдымтыл, фæндагыл цы уæгъд дуртæ уыдис, уыдон былæй Æрыдоны донмæ калгæ.

– Зоныс, Валодя, ацы рæтты куынæг нæ уыдысты ахæм дурты аххосæй уæрдоны хæудтытæ, – бафиппайдта Цоцко, стыр дур былæй схойгæйæ…

Уый фæстæ-иу дурмæ куы фæцæйхæццæ кодтам, уæд æм-иу æз фæтагъд дæн, цæмæй йæм Цоцкойы гуыбыр кæнын ма бауадзон…

Иудзæвгар абадтыстæм Зæрæмæджы суары раз. Æз кружкæимæ гæппæввонгæй бадтæн суары был, æмæ-иу кæм спæлхъ кодта, уырдыгæй та-иу фелвæстон йæ карзæй. Бирæ фæнызтам чысылгай-чысылгай…

Уæллаг Зæрæмæг стырæй, чысылæй нæ размæ рацыд. Зæронд лæгтæ Цоцкойы фæхъæбыстæ кодтой. Иу урс-урсид зачъеджын лæг, Хъайтмазтæй (йæ ном мæ ферох), уæлдай цинтæ ныцци:

– Цоцко, ды нæм куы ’рбацæуыс, уæд нын цыма Къоста райгас вæййы, афтæ æхсызгон нын вæййы.

Сæ фæрстытæн сын хъæлдзæг дзуаппытæ фæлæвæрдта, фæхудын сæ кодта Цоцко.

Уый фæстæ нæ хъæуы хистæр – Хъайтмазты зæронд лæг – бахуыдта сæ хæдзармæ.

Стыр хæдзары астæу, дыууæ зазхъæдæй цæджындзы цур – æфсæйнаг пец. Къулрæбын дæргъæй-дæргъмæ уæрæх бадæн – тæрхæг, йæ размæ, йе ‘мбæрц – стъол. Тæрхæг кæрæй-кæронмæ цъæх нымæтæй æмбæрзт.

– Фарн уæ кадджын хæдзары, гуыппырсар Хъайтмазтæ, æмæ уæ бонтæ райдзаст уæнт! – загъта Цоцко хъæрæй, кувæгау, куыддæр къæсæрæй бахызт, афтæ.

– Алы боны æгас нæм цæут, Цоцко æмæ де ’мбал, – арфæйы дзуапп радта зæронд сылгоймаг, хæдзары ’фсин, æмæ нын нæ къухтæ райста. – Æрбадут, уæ фæллад суадзут.

– Фæллад та кæм и? Нæ хæххон æлутоны уæлдæфы исчи фæллайгæ кæны? Фæлæ æрбаддзыстæм, уæдæ цы, – загъта та Цоцко. – Ахæм нæртон бадæнтыл чи бафсæддзæн бадынæй!

Æрбадтысты хæдзары хицау, сыхæгтæй цалдæр зæронд лæджы æмæ Цоцко. Мæн дæр Цоцкойы фарсмæ сбадын кодтой «уазæг лæппу куы уа, уæддæр хистæр у», зæгъгæ.

Цоцкойы ма цæмæйдæрты афæрстытæ кодтой, æмæ сын хъæлдзæгæй цыбыр дзуаппытæ фæлæвæрдта, стæй бахатыд хистæрмæ:

– Дæ аргъæуттæй мын, кæй нæма радзырдтай, ахæм ракæн.

Зæронд сабыргай, зарæгхуызæй райдыдта йæ аргъау…

Æз аргъаумæ хъуыстон æмæ мæхинымæр дис кодтон, Цоцко йæм куыд цымыдисæй хъусы, ууыл. Аргъаугæнæгæн, æвæццæгæн, ахæм зæрдиагæй хъусæг уыдис стыр разæнгарды хос…

Уый фæстæ ма Регахы, Тъæбæгъæуы æмæ Захъайы дæр фæхъуыстон Цоцкоимæ зæрæдты аргъæуттæм. Цоцко никуы ницы фыста, аргъаумæ хъусгæйæ, афтæмæй сæ-иу йæ зæрдыл бадардта æмæ, Æрыдонмæ куы ’рыздæхтис, уæд сæ ныффыста.

Хъайтмазтæ нæ алцæмæй дæр хорз суазæг кодтой: уæлибæхæй, фæхсынгонд фысы лывзæйæ, бæгæныйæ… Суанг изæры онг рæстæг арвыстам уыцы диссаджы бандоныл, аргъæуттæм, ныхæстæм, сидтытæм хъусгæйæ.

ТИБЫ

– Тибмæ дæр бауайын хъæуы, Валодя, и? Абадæм суары раз, – загъта Цоцко фæсаходæн.

Æз нæ фысымтæй иу стыр цайдан райстон мемæ, æмæ фæцагайдтам. Суармæ бахæццæ стæм къахвæндæгтыл. Абадтыстæм, анызтытæ кодтам Тибы суарæн йæ карзæй.

– Ау, æмæ ныр æнæ Тиб абæрæггæнгæ здæхæм ардыгæй?..

Куыд нæ сразы уыдаин Цоцкоимæ, æмæ бацыдыстæм Тибы дæллаг хъæумæ. Уæд ма уым æнæхъæнæй лæууыдысты авд бæрзонд рæсугъд мæсыджы. Цоцко дзы иуы хуылфы фæмидæг, æз дæр йæ фæстæ. Мидæгæй дзы – дурæй асинтæ. Уыдоныл схызтыстæм йæ цъупмæ. Афæлгæсыдыстæм. Æмæ Цоцко йæ хъæлæсы дзаг ныззарыди:

– Уæлладжыры комы, дам,

Тиб æмæ Калак…

Тибæгтæ ма-иу æй æрæджы дæр æрымысыдысты, Цоцко мæсыгæй куыд рæсугъд зарыдис, уый.

НАРЫ

Сихорафон æрбаздæхтыстæм Тибæй. Хъайтмазтæ та нæ хорз федтой, æмæ фæссихор фæуырдыг кодтам Нары ’рдæм. Хæххон хур нын нæ фæсонтæ рæвдауæгау хъарм дардта. Бауадыстæм Цымийы раз хидыл Мамысондоны сæрты æмæ нæзы хъæдбынты фæзыл адардтам нæ фæндаг.

Ацы ран Цоцко кодта æрмæст Къостайы кой. Æз дæр æм-иу хаттæй-хатт мæ фарста баппæрстон.

– Бирæ уарзта Къоста Цымийы фæз, Мардон, Гуыркъуымты ком… Cay айнæджы рындзыл Нары хъæу хуыссы, – дзырдта Цоцко зарæгау зæрдæдзæвгæ.

Нары æппæты разæй фæсвæдты, Захъадоны былтыл, бацыдыстæм æдзæрæг хæдзары размæ.

– Гъе, амæй загъта Къоста: «…нæ хъæдкъул скъæт, ныр дæр мæ нæу рохы, æвгъæддон уыд уæд». Гъе мæнæ ацы ран скастис Иры дзыллæйы сызгъæрин хур – Къоста, – дзырдта хъæрæй, кувæгау Цоцко.

ЗЫНДГОНД АДÆМ ЦОЦКОЙЫ ТЫХХÆЙ

Один только Цоцко своей небольшой припиской в письме Гаппо тронул меня до слез… Какой он действительно славный.

Коста Хетагуров

     * * *

Мой старший брат, мой горящий, пламенный Цоцко!

Привет тебе! Боюсь я твоего пламени, оно заразительно, искрометно! Боюсь, ибо если заражусь, то сгорю дотла и угасну. Ведь это ты неугасаем. В тебя Осетия вложила весь пыл свой, тобою она выразилась.

Елбасдуко Бритаев

     * * *

Æмбалты Цоцко иронау дзурынмæ у æппæты дæсныдæртæй иу. Уый нын равдыста, сывæллæттæн æмæ фæсивæдæн аргъæуттæ тæлмац кæнынæй дарддæр ма йæ бон кæй у фæсивæд æмæ ацæргæтæн классикон уацмыстæ тæлмац кæнын дæр, стæй æрмæст эпикон нæ, фæлæ драмон уацмыстæ дæр.

Гæдиаты Цомахъ

     * * *

…Цоцко Амбалов любезно согласился приехать в Ленинград для сотрудничества в работе во время печатания словаря (ныхас цæуы В.Ф. Миллеры ирон-уырыссаг-немыцаг дзырдуатыл. – Ред.), для каковой цели был командирован Северо-Осетинским Областным Отделом Народного Образования. Его постоянному дружескому участию в работе словарь в значительной мере обязан пополнением, особенно в отношении фразеологии.

Александр Фрейман

    * * *

Хохæгты æрвыст лæджы хуызæн мæм фæкаст, æмæ йæ хъавгæ бафарстон, университетмæ йæ цы хъуыддæгтæ æркодтой, уымæй. Радта мын æнæнхъæлæджы дзуапп: «Æз… Æз ам иучысыл лекцитæ кæсын…» Куыд базыдтон, афтæмæй хинывæст тынæй хуыд цухъхъайы мидæг æмбæхст уыд ахуыргонд адæймаг, стыр педагог, ирон æвзаджы дæсны, адæмон сфæлдыстад æмбырдгæнæг, поэт æмæ дунейы литературæйы хæзнатæ ирон æвзагмæ тæлмацгæнæг. Хуыдтой йæ Æмбалты Цоцко. Фæстæдæр мын фадат фæци Цоцкоимæ хæстæгдæр базонгæ уæвынæн. Цыдтæн йæ лекцитæм, иумæ тезгъо кодтам Невайы былты, уыдтæн-иу, цы хуымæтæг хатæны цард, уым. Бонæй-бонмæ йæ хуыздæр зыдтон. Канд зондджын æмæ мидисджын нæ, фæлæ хæдæфсарм æмæ уарзон адæймаг уыд. Студенттæ йæ уарзтой, хæларзæрдæ æмæ æдзухдæр хъæлдзæг, цардбæллон кæй уыд, уый тыххæй. Æмбалы-фыртæн бинонтæ нæ уыд. Йæ мызд-иу куы райста, уæд-иу Ленинграды уæлдæр скъолаты æмдзæрæнтыл зылд æмæ йæ студенттыл уæрста. Куыд педагог, афтæ Цоцкойæн æмбал нæ уыд.

Леонид Лавров

     * * *

В годы, когда все помыслы у всех были направлены к тому, чтобы как-нибудь сохранить свое физическое существование, когда вопрос о куске кукурузного хлеба становился вопросом и жизни и смерти, когда воистину было не до песен и сказок старины, Цоцко остается упрямым «искателем жемчуга» в родной словесности. Работу эту он выполнял по собственной инициативе и при этом совершенно бескорыстно.

Георгий Бекоев

     * * *

Къуымых æмæ гуылмызыл нымайæм мах нæ ирон æвзаг, къæзгæйæ дзурæм иронау. Фæлæ Цоцко куы байдайы дзурын ирон æвзагыл, уæд цыма æнæбын малæй исы рæсугъд æмæ арф ирон ныхæстæ. Афтæмæй йын бантысти раивын «Вильгельм Теллы», гермайнаг æвзаджы рæсугъддзинад æмæ тых Шиллер æххæстæй кæм равдыста. Ирон æвзаг гуырысхойаг кæмæн у, ирон æвзагыл фыссын æмæ дзурын кæй фæнды, уыдон æнувыдæй бакæсæнт Цоцкойы тæлмацгонд чингуытæ.

Тыбылты Алыксандр

     * * *

…Ирон æвзаг у, хъуыдыйы æмæ æнкъарæны тæккæ лыстæгдæр æмæ уæздандæр фæзилæнтæ равдисынмæ чи арæхсы, ахæм æнæаипп, рæвдз æмæ коммæгæс хотых.

Абайты Вассо

       ХЪАРИАТЫ ТАМАРÆ: 105 АЗЫ

        (1915 – 1989)

Хъариаты Харитоны чызг Тамарæ йæ заманты уыд Ирон театры зындгонддæр æмæ курдиатджындæртæй иу – сси УСФСР-ы адæмон артисткæ.

Йæ тызмæг дуджы æфхæрдтытæй дæр кæд фаг бавзæрста, уæддæр ныфссаст нæ фæцис – ахуыр дæр скодта, æмæ, цы дæсныйад равзæрста, уым дæр ын зынгæ цыдæртæ бантыст.

Иу амонд ма сæм каст: мастæфхæрд, ирон литературæйы классик Дзесты Куыдзæгимæ сæ цард баиу кодтой.

Тамарæйæн ма Хуыцауæй лæваргонд фæцис литературон курдиат – фыста театралон уацтæ, очерктæ хицæн артистты тыххæй, драмон уацмыстæ, радзырдтæ…

Рæстаудæн кæнæд нæ культурæ æмæ аивадыл, Ирыстоны адæмыл.

Кæсын дарддæр

СЫЛГОЙМÆГТЫ ТОХ

Радзырд

Диссаджы хабæрттæ æмæ ‘мбисæндтæ зонаг лæг у, æвæдза, Цымырзæ. Дæ тамакойы къопп æм бадаргъ кодтай, зæгъгæ, уæд дзы кæддæриддæр æртæ сисдзæн. Дыууæ дзы йæ худы дыдагъы амбæхсы, æртыккаг сдымы, худæндзæстæй адæмыл афæлгæсы æмæ райдайы:

– Цæвиттон…

Æнартæнтæ-иу фесты адæм, æнартæнтæ! Иуахæмы та фынджы бадты сылгоймæгты кой рауад.

– Нæй! – ныннæрыд Цымырзæ, – нæй Еуроппы дзыхъхъы сылгоймагæй тыхджындæр. Сылгоймаг цы хæдзары нæ уа – сæфт! Уый зонд цы скæрда – ничи йæ аййафдзæн! Уый цы сфæнд кæна – баххæст æй кæндзæн! Фæлæ…

Æмæ уый фæдыл радзырдта мæнæ ацы хабар. Кæд æй мысгæ ‘ркодта, уæддæр ын бæрæг нæй, фæлæ йæ æз Цымырзæйы дзыхæй куыдæй фехъуыстон, афтæмæй фæзмын.

– Цæвиттон, – райдыдта Цымырзæ, – иу хъæуы ссæдзæм æнусы æртынæм азты цардис-уыдис адæм. Уыцы адæмы ‘хсæн, фыццаджыдæр, царди Идарыхъо, колхозы бригадирты сæрæндæр. Йæ ном сæм даргъгомау каст, æмæ йæ цыбырæй хуыдтой Идар. Уæнгджын, гуырвидауц, цæрдæг æмæ цæхæрцæст лæг уыд. Къам, къам, кæд бурхилгомау уыди, уæддæр.

Йæ бинойнаг Азауханимæ – фæрæты хъæдæй барст. Ус хъару æмæ зондæй – Нарты Сатана. Конд æмæ уындæй – зæд. Саухил, сауцæст, сауæрфыг, ирдцъар. Йæ цыд – цæргæсы тахт. Бæрæгбоны-иу сæхи куы рацарæзтой æмæ-иу хъæуы уынгты фæрсæй-фæрстæм куы раленк кодтой, уæд-иу адæм, сæ фæдыл кæсгæйæ, сæ къухтæ кæрæдзиуыл æрхостой æмæ-иу загътой:

– Мæнæ зæрдæйы цин, цæсты рухс къай!

Идары хæрззылд, хæрзаив хæдзары дæле лæууыд Агысайы хæдзар. Нæдæр хорз уыди, нæдæр – æвзæр. Иу дзырдæй, зылд, æфснайд хъуаг.

Агысайæн йæ бакастыл, фыццаджыдæр, бæрæг дардта йæ зачъе. Йæ иннæ бæрджытæй зæгъынæн дæр ничи бæззыд. Дæлæмæдзыд, зылынкъах, тæнтъихæг. Дзæбæх дымгæ – уæд æй фæхастаид. Йæ ус Саугуыдан та уыдис, хохы йас сылгоймаг. Йæ къахы айстмæ-иу зæхх банкъуысыд. Йæ хъæлæсы нæрынæй-иу цъиутæ удаистæй фæтахтысты. Иннæ ахæм – йæ тых. Хъайван-иу хуымæтæджы хъилау йе уæхскмæ куы баппæрста æмæ-иу куы фæцæйуад… Пыл æмæ пыл! Хуыцау хорз, æмæ, мæсты циу, уый нæ зыдта. Агыса, мадзурайæ хъуынтъыз лæг, кæртмæ дæр æнæ лæдзæгæй никуы рацыд. Цæуын сæ хъæуы искæдæм, зæгъгæ, уæд-иу йæ усæн цом зæгъыны бæсты лæдзæгæй йе рагъ æрцавта, ус-иу сындæггай разылд æмæ-иу æм фæрсæгау бакаст, уый-иу ын лæдзæгæй уынгмæ ацамыдта æмæ-иу рараст сты: Саугуыдан разæй, Агыса йæ фæстæ, лæдзæг æрцæвын æввонг даргæйæ. Никуы йæм смæсты Саугуыдан. Æгæр арæх-иу æй куы цавта, уæд-иу фестъæлфыд æмæ-иу тыхстхуызæй загъта:

– Цы кæныс, цы кæныс!? Ныр дæ рынчын къух нæ фæрысти?

Агыса куыста Идары бригады. Куыста, зæгъгæ, уæд йæ куыст – ардыгæй дæумæ. Саугуыданы фаг куыст та кæм уыд! Уымæй дæр фос бирæ уарзта.

Цыфæндыйæ дæр хорз сылгоймаг уыди, кæд ын йæ цæсгом хæбуздзыхъхъытæ сдзыгъуыр кодтой, уæддæр.

Идарты уæле та цардысты æрыгон лæг æмæ ус – Музафар æмæ Джулетæ. Кæрæдзиуыл æнувыд сыхæгтæ уыдысты ацы дыууæты бинонтæ. Се ’хсæн кау дæр не сбыдтой. Джулетæ хъомты фермæйы куыста, Музафар та Идары бригады. Иу джиппы уагъдау уыдысты. Сабыр, уæздан, æфсæрмдзæстыг, «а» æмæ «о»-йæ цардысты. Уалынджы сын лæппу райгуырд, æмæ сыл йæ цинæй æхсæв хуыссæг дæр нал хæцыд.

Идартæн сæ баком-коммæ та иунæгæй цардис Виалетæ. Уый дæр фермæйы кусæг. Æмæ куысты бæргæ фæзминаг уыд, фæлæ йæ дзæгъæлдзырд, йæ цымыдис, йæ дам-думтæ… Æгас хъæубæсты, чи кæимæ æмæ цæмæн фæхыл, чи кæй æмæ цæй тыххæй бауарзта, йæ рæбыны кæмæн цытæ æвæрд ис, кæй кæрдзынтæ баисты сау æвзалы, уыдæттæ иууылдæр зыдта. Фæсномыгæй йæ адæм Кишка хуыдтой.

– Уæртæ Кишка чи у, уыцы Виалетæ, – афтæ-иу загътой. Йæ уынд, йæ конд… Æмæ гъа! Нæ дзы раз бæрæг уыди, нæ фæстаг. Фæрсмæ йæм бакæс, уæд та силофкæ фæйнæг! Цæсгомыл фындз зынди, фæлæ йын дзых, цæст, æрфыг, дзыкку бæрæг нæ уыд. Йе ’мгæрттæ куы амæйттæ кодтой æмæ цотджын куы систы, уæд æм æрæджиау бахъардта, йæ хъуыддаг хорз кæй нæу, уый. Æмæ уæд дуканийы иу æргъом бæмбæг балхæдта, æмæ йын фæзынди раз дæр æмæ чъылдым дæр, стæй горæтмæ суади æмæ изæры æрыздæхт сатæгсау къæбæлдзыг сæрыхъуынтимæ, сауцæст, сауæрфыгæй, сырх-сырхид уадул æмæ былтимæ, стæй дæргъæй-дæргъмæ цæстыхаутимæ. Дзæкъулы дзаг та ахорæнтæ æрласта. Æмæ, рæстæг куыд цыди, афтæ Кишка-Виалетæйы цæсгом ирдæй-ирддæр кодта, йæ дарæс хъулонæй-хъулондæр, æрмæст æй уæддæр курæг нæй æмæ нæй.

Кишка чи уыд, уыцы Виалетæйы дæле та царди иу зæронд лæг. Абæбе, зæгъгæ, йæ ном. Æнæ диссаг лæг нæ уыдис уый дæр. Æхца йын æфстау авæрдтай, зæгъгæ, уæд сæм фæстæмæ æнхъæлмæ мауал кæс. Исчи-иу хæсагурæг Абæбемæ куы цыд, уæд-иу ын зарын байдыдтаид:

Ражлука ти, ражлука,
Чужойнæ штарана…

Æрхæндæгæй зардзæн, цалынмæ уазæг сфæлмæца æмæ, йæ къух ауигъгæйæ, нæ феддæдуар уа, уæдмæ. Ус дæр нæ ракуырдта – ничи йын бакуымдта. Афтæмæйты куыддæртæй царди.

Абæбейы дæле та цардысты, чызгæй чи базæронд, ахæм дыууæ хойы – Цыздæ æмæ Дзицци. Кæд фаззæттæ уыдысты, уæддæр ницæмæй æнгæс рахастой. Цыздæйæн йæ рæзыны тых тынг бацархайдта дæргъмæ, æмæ уымæ гæсгæ гуырæй, къахæй, къухæй уыдис дæргъæццон.

Дзиццийы рæзыны тых та ныццавта уæрхмæ, æмæ гуырæй, къахæй, къухæй, цæсгомæй рауади уæрæх æмæ сырхцъар. Дзиццийæн уыди бæзджын, ныллæг хъæлæс, Цыздæйæн та – лыстæг æмæ цъæхснаг. Фæлæ сæм уæддæр иу æмхуызон æууæл ссардтаис: сæ дыууæ дæр – уæзхъус хуыргæрчытæ.

Ацы дыууæ хойы Абæбейыл тынг æнувыдæй узæлыдысты. Буц æй дардтой, сæ цæрæнбон бирæ уа. Цæвиттон, уæлибæхтæ скодтой, зæгъгæ, уæд-иу Абæбемæ фæдзырдтой, нæ кæрдзынтæ, дам, нын акув. Цалынмæ уый минас кодтаид, уæдмæ хотæ фæрсæй-фæрстæм æнкъардæй бадтаиккой, тыхулæфтытæ кодтаиккой æмæ-иу дзырдтой:

– Цæй мæгуыр дæ, иунæг, цæй мæгуыр, – загътаид Цыздæ.

– О, о! Мæ фæрстæ йын айхæлой. Нæлгоймагæн иунæгæй цæрæн и? – фæрæвдз уыдаид Дзицци.

– Ныр дæ хæдзары сылгоймаг куы уаид, уæд алы бон ахæмтæ нæ хæрис?

– Ничи мыл æрвæссы, – дыууæ комыкъулæй æууилгæйæ, дзуапп лæвæрдта Абæбе.

– Уый та дын цы ныхас у? Дæ хуызæн кондджын, уындджын лæгыл?

– Уæдæ, махмæ гæсгæ, дæуæй аивдæр нæлгоймагæн скæнынмæ нæй.

– Гъер мын ды бакомис, Цыздæ?

– Цингæнгæйæ.

– Фендзыстæм, – загъта-иу Абæбе, йæ былты сой сæрфгæйæ. – Мæнæ уал… стæй… бæрæг уыдзæн.

…Иухатт дын, Кишка чи уыд, уыцы Виалетæ хъугдуцджытæм фæхабар кодта:

– Изæрæй диссаджы кино æвдисдзысты, æмæ нын фæскуыст æнæ цæугæ нæй. Æнæ махæй йæ клубы хицау нæ райдайдзæн.

Фæскуыст хъугдуцджытæ сæхи бадзæбæхтæ кодтой, Виалетæйы пудырæй сæ цæсгæмттæ рацагътой æмæ клубмæ араст сты. Кино куы фæцис, уæд фæсивæд хъазт ацарæзтой æмæ сæм ныууырдыг сты, фæйнæ кафты, дам, ракæнут. Ракæфтытæ кодтой. Тынг хорз фидыдтой хъугдуцджытæ кафгæйæ. Æцæг Кишка-Виалетæйæн фыр змæлдæй йæ синты бæмбæг феуæгъд æмæ йын дæлæмæ æрбырыд. Алыгъд хъазтæй. Уалынджы дын Джулетæ ногæй куыддæр ракафыд, афтæ клубы сывæллоны цъæхахст фæцыд – Музафар тарст æмæ мæстыхуызæй лæууы, йæ хъæбысы сывæллон хæкъуырццæй кæуы.

– М’ арт куыд бауазал! Мæ лæппу! – фæхъæр ласта Джулетæ, сывæллонмæ фæлæбурдта, къуыммæ базгъордта, адæммæ йæ чъылдым сыздæхта æмæ йын йæ дзыхы дзидзи фæсагъта.

Музафары хæдфæстæ хъазты астæумæ бахызт Агыса, цы хъуынтъыз вæййы, уымæй зынгæ хъуынтъыздæрæй. Адæмыл афæлгæсыд æмæ, йæ усы куы ауыдта, уæд æм бацыд æмæ йæ лæдзæгæй ахъаззаг æркъуырдта. Саугуыдан йæ цæф аныхта, сыстад æмæ æнæдзургæйæ дуары ‘рдæм араст, Агыса йæ фæдыл, лæдзæг æрцæвынæввонгæй дары. Хъазт дæр фехæлд, уæдæ цы уыдаид, æмæ адæм ахæлиу сты.

…Азаухан уырдыгæй тъæбæрттæй йæ хæдзармæ згъордта. Идар сæ дуармæ лæууыд æмæ тынг мæстыхуызæй клубы ‘рдæм каст. Азаухан æй куы суыдта, уæд æм лæгъстæмæ гæды худтытæ бакодта æмæ фæлмæн хъæлæсæй загъта:

– Сыдæй нæ амардтæ, сыдæй, нæ лæг? Ныртæккæ дæ æз истæмæйты хорз фендзынæн, – йæхæдæг ын йæ хæдон сæрфтытæ кæны, йæ цæппæртæ йын йæ къухæй нымайы, – ацы изæрæй рæсугъддæр мæм никуы кастæ, зæгъгæ йын зæгъы æмæ та йæм фæлмæн бахуды йæ сау цæстытæй, лæгъстæгæнæджы каст æм скæны æмæ дзуры æмæ дзуры. Идар мæсты кæй у, уый цыма нæ хаты, уыйау. Лæг иннæрдæм аздæхт æмæ йæм ницы дзуры.

Азаухан мидæмæ бацыд, лæг дæр тæргайхуызæй – йæ фæдыл.

– Нæ куысты тыххæй дзы ахæм хорз кино æвдыстой, ахæм…

Ницы дзуры Идар. Хæры.

– Гъестæй кино куы фæцис, уæд та ныл уыцы къулыбадæг фæсивæд дуæрттæ сæхгæдтой æмæ, марадз-зæгъай, æддæмæ ма нæ уагътой – фæйнæ кафты, дам, ракæнут. Гъемæ, адæмы æфсæрмæй…

Ницы дзуры лæг. Бахордта. Йæ былтæ асæрфта æмæ хуыссæнмæ йæхи байста. Куы æруатон сты, уæд æм ус рог худтытæ кæны, хъыдзы-мыдзытæ йæ кæны, фæлæ йæм лæг йæ чъылдым сыздæхта æмæ ныхъхъус. «Къах дæ роны», зæгъгæ, йæхинымæры загъта Азаухан дæр æмæ иннæрдæм азылд, йæ къæхтæ æрбатымбыл кодта. Æрдæг фынæйæ йæ цæстытыл ауадысты хæрзхаст хъуццытæ, цæрæнуаты хуызæн аив æфснайд скъæттæ, удæнцой архайæн дуцæнтæ… Стæй йæ цæстытыл ауад Идары хъуынджын цæсгом.

«Райсом æй æрсабыртæ кæндзынæн», – ахъуыды ма кодта Азаухан æмæ афынæй.

…Агыса дæр йæ лæдзæг суанг сæ хæдзармæ цæттæйæ фæдардта, фæлæ дзы цæвыны сæр нал бахъуыд. Саугуыдан йæхæдæг, кæдæм æмæ куыд рæвдз хъуыди, афтæ сæпп кодта. Хæдзары Агыса уыциуцыдæй фынджы уæлхъус æрбадт. Саугуыдан ын уайтагъд йæ разы æвзаргæ хæринаг æрæвæрдта. Цалынмæ лæг хæргæ кодта, уæдмæ уый тасы дон æрбадавта, Агысайы дзабыртæ феппæрста, йæ къæхтæ йын ахсадта, йæ дарæс ын раласта, сывæллонау æй йæ хъæбысы фелвæста, хуыссæнмæ йæ бадавта, хъавгæ йæ æрæвæрдта æмæ йæ хъæццулæй бамбæрзта. Йæхæдæг лæугæ-лæууын цыдæртæ аууылдта, фынг афснайдта, æрхуыссыд æмæ уайтагъд йæ хуыр-хуырæй къустæ æмæ уидгуытæ зæлланг кæнын байдыдтой.

…Музафар, сывæллон йæ хъæбысы, афтæмæй кæуынхъæлæсæй дзырдта:

– Омæ, йарæбын, æз дæр лæг куы дæн, мæнæ ай дæр сывæллон куы у, уæд уанцон куы нæу…

– Уый афтæ у, – зæгъы Джулетæ дæр кæуындзæг хъæлæсæй, – фæлæ адæмы зæрдæхудты бацæуын дæр цас аив у? Чи нæ схъомыл кодта сидзæрæй? Чындзæхсæвтæ-йедтæ нын чи фæкодта? Адæмæн нæ кувæм уый тыххæй?

– Омæ æз дæр лæг куы дæн! Ай дæр сывæллон куы у, уæд уанцон нæу…

– Уый афтæ у, афтæ, фæлæ адæмы зæрдæхудт…

Сæ хæдзармæ æрбахæццæ сты. Музафар сывæллоны æрæвæрдта æмæ йæм бахъарæг кодта:

– Йæ, мæгуыр дæ бон, гъе, æнæ мадæй чи хъомыл кæны!

Уыцы ныхæстæм Джулетæ йæ хъæлæсыдзаг нырдиаг ласта:

– Мæнæ цы ‘намонд бон райгуырдтæн! Кæд мæхи æрбамарон, æндæр цы кæнон, уый куы нæ зонын!

Уæд Музафар йæ тъизын фæуагъта æмæ Джулетæйы тарстхуызæй афарста:

– Ныр цытæ дзурыс? Ай саби куы у… Æз лæг куы дæн…

– Уæдæ цы кæнон, куынæ мæ ‘мбарыс, уæд!

– Æз дæу?! Æз дæу не ’мбарын?!

– Мæ сыгъдæг уарзондзинадыл мын гадзрахатæй куы цæуыс!

– Æз?!

– Гъемæ дæ уадзын. Æрбакæн-иу, мæнæй хуыздæр аргъ кæмæн кæнай, ахæм! – Ус сывæллонмæ фæлæбурдта æмæ, куыддæр акъахдзæф кодта, афтæ уый æрбацъæх, æрбадымст, банæтыд.

– Æллæх! – фестъæлфыд Джулетæ. – Æри-ма сыгъдæг хæцъилтæ. – Сывæллоны райхæлдта, асыгъдæджытæ йæ кодта, йæ быны йын хус хæцъилтæ айтыдта æмæ йæм дыууæйæ дæр, сæ мидбыл худгæйæ, кæсынц. Сывæллон сæм исдуг ныджджих, стæй æваст ныххудти, ныццин кодта æмæ йæ гæндзæхтæ сцагъта.

– Базыдта нæ! – æмулæфт скодтой ныййарджытæ æмæ кæрæдзиуыл ныттыхстысты. Афтæмæй, сæ лæппумæ кæсгæйæ, хъæбыс-хъæбыс лæууыдысты æмæ хъуыды кодтой: ай хуызæн аив æмæ зондджын сывæллон зæххыл нæма уыд, стæй райгуыринаг дæр нæу – иу хуры тын æрхауд зæхмæ æмæ уыдоны хай фæцис.

…Кишка-Виалетæ иу-цалдæр лæппуйæн бæргæ балæгъстæ кодта, нæхимæ ма мæ схæццæ кæнут, зæгъгæ, фæлæ йын уыдон цыдæр æфсæнттæ акодтой æмæ æндæр чызджытимæ афардæг сты.

Мæй скаст. Бæстæ ныррухс, уæдæ цы уыдаид. Бæлæсты фæлмæн сыр-сыр цыди, хæфсытæ ерысæй уасыдысты, куыйты рæйын хъæуæн йæ иу кæронæй иннæмæ хъуысыд. Виалетæ та æнкъардæй хылди йæ хæдзармæ. Кæрты дуармæ бандоныл æрбадт, мæймæ нымдзаст æмæ, хъæрзгæйæ, загъта:

– Æллæх-æллæх! Ноджы ма мæм ацы мæй дæр афтæ куы ныдздзагъыр вæййы… Цы тæригъæд дæ, мæ уд, цы тæригъæд!

Арф ныуулæфыд, сыстад, мидæмæ бацыд. Йæ синты бæмбæджытæ хъавгæйæ рафтыдта æмæ йæ уазал хуыссæны æрхуыссыд.

Æрфынæй хъæу. Ныссабыр сты куыдзæй, хæфсæй, адæмæй. Æрмæст ма мæй йе ’взист тынтæ зæхмæ калдта, бæлæстæ сыбар-сыбур кодтой, æмæ уыджы зæрдæуынгæггæнæг уасын кæцæйдæр хъуысти.

…Бон нæма æрбацъæхтæ, афтæ йæ хуыссæнæй цæрдæг рагæпп ласта Азаухан, йæ дзæбæхдæр къаба йæ уæлæ æрбаппæрста, сæрыхъуынтæй, цæсгомæй йæхи бацалцæгтæ кодта æмæ йæ лæджы цурмæ къленцæй бауад. Лæг фынæй кæны. Азауханы зæрдыл æрбалæууыд, зулдзых æм кæй у, уый æмæ, бахудгæйæ, загъта:

– Ницы кæны, мæ хур. Мæнæ уал æххæст мæ хъуджы радуцон, стæй дæ зæлдаг фестын кæндзынæн, – йæхæдæг бедраимæ скъæтмæ фæраст.

Лæг дæр уæдмæ сыстад, рацыд кæртмæ, йæ кусæн дарæсы цæппæртæ æвæргæйæ. Йæ цæсгом… Сау мигъ никуы федтат! Фæлæ Азаухан барæй йæхи ницыуынæг скодта. Афтæ йыл узæлы, раст æй цыма афæдз нæ федта, уыйау.

– Уый ды куы дæ! – загъта Азаухан. – Æзынма, дуне æваст цæмæн ныррухс. Афынæй ма кодтаис. Ныртæккæ дæ хæринаг дæр цæттæ уыдзæн. Изæры-ма бавдæл æмæ дæ ног уæлæдарæс скæн æмæ цом дæлæсыхмæ. Къамы хуызæн дзы вæййыс.

Афтæтæ дзуры æмæ дзуры, рог худтытæ кæны, йæ дарæс ын асæрфы, йæ хæдоны цæппæртимæ йын архайы. Идар ын, æнæдзургæйæ, йæ къухтæ асхуыста, сæрыстырхуызæй кæрты дуары ‘рдæм араст, гыццыл дуар ныггуыпп ласта æмæ æххормагæй фæцæуæг. Азаухан йæ фæдыл кæсгæйæ аззад, загъта:

– Ничи йæм кæсы?! Кæмæн фыддæр – хъæбæрдæр!

Йæ цæстытæ доны разылдта, асиныл æрбадт æмæ ныккуыдта. Уалынджы зæхх базмæлыд, кæрты дуар, хъинцгæнгæ, байгом, æмæ кæртмæ æрбахызт Саугуыдан.

Азауханы кæугæйæ куы федта, уæд йæ бæзджын хъæлæсæй ныббогътæ ласта æмæ йæ фарсмæ асинтыл æрбадт.

– Цы кæныс ды та? – йæ кæуын фæуагъта Азаухан.

– Хайуан, дам!

– Кæй хайуан?

– Æмæ гъа!

– Омæ уæддæр кæй хайуан?

– Никæй. Мæнæй уый, дам, у хайуан.

– Хайуан дæ рахуыдта?

Саугуыдан йæ сæрæй акуывта о, зæгъгæ.

– Гъæ-гъи! – загъта Азаухан. – Ничи йæм кæсы? Æмæ уымæн цы хос ис, уый нæ зоныс? Къух дард фæхæсс æмæ – дзæхст! Цы у дæ цуры, хъæды сысты йеддæмæ?

– Рынчын у!

– Кæд рынчын у, уæд йæ рынчыны бынаты æнцад бадæд!

Кæрты дуары хъинц та фæцыд, æмæ раздæр æрбазынд авдæн, йæ фæдыл та Джулетæ æд сывæллон. Æрлæууыд æмæ уыциу куыд ныккодта. Уый кæуынмæ та Азаухан æмæ Саугуыдан дæр фемæхстысты. Бацыдысты йæм кæугæйæ æмæ сæ иу сывæллон айста, иннæ – авдæн, фæстæмæ æртæйæ дæр асинтыл æрбадтысты æмæ хæкъуырццæй кæуынц.

Кишка-Виалетæ цыдæр архайдта, афтæмæй йæм Идарты кæртæй æрдиаг æрбайхъуыст.

– Æллæх! Уым цыдæр и! – зæгъгæ, фæкодта æмæ йæ уæлæ тагъд-тагъд цыдæртæ æрбаппæрста, лæф-лæфгæнгæ Идарты кæрты смидæг. Устыты кæугæйæ куы федта, уæд сæ фарсмæ æрбадт, йæ фæччитæ адзæбæхтæ кодта æмæ лыстæг цъæхснаг хъæлæсæй нынниудта.

Сæ фаг куы фæкуыдтой, сæ тыппыртæ куы суагътой, уæд исдуг æнæдзургæйæ абадтысты, хæкъуырцц улæфтытæгæнгæйæ.

– Цæуыл куыдтам, цæуыл? – æппынæрæджиау сæ афарста, Кишка-Виалетæ чи уыд, уый, æмæ сыл ныр та худæг бахæцыд.

Стæй Азаухан йæ цæстытæ асæрфта, йæ фындз амарзта æмæ загъта:

– Тъизынæй æцæгдæр ницы ис. Исты сын æрхъуыды кæнын хъæуы.

– Æмæ сын цы æрхъуыды кæндзынæ? – банæрыд Саугуыдан. – Æрдзæй сæ конд афтæ у æмæ…

– Сæ конд! Æмæ махмæ ницы конд и? Кæс-ма, Хуыцауы тыххæй! Сæ дарæсмæ сын зил, сæ гуыбынтæ сын æфсад, сæ хæдзæрттæ сын рæвдз дар! Æмæ сæ исты домæм уый тыххæй? Æрмæстдæр иу: у-ва-же-ни!

– Бæгуыдæр, иунæг уважени, – загъта Джулетæ, – уый дзы куы нæ уа…

– Ницы уыйас уважени сæ домдтам! – банæрыд та Сагуыдан.

– Гъемæ сæ кæд нæ домдтам, уæд æй гъеныр æрдомдзыстæм! Уæдæ ныл цæуыл футтытæ æмæ диссæгтæ кæныц? Хъуыддаджы фæдыл нæ ацыдыстæм клубмæ? – бафарста Азаухан.

– Хъуыддаджы! – æмхъæлæсæй загътой сылгоймæгтæ.

– Æмæ нæхи ирхæфсынмæ куы ацыдаиккам, уæддæр уадиссаг у! Бар нæй? Уæд сын уыдон цы митæ сты?! – Саугуыдан йæ цæф уæхск аныхта æмæ сцæйкуыдта.

– Ныхъхъус у! – фæхъæр ыл кодта Азаухан. – Мæ фæндмæ байхъусут. Max хъуамæ нæ лæгтæн бамбарын кæнæм, сылгоймаг цы у æмæ ног царды мидæг цы бынат ахсы, уый! Иу къуыри æнæ рæвдыд, æнæзылд, æххормæгтæй куы ацæрой, уæд нæм сæ гуыбыныцъæрттыл æрбабырдзысты. Цыбырæй, бавдæлæм æмæ иу къуыри нæ хæдзæрттæй фæлидзæм!

– Гъер адон сæрхъæнтæ не сты, – йæхиимæ дзурæгау загъта Виалетæ. – Дæ лæгæй барвæндæй ацу! Уважени, дам! Нычъчъыртт кодтон æз ахæм уваженийыл! Мæ хæдзар лæджы тæф кæнæд, уый йеддæмæ!

– Омæ кæдæм фæцæуæм? Кæй хъæуæм? – загъта Джулетæ.

– Уæртæ Дзицци æмæ Цыздæйæн замманай дынджыр хæдзар, – загъта Азаухан.

– Æмæ нæ уадзынц?

– Æрлæгъстæтæ сын кæндзыстæм. Цæугæут æмæ æд дзаумæттæ – Цыздæтæм. Стæй-иу авзарæнт нæ лæгтæ! Сæ гуыбынтæ сæ куы срæхойой…

– Хæдзары æхцайы мур ма ныууадзут. Суанг сын сæ дзыппыты дæр баджигул кæнут.

– Хæдзари-хæдзар зилдзысты, æмæ сæ адæм æфсаддзысты.

– Адæмимæ дæр баныхас кæндзыстæм.

…Изæрыгон Идар йæ куыстæй сæхимæ æрбацæйцыд. Йæ цæстытыл уадысты Азауы сау цæстытæ, йæ худæндзаст, йæ цæрдæг змæлдтытæ æмæ зæрдæхъæлдзæгæй йæ хæдзармæ тындзыдта. Фæлæ ай цы хабар у? Хæдзар талынг. Сæ хъуг уынджы къæйыл лæууы æмæ мидæмæ баниу-бауас кæны.

– Цыдæр ныл æрцыд! – фæтарсти Идар. Хъуджы кæртмæ бауагъта, хæдзармæ базгъордта, пецы сæр спичкæтæ, сгаргæйæ, ссардта, цырагъ ссыгъта, бакаст иу уатмæ, иннæ уатмæ – змæлæг нæй!

– Ацы сыл бынтондæр скъулбадæг! – хъæрæй загъта, стæй стъолыл цыдæр гæххæтт ауыдта. Фелвæста йæ:

«Мæ цæргæс! Æз ацыдтæн дæ ахстонæй. Сылгоймагмæ паддзахадæй бартæ кæй ис, уый кæд бамбарай æмæ мын уважени кæнай, уæд æрбаздæхдзынæн, кæннод нæ!

Дæ кæддæры Тауче».

Идар хæлиудзыхæй аззад, дуары ‘рдæм бакаст, къуымтыл йæ цæст ахаста, æркаст та гæххæтмæ, æмæ йæ цæсгом сырх хъулæттæ афæлдæхт.

– Æ, цъаммарæй чи райгуырд, уыцы налат! Цытæ мын уæнды!

Катайгæнгæ, уаты къуымты æрзылд, цырагъмæ фæлæбурдта, кæртмæ ратындзыдта æмæ ам Агысаимæ хæрхæмбæлд фесты. Уымæн дæр йæ къухы гæххæтт. Идармæ йæ бадаргъ кодта.

– Уый та циу?

– Бакæс æй!

Гæххæттыл зылын-мылын дамгъæтæй фыст:

«Ацыдтæн. Цалынмæ нын уважени кæнат, уæдмæ. Дæ риссаг къух хъахъхъæн. Ацы хъаймæт дæр кæд бирæ нæ ахæссид. Æз».

Уалынджы уынджы кæйдæр къæхты тъæбæртт фехъуыст, кæрты дуар нырриуыгъдæуыд, æмæ мæнæ Музафар мæрдон фæлурсæй кæрты смидæг.

– Мæ… Мæ… Мæ… – ныхас йæ дзыхы нал бады.

– Цы! Цы! – фæгæпп ластой лæгтæ.

– М-мæ-мæнæ… – сфæрæзта Музафар æмæ Идармæ гæххæтт бадаргъ кодта.

Идар хъæрæй бакаст:

«Мæ дунейы рухс! Кæд ацыдтæн, уæддæр мæ зæрдæ демæ баззад. Фæлæ гæнæн нæй. Уважени мын куы нæ уа дæуырдыгæй, уæд нын иумæ цæрæн нæй. Сывæллон дзæбæх у. Дæ зæрдæ йæм ма ‘хсайæд».

– Дуне иннæрдæм рафæлдæхт, æви? – Идар йе ’мбæлттæм бакаст.

– Уæдæ нæ? Дæ лæджы искуыдæр ма æххормагæй ныууадз! – фæхъæр ласта Агыса.

– Кæд ма йын æз нæ кодтон уважени, – кæуынхъæлæсæй загъта Музафар.

Идарæн хæринаджы коймæ йæ ахсæн срыст æмæ йæ маст бынтондæр рафыхт. Асинтыл уæлæмæ сызгъордта, тымбылкъухæй уынджырдæм бавзыста æмæ хъæлæсы дзаг бартхъирæн кодта:

– Фæлæуу, уæртæ налат! Æз дын, лæг циу, уый куы нæ фенын кæнон!

– Æз дын мæ лæдзæг дæ тæккæ синтыл лыстæг муртæ куынæ ныккæнон! – бацырын Агыса дæр.

– Йарæбын, цы йын кодтон? Куы ницы мæ сæрæн зонын! – нырдиаг та кодта Музафар.

– Ахæрын дæр æвзæр нæ уаид, – загъта Идар.

– Ницы нæм и. Агуырдтон, – бахъуыр-хъуыр кодта Агыса.

– Махмæ дæр, – арф ныуулæфыд Музафар.

– Стæ-ма, æз исты фенон, – Идар мидæмæ бацыд.

Исдуг уырдыгæй йæ æлгъыст æмæ æгты зæланг хъуыст, стæй цы мæсты уыд, уымæй мæстыдæрæй раздæхт.

– Туй, цъаммар, – загъта, – марадз-зæгъай, кæд иу кæрдзыны къæбæр, иу капекк ныууагъта! Цом-ма, адæм хорз сты…

Феддæдуар сты æмæ уынджы уырдыгмæ цæрдæг асæпп кодтой.

Виалетæ рудзынгæй лæгты фæдыл кæсы. Уыдон куы фæаууон сты, уæд йæ рудзынг ахгæдта æмæ уайтагъд уынджы фегуырд. Хъуыддагхуызæй Идары хæдзары смидæг. Тæрхæгæй бедра райста, скъæтмæ бацыд æмæ хъуг дуцыныл æрбадт. Дуцы, йæхиимæ хъæрæй дзуры:

– Фæлæуу, æдылы къоппа, æз ацы лæджы мæхирдыгæй куы нæ фæкæнон! Мæхи йæм фæлмæн куы аскъæрон… Нæлгоймаг тæссонд у! Бæмбæджджын гуырыконд дæр æй тавы, йæ гуыбын ын адау, æндæр.

Уалынмæ кæйдæр хæдзарæй рацыдысты Идаритæ, уынджы астæу æрлæууыдысты æмæ, мæстæй тъæппытæ хаугæ, сæ гæндзæхтæ цæгъдгæйæ, карз ныхас кодтой.

– Иры дзыхъхъы искуы ахæм хабар æрцыд, æмæ уазæджы зыбыты æххормагæй рарвит!

– Кæрдзын, дам, не скодтон! Нывыл сылгоймаг та искæмæй æрбадавы!

– Хъæдындз дæр сæм не ‘рзад!

– Иу арахъхъ уæд та макæмæ баназ!

– Иу хæдзары ма разынæд кæрдзыны къæбæр! – Идар арф ныуулæфыд æмæ загъта:

– Цом нæ хæдзæрттæм. Хуыздæр гæнæн нæй.

Хæрзæхсæв загътой кæрæдзийæн æмæ æнкъардæй алчи йæ хæдзармæ ахылд. Музафар уайтагъд уынгмæ ракаст æмæ дзы куы никæй федта, уæд хъуызгæ-хъуызгæ Цыздæты кæрты балæууыд.

…Цыздæты стыр уаты нæ сылгоймæгтæ дзаджджын фынджы уæлхъус бадтысты. Алы хабæрттæ, хъазæн ныхæстæй худтысты гыццыл истæуыл дæр.

Стæй Саугуыдан йæ къæбæр фæстæмæ æрæвæрдта æмæ загъта:

– Мах худæм, мах хæрæм, нæ лæгтæ та афонмæ æххормагæй æмæ æнæ рæвдыдæй…

– О, цæй! Ссадæй, сойагæй, картофæй хæдзары алцыдæр ис. Скæнæнт æмæ хæрæнт! – скарста Азаухан.

Фæхъус та сты, æнкъардæй бадынц. Æмæ уæд Азаухан сындæггай базарыд:

Æз, хохмæ цæугæйæ,
Цы хæхтыл фæзылдтæн,
Тæрсгæ ’мæ ризгæйæ, гъей!
Æз, ардæм цæугæйæ,
Цы уарзон ныууагътон,
Кæугæ ‘мæ ниугæйæ.

Зары Азаухан. Хъырнынц иннæтæ. Сæ цæссыг сæ тæбæгътæм кæлы.

– Ныр, Азаухан, – лæгъстæгæнгæ райдыдта Саугуыдан, – куы ауаиккам æмæ сæ истæмæйты куы афсадиккам… Стæй фæстæмæ ардæм. И?

Ницы дзуры Азаухан.

– Кæннод, – загъта Джулетæ, – сæ ахсæнтæ куы фехæлой.

– Æмæ гъа! – æрæджиау сфæрæзта Азаухан дæр.– Нæ зонын…

– Цы зонын æй хъæуы, – фæгæпп ластой Саугуыдаи æмæ Джулетæ. Ныртæккæ фæстæмæ ам уыдзыстæм.

Февнæлдтой фынджы хæринæгтæм, атыхтой сæ. Азаухан дæр, рахъуыды-бахъуыды кæнгæйæ, цыдæртæ систа, исдуг æнæдзургæйæ алæууыд, стæй сæ фæстæмæ æрæвæрдта æмæ загъта:

– Нагъ! Уый гæнæн нæй. Афтæтæ куы кæнæм, уæд ма тæргай цæмæн фæлыгъдыстæм?

– Ихы къæртт! Ихы къæртт ис дæ риуы, зæрдæ нæ, фæлæ! – сæрдиаг кодта Саугуыдан æмæ йæ хæринæгты тыхтон фынгмæ мæстыйæ баппæрста.

Кæртæй æрбайхъуыст куыдзы мæллæг ниуын. Джулетæ фестъæлфыд, рудзынгмæ йæхи байста, акаст æмæ дын бæласы бын Музафары куы ауынид.

– Уыцы куыдз, æвæццæгæн, æххормагæй ниуы, – загъта, фынгæй цыдæртæ айста æмæ феддæдуар.

Музафар йæ бынаты æнцад лæууыд.

– Мæ дунейы рухс! – Джулетæ йæ лæджы хъæбысмæ йæхи баппæрста, сæрфтытæ йæ кæны уадулæй, сæрыхъуынæй. – Мæ къона акæнай. Сыдæй нæ мæлыс? Мæнæ ма адон ахæр, – йæ дзыхы йын хæринаг тъыссы. Музафар бирæгъау æнæууылдæй ныхъуыры.

– Сывæллон куыд у? – æууилгæ-æууилын афарста.

– Дзæбæх у. Дæ зæрдæ йæм ма ‘хсайæд. Абон ын афтæ зæгъын: зæгъ-ма, мæ къона «баба» æмæ дын афтæ «ба-ба».

– Æцæг?

– Мæ мард фен!

– Уыныс, куыд æмбаргæ у! Цом-ма, иу каст æм уæддæр бакæнон.

– Азаухан мæ куыйты хæринаг фæкæндзæн!

– Уæ, уыцы Азаухан… – æмæ та кæрæдзиуыл ныттыхстысты. Æрæджиау Музафар афтæ:

– Цом-ма уал иу гыццыл нæхимæ.

– Нæй гæнæн.

– Сахатырдæг уæд та.

– Нæй гæнæн!

– Уæд та мæнæ къутæрты аууонмæ.

Джулетæ Музафары хъæбысæй йæхи атыдта æмæ афтæ:

– Цы, дам, цы?! Къутæртæм мæ ласыс? Æмæ дын исты хæтаг сыл дæн? Æнæгъдау! – цæхгæр фæзылди æмæ хæдзармæ фæцæуæг.

– Фæлæуу-ма, хъазгæ кодтон, – бæргæ ма йæм дзырдта Музафар, фæлæ йæм Джулетæ фæстæмæ дæр нал фæкаст.

Диссаджы райдзаст дуне уыд дыккаг бон. Арв – сæгъы цæстæй сыгъдæгдæр. Хур дæр уыцы фæлмæнæй йæ цæст дары зæхмæ. Фæлæ Идар æрдзы рæвдауæнтыл нæ уыд. Райхъал тынг стонгæй. Агъуысты уæлдæфмæ басмыстытæ кодта, æмæ хæринаджы тæф куы никуыцæй цыд, уæд йæ зæрдыл æрбалæууыд, цы бæллæхы бахаудта, уый. Фæгæпп ласта æмæ, йæ дарæс йæ уæлæ мæстæйхæлгæйæ кæнгæйæ, дзырдта:

– Фæлæуу-ма дзы, уæдæ, уæртæ куырысмæдзог! Мæ зын – дæуыл фæхæст!

Рацыд æддæмæ. Йæхи ахсадта, алæууыд, ахъуыды кодта: «Хъæдындз, булчъытæ бæргæ ис, фæлæ кæрдзын, кæрдзын!» Ауад цæхæрадонмæ, хъæбысы дзаг хъæдындзтæ æмæ булчъытæ æртыдта æмæ, куыддæр кæртмæ æрбахызт, афтæ гыццыл дуары дæргъвæтин хъинц фæцыд, æмæ æрбазынди Агысайы фæстаг æрдæг, стæй йæхæдæг æнæхъæнæй дæр – сыдз-мыдзы цæугæйæ кæртмæ æрбахызт. Хъавгæ йæ мидбынаты зылд æмæ уæд рабæрæг, уымæн дæр йæ хъæбыс хъæдындзтæ æмæ булчъытæй йæ тæккæ дзаг кæй у, уый.

– Гъæйдæ-гъа! Хъæдындз мæнмæ фаг нæй?

– Мæнæ зæгъын цыдæртæ… Фæлæ къæбæр нæй æмæ…

Ногæй та гыццыл дуары хъыллист фæцыд, æмæ дзы ‘рбазынд дынджыр къах ирон дзабыры, йæ фæдыл – иннæ дынджыр къах арфхъусджын къалосы, стæй – хъæбысы дзаг хъæдындзтæ æмæ булчъытæ, æппынфæстаг та – худгæ- ‘рттивгæйæ, Музафары цæсгом.

– Ай дæр та хъæдмæ сугтæ æрбампъыхта! – бардиаг кодта Идар. – Фæлтау иу дзулы къæбæр…

– Къæбæр нæй, – саст хъæлæсæй загъта Музафар, исдуг къæмдзæстыгæй алæугæйæ, стæй йæ хуын стъолыл æркалдта.

– Йарæбын, – загъта Идар, – ныр иу дзул нæ алхæниккам!

– Сом ссардтон, – загъта Музафар.

– Сом? Уый æнæхъæн мулк куы у! Сæпп кæ дуканимæ!

Музафар куы феддæдуар, уæд Агыса йæ дзыпмæ нывнæлдта, цъæх авг дзы систа, стъолыл æй æрæвæрдта æмæ загъта:

– Мæнæ ма ай ссардтон. Басмуд ма йæм, Идарыхъо, арахъхъ нæу?

– Смудынхъом ма куы уаин, уæд мæгуыр уаин! Мæ фындз ныннуд.

– Уæдæ мæнæн дæр æмыр æхгæд куы у.

– Кæм æй ссардтай æд рыгтæ?

– Йæ нозт æмбæхсæн бынаты. Сыгъдбын ын вæййы, фæлæ уæддæр карзæй хæцаг у.

– Уæдæ уал нæм арахъхъ уыдзæн! Æз агуывзæтæ радавон, – Идар асинтыл, лæппуйы сæррæттытæгæнгæ, хæдзары скуыси æмæ цæсты фæныкъуылдмæ дыууæ агуывзæимæ фездæхт.

– Æркæ-ма! Абон Хуыцауы бон у, æмæ йын Йæ табуйаг ном ссарæм.

– Мæтæй нæ амардтой нæ сылтæ! Замманай сæрибар цард нын ис! Дзæнæт, дзæнæт, – загъта Агыса, арахъхъ уадзгæйæ. – Цæй, уæдæ, абон кæй бон у, уый хорзæх нæ уæд!

– Оммен! Цæй, уыциу цæфæй!

Нуазæнтæ сæ хъæлæсты бакалдтой, аныхъуырдтой сæ, стæй хæлиудзыхæй, дзагъырдзæстæй кæрæдзимæ нымдзаст сты. Ницы дзурынц.

– Ай цыдæр хъылма ма уæд, –- фæсусхъæлæсæй сфæрæзта Идар.

Агыса хъихъхъытæгæнгæ хъæдындзмæ фæлæбурдта æмæ удаистæй æууилы. Идар та донмæ фæлæбурдта æмæ йæ хъæлæс æнхъæвзы. Музафар, дзул йæ дæлармы, афтæмæй сæ цуры алæууыд.

– Ныр нын ницыуал у, – загъта, дзул стъолыл æрæвæрдта, уæлдæфмæ басмыста, агуывзæйы йæ фындз фæтъыста. Тарстхуызæй бакæстытæ кодта Идаритæм æмæ сæ фæсус хъæлæсæй афарста.

– Фæтæген банызтат æви?

– Уастæн емынæ куы аныхъуырдтаиккам, – загъта Идар.

– Ницы нын уыдзæн. Ирон лæджы ахсæны марг дæр тайы, – хуыфгæ-хуыфын сдзырдта Агыса.

Уæдмæ та дуары хъинц фæцыд, æмæ мæнæ кæртмæ тасгæ-уасгæ æрбахызт Виалетæ. Цы хъулон вæййы, уымæй кæркæ-мæркæ хъулондæрæй. Йæ иу къухы – арахъхъы гуыбынджын графин, иннæйы – чъирихæссæн тæбæгъ урс цикъæйы бастæй. Кæрты астæу æрлæууыд, цалдæр тасты æркодта, йæ цæстытæ уæларвмæ систа, стæй сæ зæхмæ ныццавта æмæ загъта:

– Уæ райсомтæ хорз!

– Уæ, кæй райсом у, уый хорзæх дæ уа; уæ, дæ къухтæ сызгъæрин фестой; уæ, амæндты хуыздæр дæ хай фæуа! – æмхъæлæсæй схор-хор кодтой лæгтæ.

Виалетæ стъолмæ денджызы хъазау баленк кодта, йæ хуын æрæвæрдта æмæ загъта:

– Дæсны нæ дæн къæбæр кæнынмæ, фæлæ, зæгъын, æххормаг уыдзыстут, æмæ…

Уæ, мæгуыр Виалетæ! Нæ федта, куы цыд, уæд йæ сыхæгты рудзгуытæй сылгоймæгты сæртæ куыд разындысты æмæ Виалетæйы фæдыл куыд кастысты, стæй сылгоймæгтæ куыд рауадысты, сæ фæрæттæ æмбæхсгæйæ, æмæ Виалетæйы хæдзары куыд скуыси сты, уый!

Нæлгоймæгты цæстытæ цæхæртæ калын байдыдтой, сæ хъæлæсты зæланг цæуы:

– Уæ, дæ хуын бирæ уа, – зæгъынц, – усгурты хуыздæр дæ хай фæуа, – зæгъынц, – нарты Сатана дæ, –зæгъынц. Кувынц, нуазынц, хæрынц. Виалетæйæн йæ цæсгом рухсæй-рухсдæр кæны, йæ ратас-батас фæтынгдæр æмæ та йе ’рфгуыты бынæй Идармæ фæлмæн, рæвдаугæ цæстытæй бакæсы.

Æмæ та кæцæй федтаид Виалетæ, йæ хæдзарæй сыхæгты устытæ куыд рагæппытæ ластой, кæйдæр сабийы куыд рацахстой, йæ хъусы йын цыдæртæ куыд адзырдтой æмæ сæ хæдзæрттæм куыд фæлыгъдысты, уый. Саби, лæфлæфгæнгæ, Идарты кæрты дуарæй æрбахъæр кодта:

– Уæ, Кишка! Уæртæ дын Аккаты хуытæ дæ кау басастой æмæ дæ цæхæрадонмæ баирвæзтысты! Фæдис!

– М’ арт бауазал! – ныцъцъæхахст ласта Виалетæ æмæ згъорынмæ фæци. Уайтагъд йæ хæдзарæй райхъуыст кæуыны æрдиаг, дзыназын æмæ сау æлгъыстытæ.

Æвиппайды Агыса мæрдон фæлурс æрбаци, фæдыдагъ, йæ гуыбынмæ фæлæбурдта æмæ ныккæрзыдта.

– Цы кодтай? Цы кæныс?!

Агыса цæф сырдау фестъæлфыд, уыциу сæррæттæй цæхæрадоны смидæг æмæ, хъæдындзтæ ссæндгæ, уазæгдоны скуыси.

– Цы кодта, цы? – фæсонт Музафар.

Фæлæ Идар дзурынхъом нал уыд – ныффæлдæхт стъолыл æмæ худæгæй басур.

– Марг… марг, дам… ирон лæджы ахсæн… Ницы, дам нын уыдзæн… нæ, дам нын уыдзæн…

Уый худынмæ Музафарыл дæр худæг бахæцыд.

– Фæтæгенæй афтæ фæци?

– Уæдæ нæ!

Æмæ та дыууæйæ дæр худæгæй бакъæцæлтæ сты. Фæлæ Идарæн йæ худын цæхгæр фæсыкк, йæ цæсгом цикъæйау афæлурс, йæ тъæнгтæм фæлæбурдта æмæ ныкъкъæдзтæ.

– Ницы, дам нын уыдзæн!.. Ирон лæджы дуртæтайæн ахсæнæн… – Фæгæпп ласта. – Нæ, дам нын уыдзæн! Нæ, дам нын уыдзæн ницы мур дæр! – афтæ хъæргæнгæ, нартхæртты ‘хсæнмæ азгъордта.

Фæстæмæ куы бамбырд сты, уæд Музафар нæуæндонхуызæй райдыдта:

– Ныр, зæгъын… бацæугæйæ… æмæ сæ хатыртæ ракургæйæ, нæ йедтæй… къæбæргæнджытæй… уæд куыд уаид?
Идар æмæ Агыса кæрæдзимæ бакастысты.

– Цæугæ нын у! – фæгæпп ласта Агыса. – Æвæстиатæй!

Фестадысты. Идар загъта:

– Цомут!

Æмæ лæууынц.

– Цæй, цом, – загъта Агыса.

Æмæ та лæууынц.

– Цæуæм, уæдæ? – афарста Музафар.

Лæууынц.

– Цæй, ды разæй ацу, Идар.

– Нæ, нæ! Ды хистæр дæ, Агыса.

– Нæ, нæ! Ды та бригадир дæ! Стæй мæнæй цæй дзырддзæугæ лæг ис…

Дзицциты кæрты æнгуз бæласы бын дзаджджын фынджы уæлхъус бадтысты нæ сылгоймæгтæ. Ничи сæ ницы дзуры. Алчи сæ къæбæр райсы, акомдзаг кæны, æнæбары йæ æууилы æмæ та сæргуыбырæй хъуыдыты аныгъуылы. Æрмæст Цыздæ æмæ Дзицци гъæйттæй хæрынц, æууилынц, лæбурынц. Азаухан тыххæйты искуы-иу хатт хъазæн ныхас срæцугъы, фæлæ йыл схудæг куы нæ вæййы, уæд та хъусæй фæбады.

Стæй дын Саугуыдан куы бахъарæг кæнид, йæ фæдыл Джулетæ. Азаухан сыл раздæр схъæртæ ласта, стæй уый дæр нал фæлæууыд, ныккуыдта. Кæуынц, хъарæг кæнынц. Иу иннæйы дзыхæй хъарæг исы.

Уалынджы кæртмæ Идар æрбахызт. Къæмдзæстыгхуызæй. Йæ фæдыл – Агыса æмæ Музафар. Тæфæрфæсгæнджытау æрлæууыдысты – ницы дзурынц. Сылгоймæгтæ фестадысты æмæ сæм хæлиудзыхæй кæсынц. Æрæджиау Идар загъта:

– Фарн уæ бадты.

– Фæрнæйдзаг ут, – дзуапп радта фæсус хъæлæсæй Азаухан. – Мидæгдæр рахизут, нæ буцгæнинаг уазджытæ.

– Бузныг, – загъта Идар. – Мæнæ уæ, зæгъын, бабæрæг кæнæм, зæгъын. Кæд, зæгъын…

– Мæнæ фынгмæ саккаг кæнут. Кæд, мыййаг, æххормаг стут.

– Нæ, бузныг. Æфсæст стæм, – загътой лæгтæ æмæ, куыд амал уыд, афтæ рæвдзæй фынгмæ сæхи байстой, æрбадтысты. Алчи йæхионы фарсмæ. Сæ къухы сын уыдон нуазæнтæ фæсагътой.

Зæрдæхæлд фесты сæ устытæ, сæ зыдæй хæрдмæ сын куы бакастысты, уæд.

– Мæ фæрстæ уын айхæлой! Сыдæй куы фæцæймардыстут! – ныннæрыд Саугуыданы цæссыгдзаг хъæлæс.

– Мæнæ ма ай фен, – загъта Азаухан, Идары тæбæгъы карчы æрдæг æвæргæйæ.

– Ахæр, мæ дунейы рухс, – загъта Джулетæ. – Дæ карæн лæппу-лæг бирæ хъуамæ хæра.

– Бæстон æууил! Дæ хъуыры сæдзы! – Саугуыдан Агысайы цур дзидзайы фæлмæнтæ æвæры.

Хæрд куы фесты, сæ сойæдзаг былтæ куы ныссæрфтой, уæд Идар загъта:

– М-м-м, йед у… Цæвиттон… Ауынаффæ кодтам æмæ… Махмæ дæр дзы ис аххос. Рæвдыдтæ-йедтæ… Æндæр лæгъз митæ… Æмæ уый нал уыдзæн. Йед…

– Цы нал уыдзæн? – бафарста Азаухан. – Рæвдыдтæ-йедтæ?

– Нагъ! Рæвдыдтæ-йедтæ ма уыдзæн, фæлæ мæнæ иннæ митæ… аппæрстам сæ… Клубмæ дæр-иу ауайут… Стæй æнæуи дæр. Æмæ афтæмæй… Цом нæхимæ. Цы зæгъыс?

Фæлæ Азауханыл худæг бахæцыд.

– Уæй, мæлын!

– Цæуыл худыс?

– Дæуыл!

– Худгæ дæр ма мыл кæныс? Дæ иннæ фыдмитæ дæм фаг нæ кæсынц? Уынут æй? Худгæ дæр ма мыл кæны! Max хатыртæ курынмæ æрбацыдыстæм, æмæ уæм, кæд уый худæг кæсы, уæд… Цомут нæ хæдзæрттæм! – фæтъæлланг ласта йе ’мбæлттыл, йæ бынатæй йæхæдæг раздæр фестад.

Схъомпал сты. Чи Азауханæн уайдзæфтæ кæны, чи нæлгоймæгтæн лæгъстæтæм фæцис.

Идар йæ тæккæ карздæр ныхæстæм куы бахæццæ, уæд йæ тъæнгтæ алхынцъытæ сты, афæлурс, ныддыдагъ.

– Цы кодта, цы? – хæлиудзыхæй аззад Азаухан.

– Мæнæ Агысаимæ арахъхъы ‘фсон фæтæген нынцъыхтой, – загъта Музафар.

– М ’арт бауазал, – ныннæрыд Саугуыдан æмæ йæ лæджы ахсæн æууæрдынмæ фæци.

– Стæ-ма, ныууадз мæ, – йæхи атыдта Агыса.

– Ома, куыд фæтæген?! – Джулетæйы цæстытæ ныууæрæх сты.

– Афтæ. Фындзæй сæ дыууæ дæр æхгæдфындзтæ сты æмæ…

– Мæнæ царæфтыд куыд кодтам! – йæ уæрджытæ æрхоста Азаухан.

– Мæнæ куыд бабын стæм! Æнæуи дæр рынчын лæг æмæ… Адон нын иууылдæр дæ митæ сты, Азаухан! Æрхъуыды мын кодта цавæрдæр æнæхайыры уважени. Сымах куыд фæнды, афтæ кæнут, фæлæ æз мæ хæдзармæ цæуын!

– Тагъд, уæдæ, уæ дзаумæттæ амбырд кæнут æмæ нæхимæ. Мæнæ æмбисонд куыд кодтам, – сразы Азаухан дæр.

Нæлгоймæгтæ фыр цинæй фæсæлхæр сты, фæлæбурдтой сылгоймæгтæн æххуысмæ. Цыздæ æмæ Дзиццийæн раарфæтæ кодтой æмæ фæраст сты, алчи йæхионы цонгыл хæцгæйæ.

Цыздæ æмæ Дзицци уаты астæу, хæлиудзыхæй сæ фæдыл кæсгæйæ, аззадысты, стæй кæрæдзимæ фемдзаст сты æмæ Цыздæ йæ цъæхснаг хъæлæсæй фæтъæлланг ласта:

– Афтæ нæ загътой, махæн мæйтты кой кæнынц, зæгъгæ?

– Афтæ сæ бамбæрстон.

– Кæм и, уæдæ, кæд сæ афтæ бамбæрстай, уæд, къуырма хæрæг!

– Дæхæдæг! Дæхæдæг хъамылы хуы!

– Æз?! Æз нæ сыхæгты мысты хъыллист дæр ма хъусын, уый зон!

Дзыцци куыддæр йæ дзых фæхæлиу кодта цæхджын дзуапп раттынмæ, афтæ сын сæ дуар лæдзæгæй ныххостæуыд, æма нæлгоймаджы хъæлæс æрбадзырдта:

– Гъе, хæдзаронтæ! Уазæг нæ уадзут? – æмæ дын мæнæ Абæбе. Йæ сæрыл – бухар худ зулмæ кондæй, йæ уæлæ – рæмпæджы хæрд фыдæлтыккон цухъхъа, уый бын та – уæрæхфадыгджын хæлаф. Æрбахызт, йæ зачъе адаудта, фынгмæ йæхи хæстæгдæр байста æмæ бæстон æрбадт.

– Æз… – загъта, – мæнæ… айфыццаг… æмæ… ахъуыды кодтон… кæд уæ уынаффæ… мæнæ айфыццаг… уæд…

– И? – загътой Цыздæ æмæ Дзицци.

– Курæг æрбацыдтæн! – фæхъæр ласта Абæбе.

– Курæг-йа! – загътой хотæ. – Ома, цы курæг?

– Чызг, чызг! – тынгдæр ныхъхъæр кодта Абæбе.

Дыууæ хойы кæрæдзимæ бакастысты, Цыздæ Дзиццийы дзæбæхдæр хъусы цыдæр адзырдта, уый фæстæ Дзицци Цыздæйы дзæбæхдæр хъусы цыдæр адзырдта æмæ уæд æмхъæлæсæй бафарстой:

– Нæ кæцыйы?

– Мæнæн уæ уæлдай нæй! Уæ иуыл хъисын, иннæуыл…

– Уæддæр?

– Ды дæр фæу, – бацамыдта Цыздæмæ.

Цыздæ исдуг Абæбемæ ныджджих.

– Æмæ уæд æз та? – цæссыгхæццæ хъæлæсæй афарста Дзицци.

– Ды та… Æндæр хатт! Нырма æгæр фæтæнтæ дæ. Минæвæрттæ æрбарвитон?

– Уæдæ куыд? – роггомау худтытæ кæнгæйæ, загъта Цыздæ. – Мæнæ ма адонæй фен.

Сцырен, сойы фыхæй рогдæр фæци Цыздæ. Абæбейы раз æвзаргæ хæйттæ æвæры æмæ æвæры. Дзуры æмæ дзуры. Чызджы митæ, чызджы сонт худт кæны. Ницуал æмбары фыр цинæй.

Гъемæ уал сæ афтæ сæхи бар фæуадзæм æмæ, иннæтæ цы баисты, уый фенæм.

Идар æмæ Азаухан фæцæуынц сæхимæ.

– Æри-ма, – зæгъы Азаухан, – æз сæ ахæссон. Æнæфæразгæ куы дæ.

– Нæ, нæ, – зæгъы Идар. – Сылгоймаг хъуамæ уæззæуттæ ма хæсса. Куы хæсса, уæд уый уважени нæ уыдзæн.

– Æнæхайыр уæд уыцы уважени. Ды мын дзæбæх у, уый йеддæмæ.

– Нæ, нæ! Уважени хъæуы. Уæдæ куыд! Ау, ног адæмæй не стæм?

Афтæтæ дзургæйæ, сæ хæдзармæ бахæццæ сты.

Агыса æмæ Саугуыдан дæр фæцæуынц, уæдæ цы.

– Дæ лæдзæг кæм и, дæ лæдзæг? – фæрсы йæ Саугуыдан. – Уыимæ дын æнцондæр уыдаид. Мæн дæр дзы-иу бахъуаджы сахат æрцæвис…

– Лæдзæг дзы нал уыдзæн. Кæннод дзы уважени…

– Азауханы митæ! Уважени, дам. Цы хæринаг у, уый бæрæг нæй, афтæмæй…

– Цы хæринаг у, уый бæрæг у! Ныр мæнæ ды уаргъ нæ фæхæссыс? Æмæ дæ хъуамæ æз бафæрсон: зын дын нæу, усай?

– Нæ, цæй зын? Мæнæн ахæмтæй…

– Гъемæ дын кæд зын нæу, уæддæр дын цыма зын у, дæхи афтæ скæн, гъеуый уыдзæн уважени! – Агыса цæхгæр фæлæууыд. – Мæнæ ам дзыхъхъ ис æмæ дын хъуамæ зæгъон:хъавгæ æрбахиз, усай.

– Уынын æй мæхæдæг.

– Кæд æй уыныс, уæддæр дæхи ницы уынæг скæн. Уый дæр уыдзæн уважени. Ныр æй бамбæрстай? Цы дуджы цæрай, уый зарæгмæ хъырнын фæцарæхсын хъæуы, науæд былæй ахаудзынæ, усай.

– Ницы йын бамæрстон, стæй мæ хъæугæ дæр ницæмæн кæны.

– Уважени хъæуы! Æмæ дын дæ лæг афтæ куы зæгъа, уæд хъуамæ ныхъхъус уай! Æз дын уважени кæнын æмæ дæ дзыхыл хæц! Бауадз мæ.

Уыдон дæр сæ хæдзармæ бахæццæ сты æмæ уæдæй фæстæмæ сæ цард, куыд уыди, афтæ цыди, æрмæст Агыса йæ лæдзæг аппæрста, æндæр.

Музафар æмæ Джулетæ дæр, ныхæстæгæнгæ, цæуынц.

– Суг искуы асастай? – фæрсы лæг.

– Нæ, фæлæ…

– Уæззæуттæ искуы хастай? – ныууырдыг æм Джулетæмæ.

– Нæ, фæлæ…

– Кæд дæ фæнды, уæд дæ бæсты къустæ дæр æхсдзынæн, сывæллоны хæцъилтæ дæр, хъуг дæр-иу…

– И-и! – ныхъхъихъхъ кодта Джулетæ, – фæхудинаг уон, къуыппыл зарæг мыл скæной, уый дæ фæнды?

– Уæдæ ма дын куыд хуыздæр уважени кæнон, нæ зонын. Aцу-иу клубмæ дæр.

– Уæдмæ уал мын сæ тъæнгтыл хæцæнт! Иу клуб дæр нæ, цалынмæ мæ лæппу рахъомыл уа, уæдмæ!

Уыдон дæр та сæ фæрныг хæдзармæ бахæццæ сты.

Виалетæ йæ хуыссæныл ныддæлгом æмæ не змæлы. Æппынфæстаг сыстад, кæсæны раз æрлæууыд æмæ йæхимæ сæрæй къæхтæм æркæстытæ кодта. Йæ къаба рæвдз фелвæста, йæ бæмбæджытæ рафтыдта æмæ сæ азыввытт кодта. Ауади, йæ цæсгомы хъулæттæ хæрзæхсад ныккодта, йæ къабаты цауддæр йæ уæлæ æрбаппæрста, йæ дзыккутæ лæгъз ныффаста, суанг йе ’рфгуыты онг сæрбæттæн æрбаста æмæ цырагъ ссудзынмæ хъавыд, фæлæ спичкæты къопп афтид разынд æмæ Идартæм зынггур фæраст.

– Уæу, мæнæ ма Виалетæ! – бацин ыл кодта Азаухан.

– Кишка, – загъта Виалетæ.

– Кæй кишка? Уый тахынæг куы у!

– Мæ ном Кишка хуыйны. Рох дæ фæцис?

– Виалетæ та?

– Уыцы ном аппæрстон. Спичкæ ма мын авæрут. Талынджы бадын…

– Афтæ гъе! – загъта Цымырзæ. – Æмæ адæм дæр диссаг куыд не сты! Уæдæй фæстæмæ Виалетæ, кæддæр Кишка кæй хуынди, уый сæ ферох æмæ йæ зæрдиагæй Виалетæ хонын байдыдтой.

– Виалетæ кæуылты сылгоймаг у!

– Виалетæйæн фаг куыст кæм и!

– Виалетæ цы зæгъа – уый йæ бынаты уыдзæн. Фæлæ уый дæр уважении хъуаг æййафы, уважении!..

Æрфынæй та хъæу дæр. Æрфынæй сты, кæй зонут, уыцы адæм дæр. Æрмæст ма куыйтæ сæ рæйыны куыст кодтой, мæй йе ‘взист тынтæ зæхмæ калдта…

Цымырзæ йæ курæггаг тамакотæй иу ссыгъта, фæздæг арф сулæфыд æмæ, уæдæй нырмæ йæм уыцы лæмбынæгæй чи хъуыста, уыдоныл йæ зондджын цæстытæ ахаста, стæй афтæ:

– Гъе афтæ у уваженийы хабар, мæ хур…

Цымырзæ йæ хъуыды кæронмæ нал ахæццæ кодта. Уæвгæ та, цы ма дзы адарддæр кодтаид, уый дæр дзы нал баззад…

       ЧЕДЖЕМТЫ ГЕОР: 80 АЗЫ

Поэт, нывгæнæг, драматург, публицист, Уæрæсейы Федерацийы фысджыты æмæ нывгæнджыты цæди-сты уæнг Чеджемты Закариайы фырт Геор райгуырди Заманхъулы. Астæуккаг скъола каст фæуыны фæстæ ахуыр кодта Цæгат Ирыстоны педагогон училищæйы ныв кæныны хайады, Мæскуыйы поли-графион институты. Каст сæ фацис иттæг хорз бæрæггæнæнтимæ.

Геор куыста Æрыдоны районы газет «Путь к коммунизму»-йы, сывæллæтты журнал «Ногдзау»-ы æмæ чиныгуадзæн «Ир»-ы нывгæнæг æмæ аивадон редакторæй. Ивгъуыд æнусы 60-æм азты йæ сывæллæттæн фыст æмдзæвгæтæ, радзырдтæ æмæ аргъæуттæ фæзындысты республикон газеттæ «Рæстдзинад» æмæ «Æрыгон коммунист»-ы, журналтæ «Мах дуг», «Ногдзау», альманах «Литератур-ная Осетия»-йы.

1968 азы уырыссаг æвзагмæ тæлмацæй рауагъдад «Советская Россия»-йы рацыд йæ чиныг сывæллæттæн «Чичи и Бечи», 1969 азы та рауагъдад «Детская литература»-йы – йе ‘мдзæвгæты чи-ныг сывæллæттæн «Скачите, олени». Курдиатджын нывгæнæг архайдта бирæ уæрæсейон æмæ респуб-ликон равдыстыты, æмæ-иу ын аивадиртасджытæ йе сфлдыстадæн скодтой стыр аргъ.

Геор цы дзæвгар уацмыстæ ныффыста, уыдон рацыдысты хицæн чингуытæй: «Хазби кафын зоны», «Чичи æмæ Бечи», «Бубу милагур куыд ацыд», «Зæринæг», «Дзегундæ». Хистæр фæлтæрæн цы зæрдæбын сагъæстæ, риссаг мысинæгтæ æмæ сыгъдæг уарзондзинады мотивтыл фæнывæзта æмдзæвгæтæ, уыдон мыхуыры рацыдысты 1987 азы чиныг «Арвы бæлæстæ»-йы. Чеджемты Геор ныффыста пьесæтæ «Цола», «Цолайы чындзæхсæв» æмæ «Чери», кæцытæ æвæрд æрцыдысты Ирон театры сценæйы. Йæ лирикон комеди «Цола» ссис адæмæн уарзон æмæ ныр 30 азæй фылдæр æвдыст цæуы Ирон театры.

Йæ наукон-публицистикон уацты Чеджемты Геор стыр æргом здæхта Нарты кадджыты æмæ ирон æвзаджы лыггæнинаг фарстатæм. Уыцы уацты æмбырдгонд, «Фыдæлты хæзна», зæгъгæ, ахæм но-мимæ æрæджы мыхуыры рацыд рауагъдад «Ир»-ы

Кæсын дарддæр

ÆРВХУЫЗ ЦИН

О, ИРЫСТОН

Кæд æз дæ хъыджы бонты зарон,
Мæ сæрыл арвы цъæх хæссон;
Кæд æз дæ цины бон æнкъард уон,
Уæд ме сæфт ралæууыд, уый зон;
Æмæ мæлдзыджы сæфтыл
Рагацау кæуон…
                                        1965 аз

КЪОСТАЙЫ КАТАЙ

Æз сæрибар дæн, сæрибар! –
Амонд, цин æмæ зæххæй.
Æз мæхи бар дæн, мæхи бар –
Иузæрдиуæттæ мын нæй.

Арвыл стъалытæ нымайын,–
Уый цæй диссаджы куыст у!
Арæх Терчы былмæ уайын,–
Зæрдæ сагъæстæй рыст у.

Терк мын аласы мæ сагъæс,
Терк мын басгуыхти лымæн.
Терк! Мæн дæр ма иу хатт алас,
Ратт дæ цъæх уылæнтæн
Мæн…
                                          1974 аз

     *  *  *

Уыди мæ царды алцыдæр:
Бæллиц дæр, фарн дæр, сагъæс æмæ рис дæр..
Бæллиц – æрвхуыз цин:
Федтон æй мæ мады æрвхуыз цæстыты.
Фарн – фæлмæн хъарм:
Базыдтон æй мæ мады къухтыл.
Сагъæс – урс катай:
Бафиппайдтон æй мæ мады дзыккуты.
Рис – уды уынгæгдзинад:
Æз æй банкъардтон
Мæ мады
Ацыды
Фæстæ.
Уыди мæ царды алцыдæр:
Бæллиц дæр, фарн дæр, сагъæс æмæ рис дæр..
                                                                 1986 аз

ИРЫ ЦЫРАГЪДАР

Мисхалы бæрц дæр дзы амонд нæ уыди,
Афтæмæй Ирæн цырагъдар лæууыди.
Иры сæрвæлтау – йæ катай, йæ зын.

Махæн ныууагъта фæндагамон зарæг,
Йемæ та cay зæхмæ ахаста хъарæг…
Сау зæххæй абон дæр хъуысы хъæрзын.
                                                        1987 аз

УЫГÆРДÆНЫ УРС ЗАРÆГ

Уыгæрдæны зæрдæ зарын æрцагуырдта.
Арвмæ æвдисы
Йе ’ртæхдзæст фæрдгуытæ,
Йæ кæрдæгхуыз бæллицтæ,
Йæ сырх мидбылхудт…

Фæлæ кæцæйдæр фæзынди
Æндонцæвæг – уазал, æхситгæнгæ.
Хурныгуылдыл каубын уæрдоны
Хъæумæ раластой
Уыгæрдæны æртæхдзæст фæрдгуытæ,
Уыгæрдæны кæрдæгхуыз бæллицтæ,
Уыгæрдæны сырх мидбылхудт…

Хурыскастыл мын Гыцци æрбахаста
Зæронд хъæдын къусы
Уыгæрдæны урс зарæг.
                                               1982 аз

ТУГТАРСТ

Дæс азы размæ ацыди мæ Мад
Ацы стъалыджын дунейæ;
Фæлæ, куы фехъусын ныр дæр,
Кæйдæр мад амарди, зæгъгæ,
Уæд фестъæлфын, – кæд та мæ мад у…

Мæ туг фæтарсти уыцы сау бон…
Дæс азы размæ…
                                              1986 аз

ФÆЗЗЫГОН САГЪÆСТÆ

Æнæнхъæлæджы ралæууыд фæззæг;
Æмæ тæхынц мæ зæрдæйæ цъæх дзывылдæрттæ,
Сырххъуыр зæрватыччытæ,
Стæй… зæринæрфыг бæллицтæ.

Мæ зæрдæйы урс быдырты сæрмæ ма
Фæдисон Хурмæрæгъау
Зилахар кæны,
Æмæ йæ фæллад базыртыл
Миты гæлæбутæ тайынц…
                                           1983 аз

ИУРÆНХЪОН УРС ÆМДЗÆВГÆ

Æз дæм цæрæнбонты цæуын, Зæхх.

ИУ СÆРДЫГОН БОН УЫГÆРДÆНЫ

Сау æрфгуыты фезмæлд,
Сау дзыккуты зулфаст…
Уæ, фæуа цы хуыздæр,
Абон мæм цы хур каст!

Чидæр федта фахсыл
Кæрдæджы ыссæст;
Хъуамæ, дам, дзы сырдтæн
Бацайдагъ и хæст.

«Фæлæ диссаг! – загътой
Хосгæрдæг æмбæлттæ,–
Кæд ыссæсты фарсмæ
Фегуырди сæрбæттæн!»

Уыгæрдæнæй хъуысы
Худын,
Зарын,
Хъæр:
«Гъей, кæм дæ, цы фæдæ,
Хосдзауты кæстæр?!»
                                     1970 аз

ФÆСМОН

Цæмæн цыдтæн,
Цæмæн цыдтæн,
Цæмæн мæ хъуыд æхсæртæ?!
Æнæуый дæр,
Æнæуый дæр
Лæмæгъ куы у мæ зæрдæ.

Цæмæн цыдтæн,
Цæмæн цыдтæн
Чызджытимæ æхсæрдзуан?!
Ныр мæ, уæууæй,
Æрра кæндзæн
Сау дзыккуты æхсæрдзæн…
1977 аз

            *  *  *

Дидинæфтауæг æхсынцъы Бæлас!
Радзур-ма мын иу урс æмдзæвгæ.

Бæлас йæ сырх къалиутыл схæцыд,
Сæмдзæгъд кодта фæлмæн цъæх сыфтæртæй,
Мин мыдыбындзы стахти йæ урс дидинджытæй…
Гъе, уый дын урс æмдзæвгæ, гъе!
                                                  1981 аз

УАЛДЗЫГОН НЫВ

Доны был – чындздзон чызджытæ
Кæрдæгхуыз уалдзыгон къабаты;
Хурдзæст сау лæппутæ – сæ алыварс,
Цыма цъæх хæристæм фæсзымæг
Æртахтысты сауцъиутæ.
                                         1970 аз

ЦАРÆФТЫД ГОГОНТÆ

Гогонтæ цары æнкъардæй мæлынц:
«Дон, мæ бон,
Дон…»
Суадоны фенынмæ дардмæ бæллынц:
«Зары та афонмæ
Дон…»
Гогонтæ цары хæрзфынтæ уынынц:
«Дон, дон!
Мæнæ ма дон!..»
Къæвдайы хъæрмæ куы райхъал вæййынц:

«Дон, мидæмæ
Рацу, дон…»
Гогонтæ цары æнкъардæй мæлынц.
Гогонтæ дойныйæ цары мæлынц:
«Дон, дон,
Дон…»
                                    1975 аз

ЗЫМÆГОН САУ ХЪÆДЫ

Cay хъæды хуыргæрчытæ – тæхгæ æртытæ…
Сау хъæды сырх рувæстæ – згъоргæ æхсидæвтæ…

Иунæг тæхгæ арт ма баззад
Зымæгон æнкъард хъæды:
Уымæлцонг тæрс бæласы къалиуыл бады
Æмæ донызылд сырх цæстытæй джихæй кæсы
Цæхæркалгæ митмæ – рувæсты ногфыст фæндæгтæм.
                                                                                      1986 аз

ЗÆРОНД БÆЛАСЫ МÆЛÆТ

Фыдæлтыккон акъаци бæласыл
Йæ хуыцау рахатти –
Къалиугай æмæ цонггай хус кæнын байдыдта.
Фæсзымæг æрæгмæ хъал кæны,
Сæрд та йæ хуыссæг ахсы.
Йæ хус къалиутыл сау халæттæ
Ривæд фæкæнынц…
Ныр, мæгуырæг, бынтондæр бакуырм и,
Бынтондæр бакъуырма,

Æмæ нал базыдта
Уалдзæджы æрбацыд.
Æрмæст ма Сæрдинæты
Хъарм комытæфмæ
Йæ уæззау нæртон цæнгтæ
Цъæх хъуына равæрдтой…
                                            1984 аз

ÆРТÆСЫФОН ÆМДЗÆВГÆ

Дæ цæстыты сау артмæ
Дзывылдарæй батахтæн –
Басыгътæн гæлæбуйау…
                                      1986 аз

ГИНО

Уый йæ рæсугъд бургæрæм цармыл
Мингай азты сæрты æрхаста,
Йæ рагон фыдæлтæ
Цы бургæрæм хъамылы цардысты,
Уый ныв.
                                            1987 аз

ЦÆЙ, ЦЫ ХУДУТ, ЧЫЗДЖЫТÆ
(ЗАРÆГ)

Бауырнæд уæ, хорз чызджытæ!
Гоби дæн, къуырма дæн!
Уымæн æмæ абоны онг
Бинонджын нæма дæн.

Б а з а р д.
Цæй, цы худут, чызджытæ?
Саутæ, буртæ, мыдхуызтæ!
Иууылдæр дзæбæх ыстут
Стъалытау, зæххыстæн!

Чи ’рцæудзæн мæ талынг уатмæ,
Чи йæ срухс кæндзæни?
Къулсæрæй цымæ мæ номыл
Цавæр чызг лæудзæни?

Б а з а р д.
Хызы бынты сылгоймæгтæ
Уый кæмæ кæсдзысты?
Чындзытæ, фыдынд у, зæгъгæ,
Уый кæмæй зæгъдзысты?

Б а з а р д.
Боныцъæхæй сау изæрмæ
Хуры тынтæ ахсын.
Хуры тынтæй чындзы ног уат
Аив кæнын ахсæв.

Б а з а р д.
Цин æрцыд мæ талынг уатмæ,
Цинæй рухс уыдзæни.
Мигъ боны дæр-иу мæ уатæй
Хурзæрин кæсдзæни.

Б а з а р д:
Цæй, цы худут, чызджытæ?
Саутæ, буртæ, мыдхуызтæ!
Иууылдæр дзæбæх ыстут
Стъалытау, зæххыстæн!
                                          1980 аз

ЕДЗИТЫ СОСЛÆНБЕГ ÆМÆ ЦЪÆХ АЙНÆГ

Цъæх дурмæ цадæг байхъуыста æрмдæсны,
Йæ къух ыл хъавгæ-узæлгæ хæссы:
«Йæ мидæг чи уыдзæн? – Хуыцау – йæ дæсны,
Фæлæ мæнæн йæ базонын хæс у.

Мæ сидтмæ иугæр Уастырджи нæ фæзынд,
Уæд ис, æвæццæгæн, зын ран.
Цъæх айнæг дур… кæс-ма, куыд хъæрзы…
Æви, мыййаг, нæма райгуырд Сослан?»

Ныр ацы дурæн абон у йæ хуыцау
Зæххон лæг – хъуамæ дурæн ратта цард!
Æртæ хæзнайы рахаста сæхицæй:
Йæ дзæбуг, духъ-æрттигъон æмæ сарт.

Фæскуывд æрмдæсны дурыл сарт æруагъта–
Фæзгъæртæй хауы сау айнæджы фарс.
Йæ къупп-къупмæ æртахти маргъ дæр,
Æрхъуызыд æрхыл Цымты къохæй арс.

Кæсынц æм джихæй хосдзаутæ дæр дардæй:
«Сослæнбег уа? – фæсайдта йæ хæйрæг!»
Кæсынц æм фарны зиууæттæ æнкъардæй
Æмæ фæзæгъынц: «Хорз лæг уыд, хъæлæкк».

«Хъæубæсты ’хсæн бæргæ уыди нымады».
«Куысты, фæллойы – раззагдæр, фыццаг!»
Сослæнбег та сæ иуы дæр нæ хаты –
Йæ зæрдæ у уæларвы рухсæй дзаг.

Æрмдæсны дзуры уазал дурмæ: «Чи дæ?
Зæгъ мын дæ ном æмæ цæрай!
Лæгæн йæ дзуар куы нæ зына йæ сидтмæ,
Уæд зон: зын раны ис, сæрæй.

Ныллæууыдтæн Цъæх Айнæгæн æвгъæдгæс,
Мæ уды хъарм ын – фарнхæссæг, нывонд.
Фæзынди дурыл аууонау Лæгдзæргæс! –
Хуыцау, нæ Ирæн амонды ныв уæд!

Мæ Сыгъдæг Уарзт нæ дзыллæйæн лæвар у,
Æндæр уæйыгау чи фæлдахы дур?!
Ирыстонæн йæ даргъ фæндаджы фарн уæд! –
Æмæ йыл макуы,
Макуы аныгуылæд Хур».
                                                             1986 аз

ФЫСДЖЫТЫ ÆМБЫРДЫ
ЦÆУЫЛ АХЪУЫДЫ КОДТОН

(Уайдзæф кæмæндæрты)

Кæсын уæм иуварсæй, кæсын –
(Мæ зæрдæ бамæгуыр фыдбонау):
Иронау нал зонут фыссын, –
Æрмæст ма хыл кæнут… иронау.
                                         1987 аз

ÆРГОМ НЫХАС НОМДЗЫД…
ГРАФОМАНИМÆ

Дæуæн дæ тæккæ зындæр куыст–
Дæ ницытæн цыдæртæ райсын.
Æз та фæзæгъын:
Чи кæсы мæ фыст,
Кæнæ йæ чи кæсдзæни райсом?..
                                                   1977 аз

ХАДЖЕТЫ ТАЙМУРАЗ: 75 АЗЫ

ПОЭТЫ НЫХАС

Мӕ мӕлӕтыл ма ку! Дӕ цӕссыгты зӕй
Нӕ расайдзӕн хурбоны хъарм къухӕй уарын…
Цард фӕлдисӕг ӕрдз ратты поэтӕн, цӕмӕй
Уӕлӕуыл йӕхицӕн ӕвӕсмард ыссара…

Мӕ мӕлӕтыл ма ку! Уӕрагсаст ӕфсир
Нӕ фӕзыны фӕззӕг бӕркадджын тыллӕгыл;
Мӕйдар ӕхсӕв ивы сӕуӕхсиды ирд, –
Цӕстырухс нӕ бафтауы никуы куырм лӕгыл.

Ӕмгъуыд бонӕй раздӕр ӕвӕрын мӕ уаргъ, –
Ныууарыди залты мит царды ӕфцӕгыл…
Мӕ тухиты фӕндаг цыбыр уыди, даргъ, –
Поэт лӕг йӕ бӕхӕй ӕрхизы рӕстӕгыл!..

Ӕмӕ кӕд нӕ базыдтон арвау нӕрын,
Мӕ рифтаг фыдӕнхъӕл у амондӕй, кадӕй,
Рӕстудӕй мын бантыст бӕласау цӕрын,
Зӕххон царды адджинаг банызтон адӕн…

Ӕмӕ-иу мыл ма ку!.. Мӕ царды ӕдде
Мӕ уарзт ӕмӕ де ‘рвон хуыз уадзын мӕ фӕстӕ;
Фыдох уацыл ма ‘ууӕнд – фӕсайдта дӕ тел:
Поэт та йӕ ног балцы араст ӕрмӕстдӕр!..

Кæсын дарддæр

МÆ ИРЫ КЪÆС

Нӕ вӕййы йӕ номӕй цымыдисаг лӕг, –
Йӕ фарн ис йӕ авдӕны хъармы.
Ӕз райгуырдтӕн хохы. Нӕ хӕдзар – ныллӕг,
Лӕууыди цъӕх ӕврӕгъты армыл.

Сычъийы ӕхситт дзы куы фӕцӕуы сӕрд,
Ныззӕй кӕнынц арф кӕмттӕм дуртӕ.
Куы фӕлгӕсай рындзӕй, кӕсдзӕни дӕм уӕд,
Дунетӕй ӕввахсдӕр дӕ хурмӕ.

Уым саджы цӕстытау ӕнӕбын у арв.
Уым хӕхтӕ ӕрсытау – уӕлгоммӕ.
Ӕхсӕрдзӕн та рындзыл фӕуадзы йӕ хӕрв,
Йӕхӕдӕг ныййарц вӕййы коммӕ.

Бӕзджын хъӕр ныккӕны гуыбырфындз цӕргӕс, –
Йӕ аууон хӕрӕмигъӕй тардӕр!..
Йӕ фыдызӕхх райдайы хохаг лӕгӕн
Байраджы пырх барц ӕмӕ кардӕй.

Ӕз райгуырдтӕн хохы, йӕ удӕй-иу арт
Кӕм цагъта мӕ фыдӕл мӕгуырӕй:
Йӕ къӕбӕр – цӕххимӕ, йӕ суг та – сӕнар,
Сӕгъдзармӕй фыдӕмпъызт – йӕ куырӕт.

Зымӕг-иу нӕ кӕмттӕ, нӕ рӕгътӕ – ӕмвӕз
Рыг митӕй… Уад ниудта кӕуӕгау.
Уӕд уымӕн та къуымы йӕ арынджы лӕгъз
Уыд афтид ыссады къӕрмӕгӕй.

Уӕддӕр-иу нӕ кодта йӕ тухитӕй хъаст:
Дӕ тъӕнджы мӕй рагуалдзӕг ма мыс!
Йӕ удӕй зынаргъдӕр ӕм а зӕххыл каст
Сӕрибары дуг ӕмӕ намыс.

Ӕууӕнчы гӕххӕтт дзы нӕ агуырдта лӕг:
Йӕ рихийы иу ӕрду – йе ‘ууӕнк.
Йӕ цины рад ралӕууы уымӕн ӕцӕг,
Нӕртон лӕг куы ссары, гъе уӕд.

Мӕнӕн та мӕ хорз уа, мӕ цауды фӕдтӕ
Ӕвдисы нӕ рухс хӕхты айдӕн.
У дуне мӕ райгуырӕн, фӕлӕ уӕддӕр
Мӕ Иры къӕсӕр у мӕ райдиан!

МÆ КАРÆН ХÆСТОН

Цыппор фӕндзӕм аз… Нӕмыг туджы цӕмы
Саст Берлины куы фӕци йӕ ныхас,
Уӕд ӕз райгуырдтӕн хохбӕсты. Атахт мӕныл
Рогӕй тугхъулон заман, нӕ фыдаз.

Фӕлӕ абоны онг дӕр, ӕхсӕв уа, гъе бон,
Иу ӕвирхъау ныв уайы мӕ цӕстыл:
Ног мӕ къӕсмӕ цӕуы иу мӕ карӕн хӕстон…
Уый фӕмард цыппор фӕндзӕмы, хӕсты.

Уый ӕрцыди фыццаг хатт: ӕрыгон, уӕздан,
Уыд йӕ сау-сауид бецыкк къӕбӕлдзыг.
Уӕнгтӕ – фидар, ӕлвӕст, фӕлӕ къахдзӕф – уӕззау,
Цӕстӕнгасы – ӕргом ныфс, къӕмдзӕстыг.

Дуар бакодта цадӕг. Ӕвзонг лӕджы хуыз
Дардтой цырыхъхъы уыгард фӕдтӕ дӕр.
Сидти хӕстмӕ мӕнмӕ. Хъӕццул асхуыстон ӕз
Ӕмӕ загътон: цӕттӕ дӕн!

Уый ӕрцыди дыккаг хатт: йӕ цӕсгомыл – мӕт,
Туг тымыгъау йӕ уадултыл хъазыд.

Уыд йӕ зачъе хъӕбӕрхъис, йӕ фезмӕлд – ӕзнӕт…
Нӕй, нӕ уыди мӕлӕтыл уый разы…

Рӕстӕг бадомы хӕхты дӕр. Хъуыды уӕддӕр
У мӕлӕт ӕмӕ царды ‘хсӕн арӕн…
Уый та ногӕй ӕрцӕуы: азӕй-азмӕ – ӕндӕр,
Фӕлӕ алы хатт дӕр – мӕ карӕн!..

Уый та иу бон зындзӕн, ӕз куынӕуал уон, уӕд:
У ӕнцон зонӕн тугбын фӕдтӕй дӕр…
О, уӕд ма-иу ын исчи мӕ бӕсты зӕгъӕд:
Ӕз мӕрдтӕй дӕр цӕттӕ дӕн!

СÆРИБАР

Фыдӕй-фыртмӕ дӕ номыл царди лӕг.
Ӕрвгӕронау – ӕнӕссаргӕ, мӕнгӕфсон,
Ды сфӕлдыстай лӕджы уды хӕлӕг,
Нӕ дӕ ары, уӕддӕр цӕры дӕ ныфсӕй.

Ды дӕ ӕппӕты дӕр, фӕлӕ нӕ дӕ!
Лӕгӕн нӕ дӕ, нӕ йын сӕттынц йӕ дойны
Уӕд хорз цард, ном, ӕрдхорды ууӕнк, нӕдӕр,
Ӕрвон рухсау рӕсугъд сылгоймаг.

Дӕ кувӕндонмӕ рабӕтты йӕ рон
Ӕхсон дур дӕр, фӕлӕ йӕ нӕй фӕхонӕг.
Йӕ мидвыны уа, й’адзалы кӕрон,
Хуыцаумӕ нӕ, дӕумӕ кувы зӕххон лӕг.

Дӕ сурӕт уайы цӕстытыл ӕдзух, –
Сырххъулон кӕсаг ферттивы мӕ разы!..
Ӕваст фӕцӕвын нӕууы бын мӕ къух,
Фӕлӕ дзы ‘рмӕст хъуынайы тымбыл райсын…

*  *  *

Зӕрдӕ ӕмбӕхст у, зӕрдӕ дуӕрттӕ нӕ дары,
Уарзтыл та хурау ӕргом у йӕ дзырд.
Гъей, ды, ӕнӕзонгӕ! Хъусут ызнагӕй, хӕларӕй:
Ӕз дӕн адӕмтӕн се ‘ппӕты фырт!

Зӕххыл, хуыцӕуттау, нӕ цӕры лӕгты лӕг:
Арӕх мӕ тавта ӕцӕгӕлон арт.
Никӕд ныббарстон лӕджы зыд, лӕджы мӕнг,
Иры чысыл къуым – мӕ зӕрдӕйы уарт!

Зӕрдӕ фӕразон у, зӕрдӕ нӕ тӕрсы фыдфынтӕй,
Хаста мӕ бӕрзӕндты байрагау раст.
Уарзтон сылгоймӕгты: удхары рӕсугъд, фыдуындӕй,
Фӕлӕ сӕ иуыл мӕ зӕрдӕ ӕнустӕм уыд баст.

Дард балцы фӕстӕ-иу суры кӕсагау ӕнуды
Фӕндӕгты рисӕн ардтон йӕ къӕсы ӕнцой.
Сагъӕссаг чи уыди, арт кӕмӕн цагътон мӕ удӕй,
Никуы йын ракодтон уыцы сылгоймаджы кой.

Райсом-иу хуыссӕны хъарм дзулы тӕфмӕ мӕ риуы
Айхӕлди авдӕны бастау ӕнӕбӕрӕг цин;
Мӕнӕ и уыцы сылгоймаг – ӕппӕт зӕххыл иунӕг:
Байрай, Гыцци!..

ДÆ АЦЫД

Ды ацыдтӕ. Дӕ нымӕг къахдзӕф тары
Мӕ хатӕнмӕ ӕмыр уазал хӕссы.
У къуым афтид. Зынггур гӕлӕбу царыл,
Уӕхствад галау тыгъд базырӕй хуыссы.

Изӕрмилтӕ. Хъызы мӕ уды хохыл.
Тӕссар бӕрзӕндтӕ ехсӕй арв хынцы.

Ды ацыдтӕ… Ӕмӕ дӕуӕй у рохы
Дӕ пъаты рис, дӕ узӕлды хъынцъым.

Тӕхынц пырх мигътӕ. Рудзгуытыл сӕ фӕрстӕ
Гӕдыйау хафынц. Ацыдтӕ мӕнӕй…
Ды фӕззӕгимӕ диссаджы ӕнгӕс дӕ:
Фӕрныг рӕстӕг, фӕлӕ дзы зарӕг нӕй…

Ӕцӕгӕлон, ӕвӕлмон, хъулон, барджын,
Къӕйных дуне мӕ рудзгуыты цӕуы.
Цыма мӕ раджы ферох дӕ ды, раджы,
Фӕлӕ дӕ сурӕт цӕсты раз лӕууы.

Тӕхынц пырх мигътӕ. Рацахсын фӕнды
Мӕн урс ӕфсургътау уыдонӕн сӕ идон.
Фӕлӕ дзӕгъӕлы… Аууӕрд сӕ, уӕд дзы
Ныллӕдӕрсы мӕ уды бынмӕ их-дон…

КУЫДЗЫ МÆЛÆТ

Ӕхсӕв, сау мигъ кӕм хуыссы ‘ввонгӕй,
Каубын ихау, кӕм ныкъкъӕдз сындз,
Уым фыдзӕронд ӕмӕ стонгӕй
Марди бур-бурид митыл куыдз.

Уый хуыссыди куыдзау тымбылтӕй,
Кодта дзӕмбытыл хъарм йӕ рус.
Тагъди цӕстытӕм миты тъыфылтӕй
Ӕмӕ хӕдзары рудзынгӕй рухс.

Хъуысти кӕртмӕ фӕрныг фысымтӕй
Гъӕйтты зарӕг, фыдрасгуыты дау,
Ӕмӕ хицауы къухы фысы стӕг
Дардмӕ ‘рттывта цырагъы зынгау.

Ферох куыдзӕй, кӕй хызта рагӕй
Уыцы сау фысы – рафтыд йӕ тых
Ӕмӕ бирӕгъы тигъджын дӕндагӕй
У ныры онг йӕ синӕй къуылых.

Уымӕй ферох, кӕй уыд ӕлвӕстриу,
Тары цӕстӕй нӕ ивгьуыдта мыст,
Уымӕй ферох ӕппӕтдӕр, ӕрмӕст-иу
Хатгай йе ‘фсӕры къӕдз ныррызт.

Кӕртмӕ рахызти иу афон хицау,
Ыстӕг раппӕрста, айвӕзта ком,
Фӕлӕ нал хъуыди куыдзы ницы, –
Уымӕн йе ссыртӕ нал кодтой гом.

*  *  *

Уыд мӕ царды ӕппӕтдӕр хуымӕтӕг:
‘Ууӕрстон ногдзыд пысыра цӕххимӕ.
Уӕлвӕз цӕндты сӕрӕй хуымӕллӕг
Ӕз бӕгӕныйӕн хастон нӕхимӕ.

Изӕр хъарм галты астӕу бадтӕн
Бӕрзы урс зӕнджы рухсмӕ кӕрты.
Уӕд мӕ хъуыды нӕ карста, адӕм
Дих кӕй ысты сӕрӕгӕстыл, мӕрдтыл.

Уарзтон хуримӕ уарыны найын,
Нозтон мӕимӕ ‘хсыр мӕ худӕй.
Ӕз ӕппындӕр нӕ зыдтон, сайын
Лӕг кӕй зоны ӕрмӕстдӕр йӕ уды!..

Ӕмӕ хастон мӕ зӕрдӕ м’ армы
Ӕддагӕтты цин ӕмӕ хъыгмӕ.
Бадт-иу чидӕр йӕ аууон хъармы,
Стӕй-иу ӕй фехста рыгмӕ.

Систы рагӕй мӕ армытъӕпӕнтӕ
Куысты галы ӕвзагӕй дӕрзӕгдӕр, –
Ӕз нӕ зыдтон уӕддӕр мӕ хъӕнтӕ,
Уӕд нӕ калди мӕ артӕй фӕздӕг дӕр!

Ӕз нӕ зыдтон бӕстон мӕхи дӕр,
Ӕз мӕ зынтыл сӕрыстырӕй худтӕн,
Ӕз Хуыцау уыдтӕн, афтӕмӕй чидӕр
Кодта арӕх мӕ фӕстӕ тутӕ…

Ӕз нӕ батыдтон сабидуг адӕн.
Нӕ, нӕ кӕнын фӕсмон мӕ фӕдтыл;
Ӕз нӕ бамбӕрстон, удӕгас адӕм
Дих кӕй ысты сӕрыгӕстыл, мӕрдтыл…

Ӕмӕ ‘ууӕрдын ныронг пысыра,
Арӕх баназын саусӕр бӕгӕны…
Кӕд мӕ калддзӕг уд райгуырдӕй сӕрра,
Ӕви зӕрдӕ зӕронд дӕр нӕ кӕны?..

*  *  *

Баргьӕвстӕн дӕ уазал цӕстӕнгасы,
Уый мӕ туг йӕ сабыр цавдӕй зоны.
Кувӕг лӕгау ривад кувӕндоны
Судзын демӕ цины ӕмӕ тасы.

Уыд мӕ царды урс сатӕг изӕртӕ,
Удӕнцой сӕ иу мисхал нӕ райстон.
Де ‘взонгдзинад агайы мӕ зӕрдӕ
Дзулы тӕфау хосгӕрдӕны райсом.

Хуыцау, куыд худӕг у мӕ конд:
Кӕй уарзтон, уый нӕ зыдтон уарзын!
Ӕгӕрон денджызӕн йӕ бон
Нӕу урс кӕсагдзауимӕ хъазын.

Ӕмӕ къуытты бӕлццон цытӕн
Хӕссы йӕ афтид зӕрдӕ уынгты.
Цы уарзты аккаг мын уыдтӕ,
Цы рухс амонд мӕм каст, мӕ зынгыл.

ПОЭТЫ НЫХАС КАДЫ ТЫХХÆЙ

Мӕн нал хъӕуыс гъеныр!
Цӕххӕй сайгӕ нӕу
Фӕллад гал, йӕ гутон нӕ хӕссы…
Фыдуынд усгур афтӕ,
Йӕ бон зонгӕйӕ
Къух ауигъы уарзоны къӕсыл.
Дӕ хорзмӕ бӕлгӕйӕ,
Мӕ цингӕхц фӕкалд,
Ныссур и йӕ быныл. Дзӕгъӕлы!..
Нӕ мӕ хъуыди цардӕн
Йӕ фарны
Хӕрзад, –
Дӕ фӕд-фӕд фӕтылди
Мӕ тӕлы…
Хъуыдтӕ мӕ, цӕмӕй уа
Мӕ дзырдыл
Ӕууӕнк, –
Цӕргӕйӕ дӕуӕн кӕнӕм
Табу!..
Кӕй къухы фӕсӕдзыс, –
Уый аккаг у,
Нӕу –
Нӕ адӕмӕн уый у сӕ
Хъӕбул.
Поэтыл – уӕлӕхох мӕлӕт ӕмӕ
Кар! –
Сӕ азар ызныхау
Нӕ фӕуы,
Уӕлӕуыл нӕ цыди дӕ номыл
Мӕ бар, –
Мӕрдты мӕ куыдзӕн дӕр
Нӕ хъӕуыс!..

ЧЫНДЗХÆСДЖЫТÆ

Федтон, загъта диссаг:
Комы нарӕджы
Курынц иу мӕллӕг саг
Фараст барӕджы!
                                     Къоста

Талынг тӕссӕрттыл хуыснӕгау
Адгуытӕм хъуызы.
Арвы къуырф у сдӕрд, ыстӕгау –
Нал зоны хъызын.

Гъӕйтт кӕны зымӕджы ирдгӕ
Комы нарӕджы –
Уайынц хорхаст бӕхтыл сиргӕ
Фараст барӕджы.

Дымгӕ фӕскъуыбыртӕй фесты,
Цӕсгӕмттыл тӕфсы.
Кӕд сӕ даргъ куывдтытыл фесты, –
Нозты тӕф хӕссы.

Хохы салд зыхъхъырты зӕлы
Бӕхты знӕт мыр-мыр;
Алчи хъамайы онг згъӕры
Алвӕста йӕ гуыр;

Ифтонг у нымӕткъуы ехсӕй,
Сӕрыл – пака худ.
Мӕнӕ хъарм нымӕты се ‘хсӕн
Иу бӕстырӕсугъд.

Сусӕг цин ӕмбӕхсы хинӕй
Урс дзӕнхъа хызы;
Цадӕг йе схъӕл риутӕм зинау
Мӕйы рухс хъуызы.

Кӕд цӕры нырма йӕ фынты,
Райгуырӕн къӕсы.
Чидӕр ӕм йӕ худы бынты
Худгӕйӕ кӕсы.

Гъайда-гъа, фӕкъӕртт и зарӕг,
Дӕнг!.. Гӕрах!.. Гӕрах!..
Арвыл фестъӕлфыди барӕй
Фиуыйас цырагъ.

Хъуысы бӕхтӕн дӕр сӕ цӕнгӕт
Къахӕмдзӕгъд хъӕрӕй;
Рухс хурау дызӕрдыг фӕндтӕ
Уарзӕг удтӕм нӕй.

Уӕлӕ хохы рӕбын тары
Фарны хъӕу ӕмбӕхст;
Иу хӕдзарӕй чидӕр дары
Фӕндагмӕ йӕ цӕст.

Гъӕтт, ӕфсин! Фӕкӕс дӕ артмӕ!
Комы нарӕджы
Уайынц хорхаст бӕхтыл кафгӕ
Фараст барӕджы.

*  *  *

Цымӕ ныр та кӕй аргъуаны зӕд дӕ?
Цы лӕг дӕм кувы зоныгыл фӕсусӕй?
Дӕ сонт буарӕн йӕ сагъӕссаг зӕлтӕм
Цы цӕстытӕ, цы ӕнгуылдзтӕ фӕхъусынц?

Кӕй цинаг у мӕ тӕргай уды зын,
Зӕрин ӕнгуырыл чи аззад, кӕй нӕлгӕф?
Мӕнмӕ кӕсы, цыма цъӕх арвы бын
Ныры онг дӕр дӕуӕй улӕфы уӕлдӕф.

Ӕмӕ ӕхсӕв, куы ссӕуы уд хъуырмӕ,
Йӕ рафт-бафтӕй куы нал фенцайы зӕрдӕ,
Мӕ базыл уӕд фӕагурын куырмау
Дӕ дзыккуты сӕлӕф зӕйтӕ мӕ тӕвдӕй.

СЫЛГОЙМАДЖЫ АМОНД

Лӕджы фӕндтӕн мӕлӕт кӕны кӕрон,
Фӕлӕ нӕ уыди уымӕй саст сылгоймаг.
Ӕвзонг уыдтӕн, рӕсугъд ӕви зӕронд,
Уӕддӕр мӕ ном уыд адӕмӕн сӕ койаг.

Ӕз та нӕ тыхстӕн амондыл… Ӕз ӕй,
Лӕппын цъиуау мӕ армы дзыхъхъы хастон.
Фӕндыд-иу мӕ – уадз, рахъомыл уа, стӕй
Ӕндӕр зӕрдӕйы саразӕд йӕ ахстон.

Мӕ рӕсугъдӕн нӕ фехъуыстон йӕ хъӕр,
Къуылымпыйау дзы никуы уыдтӕн райгонд.
Кад, номыл уыд мӕ тухитӕн сӕ сӕр,
Поэты цин – мӕ амонд.

Нӕ фӕивгъуыдта уыцы хорз мӕнӕй,
Фӕлӕ мӕ сбаста, йе стыр монц та рафтыд:
Ӕцӕг амонд ӕнӕ сӕрибар нӕй,
Ӕнӕ адӕм Хуыцау куыд нӕ ис, афтӕ…

МÆ ФЫДЫ НЫХАС

Æз æрцыдтæн фыдæбæттæн а зæхмæ, –
Уый мæ чысылæй нырмæ зыдтон.
Джихæй ма кæс мæ тызмæг,
зыд къахдзæфмæ,
Дурджын зæххыл ызнæт вæййы дон.

Цард мын радта афтид къух фæндаггагæн,
Стæй æххуырсты, мæгуыр лæджы ном:
Æз фæцыдтæн æвæдты дæллаг галæй,
Куысты нал зыдтон ‘хсæв æмæ бон.

Згъордтой тымыгъты зул-мул
мæ фæндæгтæ,
Æз хъызты сырдау не ‘взæрстон фæд.
Фидæн бонты ныссагътон мæ дæндæгтæ
Æмæ атардтон царды мæ фæнд.

Ныр æрбакалд мæ зæрондыл хъарм дымгæ,
Æмæ ‘взарын мæ кæстæрты цин.
Мах уæд не ‘вдæлд кæрæдзи рæвдауынмæ,
Ныр сымах та рæстмæ дуг фæци.

Æз фыдæбæттæн райгуырдтæн а зæххыл, –
Уый мæ чысылæй нырмæ зыдтон.
Джихæй ма кæс мæ тызмæг,
зыд къахдзæфмæ,
Дурджын зæххыл ызнæт вæййы дон.

ГÆБÆРАТЫ Юри

КЪУЫДАРЫ ТЫЗМÆГ ХÆХТЫ ÆРДХÆРÆНЫ ЗАРÆГ

Уый дæр хуымæтæджы зæххон адæймаг уыд…

Афтæ хъуыды кодта æмæ нымадта алчидæр, чи йæ зыдта, уыдонæй… Фæлæ йæ чи зыдта, уыдонæй кæйдæрты нæ фæндыд ууыл æууæндын, уымæн æмæ иуæй-иутæй уæлдай кæмæдæрты йæ зæххон удæй хъуыст, зæххон адæм ахуыр кæуыл нæ уыдысты, ахæм диссаджы ирон зарæг. Минмырон, æрдхæрæны зарæг. Цыма уыцы зарæг Ирыстоны хæхтæ сæхæдæг систой æмæ сын уæларвон зæдтæ та хъырнгæ бакодтой…

Æмæ се ‘хсæн бацайдагъ сусæг-æргом тох ома, уый дæр, хуымæтæджы зæххон адæймагыл чи нымадта, æмæ йын йæ уды арфæй æнæзæххон зарæг фехъусын кæй бон баци, уыдоны ‘хсæн. Афтæ та хъуамæ ма уыдаид, уымæн æмæ уыдæттæ чи загъта, «Ирыстон, цæф арсау цъитийыл цæрин, æрмæст мын уæд дæ ном уæлахиз», уыцы поэт Хаджейы-фырт уыдонæн сæ иутæн дæр æмæ иннæтæн дæр æцæгæлон нæ уыд, сæ туг, се стæджы æнусон æрхъистæй уыд.

Йæ хистæр æфсымæр, Ирыстоны кад æмæ намысы лæг Нафи йæ сæрыстыр, хивæнд æмæ схъæл схуыдта. О, сæрыстыр уыд. Хивæнд дæр уыд, йæхи загъдау – фырхивæнд, фæлæ йæхи фæнд йæхи хæрзæбонæн никуы тардта, стæй… Йæ фæнд, йæ хъуыдыйы рæстдзинадыл фидарæй не ‘ууæнды, зæгъгæ, уæд-иу æй йæхæдæг ныссус кодта йæ уды мидхъуырдухæнты. Схъæл нæ уыд, æнæрцæф уыд. Æнæрцæф æмæ æнæбарон! Æнæхъуаджы æфхæрд Хуыцауæн дæр нæ барста… Нафийæн йæхи загъдау – йæ армы цирхъы ныхмæ хъæл куы уыдаид, уæддæр хъазуат тохы бацыдаид.

Рагæй зонгæ уыдтæн Таймуразимæ. Йæ иууыл æввахсдæр æрдхорд æфсымæр, йæхиау æвæджиауы курдиатджын Гуыцмæзты Алеш мæ фыды æмхæрæфырт Кокойты Эльзæимæ йæ цард куы баиу кодта, уæдæй фæстæмæ. Сæ дыууæ дæр мæнæй дзæвгар хистæр уыдысты, фæлæ мыл уый тыххæй сæхицæй æддæмæ никуы ахæцыдысты. Алеш – фырнымд æмæ фыруæздан, сабыртæконд, Таймураз та ивылд дон уыд, йæхи загъдау, артуд, æлвæст æхсаргардау дзæнгæлтæ кодта. Фыццаг хатт нæм дзуары бонмæ куы бахаудысты, уæд ыл æнæхъæн хъæубæстæ сæрра сты, йæ аив зард, йæ куывдтытæ, йæ парахат уды хæлбурцъгæнаг цæлхъытæй бæстæ сызмæлын кодта.

Уæды онг ирон дзырдаивады уацмыстæй цыдæриддæр рухсмæ фæзынд, уыдон мын (хорзæй-æвзæрæй) иууылдæр каст уыдысты. Цæмæдæр гæсгæ мæ прозæ тынгдæр æлвæста йæхимæ, фæлæ алы хатт дæр æнæрхъæцæй æнхъæлмæ кастæн Таймуразы ног æмдзæвгæтæм. Дур фест, æмæ ма æнхъæлмæ кæс ахæм æмдзæвгæтæм – Ирыстоны тызмæг хæхты карз уайдзæфтæ æмæ куырыхон зондамындтæ кæмæй исыс, йæ суадæтты сæр-сæр дæм йæ чындздзон чызджыты кæл-кæл худтимæ кæмæй хъуысы, йæ æрдзы рæсугъд хуызтæ фыццаг уарзон чызджы мидбылхудтимæ дæ цæстытæй кæм ныхъуырыс, ахæм æмдзæвгæтæм!..

Оу, мæнæ диссаг, Хуыцауы диссаг! Ахæм поэт цы адæмæн ис, уыдон бузныг куыннæ хъуамæ уой, афтæ рæдау сæм чи у, уыцы Хуыцауæй?.. Йæ фыдæлты зæхх, къуыдары хæхтыл афтæ æнувыд чи уыд æмæ сыл йæ уды уарзт хъарм къæвдайы лыстæг æртæхтау чи луæрста, уыцы поэтæй нæ сæр бæрзæндты куыннæ хъуамæ хæссæм стырæй-чысылæй… Цыма Таймураз-поэты бæсты къуыдары тызмæг хæхтæ сæхæдæг кæнынц хъæрæй сæ сусæг-æргом ныхас:

Уым саджы цæстытау æнæбын у арв.
Уым хæхтæ æрсытау – уæлгоммæ.
Æхсæрдзæн та рындзыл фæуадзы йæ хæрв,
Йæхæдæг ныййарц вæййы коммæ.

Кæнæ:

Хауынц рындзæй комы кæхцмæ дуртæ,
Уый дæр сæм йæ риуыгуыдыр дары.
Хох – чъынды лæг, саст къæйдуры муртæ
Арæхстгай йæ фæччитæм æвзары.

Цас курдиатджын хъуамæ уа хуымæтæджы зæххон адæймаг, цас хъуамæ уарза æмæ зона йæ мадæлон æвзаг, цæмæй йæ коммæ афтæ тынг кæса, цæмæй йæ зæххон удæй рантысой ахæм хуымæтæг, фæлæ алæмæты дзырдтæ:

Горæт аныгъуылд мигъы,
Тар æууилы йæ рæстæджы хай.
Мах хъæдласæджы дзоныгъау уигъы
Афтид трамвай…

Бæрцæй цыппар цыбыр рæнхъы, хуымæтæджы зæххон æвзагæй рантысгæ дзырдтæ, фæлæ сæ кæрæдзи фæдыл ахæм æнахуыр æвæрдæй равæрдта, чындздзон чызджы сæрыхъуынтау сæ ахæм рæсугъд дзыккубыд акодта, æмæ сæ адæймаг аныгъуылы æнæбын денджызы ленк кæнæгау. Ленк кæныс се ‘хсæнты, сæ аив хуызтæй дыл ныдзæвынц, узæлынц дыл, рæвдауынц дæ…
Таймуразы «Фараст барæджы» йæхæдæг иу национ поэзийы аргъ у! Йæ æрдзы тызмæг-рæсугъд хуызты, йæ аив æмæ куыдрæсугъддæр ирон дзырдты цæлхъытæй бæстæ сызмæлы, сылыстæджы бæрджытыл йæ къух раджы чи ауыгъта, ахæм зæронд ус дæр, исчи ма йæ къæсæрыл усгуры номыл куы балæууид, уымæ бæлгæйæ, ставд, цæссыгæй ныккæудзæн, уатон зæронд лæг растдзæн æмæ чызгыскъæфынæн къуымты уæйлаг нымæт æрцагурдзæн…

Талынг тæссæрттыл хуыснæгау
Адгуытæм хъуызы.
Арвы къуырф у стæрд ыстæгау, –
Нал зоны хъызын.

Гъæйтт кæны зымæджы ирдгæ
Комы нарæджы –
Уайынц хорхаст бæхтыл сиргæ
Фараст барæджы.
……

Ифтонг у нымæткъуы ехсæй,
Сæрыл – пака худ.
Мæнæ хъарм нымæты се ‘хсæн –
Иу бæстырæсугъд.

Сусæг цин æмбæхсы хинæй
Урс дзæнхъа хызы;
Цадæг йе схъæл риутæм зинау
Мæйы рухс хъуызы.

……

Уæлæ хохы рæбын тары
Фарны хъæу æмбæхст;
Иу хæдзарæй чидæр дары
Фæндагмæ йæ цæст.

Æтт, æфсин! Фæкæс дæ артмæ!
Комы нарæджы
Уайынц хорхаст бæхтыл кафгæ
Фараст барæджы.

Йæ поэтикон цæстныдзæвæн цы уынинæгтæ федта æмæ хуры хæрдгæ тынты фæлыстæй кæй ранывæста, уыдон Ирыстон æмæ ирон адæмы риссагдæр æмæ цинагдæр зæгъинæгтæ сты, бæстондæр сæм куы ныккæсæм, уæд фендзыстæм, Таймураз-поэты йæ фыдæлты зæххыл паддзахы гауызвæлыст галуанæй мæгуыр хæххон къæсы сыджытдзар тынгдæр кæй рæвдыдта…
Æндæр æй ницы хъуыд æмæ ницы æндæвта. Йæхицæн бибитæ, хæрзиуджытæ нæ домдта, нæдæр ын сæ радтаиккой. Хуыдтой йæ сæрбæрзонд, æгæр бирæ домаг, афтæмæй фысы комæй хал нæ райстаид. Домгæ кодта, фæлæ йæхицæн нæ – йæ фыдæлты зæххæн, йæ мады æхсыримæ цы мадæлон æвзаг бададта, уый хæрзиуæгæн. Историимæ дæр «фæтох» кодта, фæлæ уым дæр Джусойтæн, сæ хæдзарвæндаг Хаджетæн ницы агуырдта – Ирыстон уыд йæ рыст æмæ йæ цины сæр – Къуыдары хæхтæй Мæздæджы быдыртæм:

Кæддæр æз буц уыдтæн, бæргæ,
Мæ дард фыдæл, дæ ном, дæ кадæй,
Фæлæ цы ныууагътай уæвгæ,
Мæнæн дæ цирхъ æмæ дæ фатæй?!

Йæ судзгæ-уыраугæ цард æрмæстдæр Ирыстонæн нывонд уыд, уæддæр ын бузныджы бæсты йæ цæстмæ дардтой, цыма æгæр хиуарзон у, æгæр февæрссыд йæхиуыл. Уый та, йæхи загъдау:

Æниу мæн ницы хъуыд, бæгуы, –
Зæрдæйы рухс æмæ сæрибар
Уыдысты хохагæн, мæгуыр,
Йæ уды цин æмæ йæ риссаг…

Ацы мæнг дунейыл, цалынмæ хорзæй хорз зæгъын кæй хъæуы, æвзæрæй – æвзæр, уыцы фæтк сæйраг суа, уæдмæ дзы рæстдзинад агурæн нæй. Æцæг поэттæй поэтгæндтæ фылдæр рæвдыд цы царды æййафынц, хæрзæбоныл хæрам кæм уæлахиз кæны, уым Таймуразæн æрмæст удхайрагæй цæрæн уыд. Бафæллад сæ йе ‘нæрцæф уд, æмæ-иу хатт йæ масты фæдыл дæр ацыд, хатт-иу æй скодтой уый онг дæр, æмæ-иу кæмæндæрты сæ цæстмæ бадардта, сæ цуры поэт кæй ис, уый. Стæй-иу фæфæсмон кодта йæхæдæг дæр… Куыд æндæр курдиатджын фысджытæм, афтæ хæлæггæнджытæ уыдис Таймуразмæ дæр, æмæ йын йæ цард цæмæй сæнад кодтаиккой, ууыл уыдысты. Чи? Бестауты Гиуæргимæ рынчынфæрсæг чи бацыд, æмæ афтæ кæмæн загъта, «цæмæн мæм æрбацыдыстут, цæмæй уæ бауырна, мæлгæ кæй кæнын, уый», уыдон…

Адæмæн, йæ табугæнджытæн æй цæмæй сæнад кодтаиккой, ахæмæй йæм ницы ардтой æмæ ныззезелæг сты иу примитивон азымыл: иууыл, дам, йæхицæй æппæлы, тынг схъæлбæрзæй, дам, у, иннæ поэтты, дам, ницæмæ дары. Йæ амондæн политикон цæстæнгасимæ æмдзæвгæтæ нæ фыста, æндæра йæ Сыбыры хай бакодтаиккой.

Афтæ сæ æнæтуг æргæвст кодта Алешы курдиат дæр. Уымæ дæр агуырдтой къухбакæнæнтæ, фæлæ йæм цы хъуамæ ссардтаиккой æмæ уæд æрынцадысты иу æнæбындур азымыл: йæ усæн, дам, æмдзæвгæтæ уый фыссы… Алешы нæ цыфыддæр знæгтæ амардтой 1992 азы майы мæйы 25 бон. Уæдæй фæстæмæ Кокойты Эльзæ цалдæр поэтикон чиныджы рауагъта мыхуыры, уыцы нымæцы Алешæн йæхи сау мæлæтыл фыст хъарджытæ дæр. Уыдон та йын чи ныффыста æмæ фыссы?!.

Нафийæн хуыздæр уыд йæ уавæр, æнхъæлут?.. Арвыстой йæ Гуырдзыстоны Фысджыты цæдисмæ… Цæдисмæ, дам дæ райстой æмæ, дам дæ бæлвырдгæнæн рахæсс. Уый дæр ныццыд. Фысджыты цæдисы кадрты хицау сылгоймаг «бæстæ ракалдта», фæлæ – ницы. Куыд рабæрæг, афтæмæй йын йæ документтæ æрвитгæ дæр нæма акодтой, цæмæй йæ Фысджыты цæдисмæ айстаиккой…

Кæдмæ нæ хъуамæ хæра æмæ æргæвда ацы æнæхайыры ирон хæлæг?.. Дæс азы размæ Таймуразæн йæ 65 азы юбилей куы нысан кодтам, уæд Цхуырбаты Мира ныхасы рацыд æмæ афтæ зæгъы: «Æз Таймуразы поэзи Къостайы поэзийæ фылдæр уарзын». Фæлæ йын нырмæ дæр йæ ныхæстæ, зыгъуыммæ фæлдæхтæй, алы æмвæзадтыл æмбырдты фæлхат кæнынц: афтæ, дам, загъта, æз, дам, Таймуразы цур Къостайы уынгæ дæр нæ кæнын, Къоста, дам, цæй поэт у Таймуразы цур æмæ афтæ дарддæр. Тынг хорз æй фехъуыстой, куыд загъта, уый, фæлæ сæ цæст йæ фехъусын нæ бауарзта… Æз Пушкины æппæт поэтты бардуагыл, дунеон поэзийы Хуыцауыл нымайын, фæлæ Тютчев æмæ Есенины фылдæр уарзын, мæ удæн æхсызгондæр æмæ æхцондæр сты… Афтæ загъта Цхуырбиан дæр. Æндæр ницы…

Лæг нал ис, Хуыцау нын рæдауæй цы диссаджы поэт радта, уый нын æгъатырæй байста. Фæлæ йын хæлæг кодтой æмæ кæнынц йæ мардмæ дæр. Адæм æй кæй уарзынц, æндæртæй йæ кæй хицæн кæнынц, уый тыххæй. Нæ интеллигенцийы хуыздæр минæвæрттæй сæ иу Саулохты Тамарæйы иронау кæсгæ нæ, фæлæ дзургæ дæр кæд чи федта – фылдæр, кæнæ та бынтондæр уырыссаг æвзагæй пайда кæны. Фæлæ… Кæддæр æм цыдæр хъуыддаджы тыххæй хæдзармæ куы бахаудтæн æмæ мын уыцы уæлмонц æнкъарæнтимæ Хаджейы-фырты поэзийы кой кæнын куы райдыдта, уæд джихæй баззадтæн. Зæгъын… уырыссагау ын бакастæ йе ‘мдзæвгæтæ?.. Уымæн йæ мæллæг, фæлæ цардуарзæг цæсгомыл æхцон мидбылхудт ныззæй кодта æмæ райдыдта Таймуразы æмдзæвгæтæ кæрæдзийы фæдыл дзурын. Цахæм рæсугъд æвзагыл фыст ын сты, ахæм рæсугъд ирон æвзагыл. Кæддæр, дам ын æнæнхъæлæджы иу цыппар рæнхъы бакастæн, æмæ, дам мæ йæ уацары бакодта…

Уый та алы поэты бон нæу. Уымæй дæр, куы уа ахæм ирон «поэттæ», йæ иу рæнхъ бакæсгæйæ дæр дын ирон æвзаг дæ удхæссæг чи фестын кæна…

О-х-х-х, тæхуды!..

Тæхуды, иу хатт карз сомы ракæн, дæхи бауром æмæ, нæ кад, нæ намысы лæгты кой кæнгæйæ, «бездартæ» æмæ хæрам удты кой ма скæн!.. Фæлæ сæ дудгæ рыст æгæр судзаг у, бафæллад сæ ацы хæстарыд æмæ цардæфхæрд зæхх, сæ кæлмхæрд удты фыдæх дæм зæххыскъуыдæй дæр сзындзæн…

…Таймуразы сау хабар фехъусгæйæ, арвы, цæфау куыннæ хъуамæ фæуыдаиккам… Чъребайы систа йæ уд йæ хойы хæдзары… Йæ хæрæфырт Дзерассæ ма йæхи уынгмæ аппæрста, исты хостæ йын æрбахæссон зæгъгæ, фæлæ йæ удмидæг нал æрбаййæфта… Иу-цалдæрæй фæцæуæг стæм мæрддзыгой… Уыцы бонæй цыппар аз раздæр Алешмæ куыд фæцæйцыдыстæм, афтæ, зæрдæрыст æмæ сусæг-æргом цæстысыг ныхъуыргæйæ… Уалынмæ…

О-х-х-х, тæхуды иу хатт дæхи бауром!.. Фæлæ куыд?!.

Ногдзауты парчы комкоммæ куы ныхæццæ стæм, уæд немæ мæрддзыгой чи цыд, уыдонæй иу æрлæууыд. Цыма ахæм дудгæ хабары фæдыл нæ цыдыстæм, цыма, Ирыстоны хæдбардзинад банымадтой, æмæ уый фехъуыста, уыйау йæ цæстытæ цавæрдæр аслам æмæ примитивон цинæнгасæй сæрттывтой. Цыдæр хъуамæ зæгъа, фæлæ йын нæ «пълан» кæны, йæ ахуыр куыд уыд, афтæ уал иуцасдæр йе ‘взагæй йæ былтæ фесдæрдта, стæй æппынфæстаг сæппæрста йæ зæгъинаг:

– Ед у, Юра, ног хабар нæ фехъуыстай? Дзуццаты Хадзы-Мурат Дзæуджыхъæуы базармæ бацыд. Иу ус карк уæй кодта, æмæ йын йæ карчы (уæ фарн бирæ) с…мæ фæлæбурдта, бумбулитæ дзы стыдта æмæ сæ йæ боцъоты батъыста, афтæмæй Галазовмæ бацыд æмæ йын афтæ зæгъы: «Мæгуыр дæн, æмæ мын æхца ратт, мæхицæн сæрвасæн уæддæр балхæнон…»

Бæргæ йын хъуыд, уыцы ‘взагæй уынгæджы бон кæуыл уыд, уыцы былтæн «иу февæрын», фæлæ, иуæй, мæ фыды карæн уыд, иннæмæй та… Таймуразы йæ хойы хæдзары фæндзæм уæладзыгæй бынмæ кæртмæ куы ‘рхастам, уым æй, Цæгат Ирыстонмæ йæ аласыны размæ, чысыл куы «æрулæфын» кодтам, уæд уæддæр мæхи нæ баурæдтон, хæстæг æм бацыдтæн æмæ йæ бафарстон:

– Цæуыл тынгдæр цин кодтай æрдæбон – хæлæгæй кæмæ мæлыс, уыцы поэттæй иу кæмдæр мæгуыры бонтæ кæй æрвиты, ууыл, æви, иннæ поэтмæ мæрддзыгой кæй цыдтæ, ууыл?..

Æмæ, Хуыцау мын æй æдылыйы хатыр ныккæнæд, фæлæ кæд нæ батæхуды кодтон Таймуразмæ, йæ мæгуыр, йæ курдиатджын уд ахæм лыскъзæрдæты сымæрæй кæй фервæзт, уый тыххæй…

Ногиры уæлмæрды, йæ ингæны уæлхъус йæ хистæр æфсымæр Нафийæ ахæм рæнхъытæ рантыст:

Йæ уæлингæн йæ цырт – нымæр,
Кæсы йæ цæхæр цæст æрхуымæй…
Тыхстæн йæ сонт митæй кæддæр,
Ныр та? Кæй сæ нал кæны, уымæй!..

Йæ мæгуыр уд фервæзт йæ уæлион царды хъыгтæй, ирон хæлæгы удæвдæрзæг, æнæзæрдæхцон хъуырдухæнтæй… Йæ тæккæ фæлдисыны кары йæ бахъуыд, йæ курдиатджын удæй кæмæн лæггад кодта, уыцы поэзийыл къух сисын. Ахицæн, йæ цардæй фылдæр кæй уарзта, уыцы хохаг дуне, уыцы Къуыдары уæзгуыты уарзт æмæ цинтæй. Фæцыд, фæстæмæ æрцæуæн кæцæй нал вæййы, уыцы æнæхайыры бæстæм. Фæлæ йæ туг, йе стæг адæмæн ныууагъта минмырон зарæг, Къуыдары тызмæг хæхтæ æнустæм кæмæн хъырндзысты, ахæм æрдхæрæны зарæг. Кæд уыцы зарæгæн, куыд æмбæлы, афтæ хъырной йæ фæстагæттæ, йæ туг, йе стæг, уæд уый Таймаразы амонд нæ уыдзæн, уый Ирыстон æмæ ирон адæмы амонд уыдзæн!..

Фæлæ… О, дунесфæлдисæг иунæг кадджын Хуыцау! Сомбон нын нæ фæстагæттæ нæ дзырдаивады истори куы иртасой, чи цы уыд æмæ цы хъом уыд, уыдæттæм лæмбынæг куы ‘ркæсой æмæ дзы Къостайы номыл премийы лауреаттæй куы феной, уæд цы зæгъдзысты махæн, ирон адæмы абоны фæлтæрæн?!.

Уый абон иууыл судзаггагдæр æмæ риссагдæр фарст хъуамæ уаид махæн, фæлæ дзы Таймуразы æнæрцæф æмæ курдиатджын удмæ ницы азым хауы…

КАСАТЫ Батрадз

РÆСТÆГ НÆ ДЕМÆ КÆНЫ ХÆСТÆГДÆР

…Мæ Иры фарн æмæ йæ кадыл
Уыди мæ цин, мæ рыст, мæ тох.
Сæ номыл а-фæрниаг царды
Уыди мæнæй æппæт дæр рох…

Ахæм зæрдæйы уаг, ахæм утæхсæнтимæ фæцард æмгаруарзон, сыгъдæгзæрдæ, быцæугæнаг йæ мидæнкъарæнты сæрвæлтау, рæстдзинад агургæйæ, стыр курдиаты хицау–æцæг поэт Хаджеты Таймураз.

Йæ удæгасæй арæх дзырдта, фæстæдæр та йæ хо Клавæ бæстондæр ахæм хабар ракодта: Къуыдаргомы, Ногхъæуы фарсмæ Теделеты хъæуы Джусойты сиахс, Гæджитæй, бæхты куыст кодта. Йæ рæстæджы иу байраг фæиппæрд, æрцахсын æй йæ бон нал уыд. Æрцыд Ногхъæумæ æмæ фæсивæдæн загъта, чи йæ æрцахса, уымæн æй балæвар кæндзынæн, зæгъгæ. Фæсивæд ма йе ‘рцахсыныл уый размæ дæр архайдтой, фæлæ сæ бон нæ бацис. Ацы хатт семæ ацыд Таймураз. Хæдзары йæ хотæ тыхстысты, уæдæ йæ куы нæ æрцахса, куы фæхудинаг уа, зæгъгæ. Таймураз уæд йæхæдæг дæр, йæ хъару, йæ цæнгдых цы фæкодтаид, уый нæ зыдта. Райста бæндæны гæбаз æмæ ацыд бæх ахсынмæ. Æнæбадт, чи схъæддаг, уыцы байраджы фæстæ фæрахау-бахау кодта æмæ йæ изæры, йæ бырынчъытыл ын бæндæнæй иуварсырдæм дзыларгонд æрбæтгæйæ, уæлбæхæй йæ фынккалгæ æрхæццæ кодта. Уыцы ныв мæ цæстытыл арæх ауайы. Бирæ хатт мæм æрцæуы ахæм хъуыды: уый кæд хуымæтæг хъæддаг байраг, нæ уыд, уый кæд Таймураз бæрзонд поэзийы æфсургъыл йæ барцæй фæхæст æмæ йæ йæ царды кæронмæ нал суагъта. Уыцы æфсургъы барæг уæвгæйæ, равдыста йæ балц ирон аив литературæйы, поэзийы сусæгдзинæдтæм æмæ дзы байгом кодта йæхи, Хаджейы-фырты, ног дуне. Фæстæдæр ирон литературæйы арвыл Бонвæрнонау чи сæрттывта æмæ арвæрдынау алы хуызтæй бæстæйы адæмты литературæмæ дæр фæндаг чи айгæрста Литературон институты бакасты фæстæ, уыцы Хадже.

Таймураз йæ фыццаг чиныг схуыдта «Фараст барæджы». Уыцы фараст барæджы, царды зилдухæнтыл рацæугæйæ, дунейы, æхсæнады ныхмæвæрдтыл æмбæлгæйæ, Иры фарн, йæ кадыл тохгæнгæйæ, нывæзтой поэты цин, рыст æмæ тох, æмæ сæ ирон чиныгуарзджытæн рантыст фараст чиныджы. Иу дзы, «Голос молчания», уагъд æрцыд 1986 азы Мæскуыйы рауагъдад «Современник»-ы, æмæ йын стыр аргъ скодта литературæиртасæг Лидия Мигдалова. Фарæстæм чиныг «Арты уидæгтæ» Таймураз нал федта.

Таймураз йæ поэзийы куыд ирд, цæхæркалгæ æмæ сыгъдæг уыд, афтæ уыдис царды дæр. Æнæхин, сыгъдæгзæрдæ, рæдау – йæ циныл, мастыл – æхгæд, цæй бæрц фæрæзта, уыйас. Æмгæрттæм-иу хатгай куы фæхæрам, уæддæр фыдзæрдæ никæмæ хаста. Искæимæ-иу фысджытæй куы фæбыцæу, уæд дзы ахæмтæ уыд, æмæ-иу Таймуразæн, цæстмæхъусæн кæимæ фæбыцæу, уый фыдкой райдыдтой. Таймураз-иу сæ æрдæгыл фескъуыдта: «Уый æвзæры кой мæ цуры мачи кæнæд, уый мæ поэт æфсымæр у».

Иуахæмы йæ хæлæрттæй иу фæтыхст. Тынг æхсызгонæй агуырдта æхца, æмæ йæ Хуыцау Таймуразмæ æрбахаста,бамбарын ын кодта йæ тыхсты уавæр. Таймуразы тынг фæндыд баххуыс кæнын, фæлæ йæм цæй æхца уыд. Мызд кæнæ-иу гонорар куы райста, уæд-иу сæ йæ хæлæрттæ æмæ зонгæтыл уайтагъд хардзгонд фæци. Уыдоны æхсæн та ахæмтæ уыд, æмæ сæхицæй капекк никуы рантыстаид.

Таймураз бирæ фæхъуыды кодта, цы хуызы йын баххуыс кæна, ууыл, æмæ йæ сæры цыдæр фæнд фæмидæг. Проспекты дæллаг тигъыл уыд дæндæгтæ дзæбæхгæнæн клиникæ. Уым фæмидæг æмæ цастдæры фæстæ уыцы райгондæй рахызт. Куыд рабæрæг, афтæмæй Таймураз йæ рæбинаг дæндаджы сыгъзæрин цъар рафтауын кодта æмæ йæ дохтыртæн сæхицæн ауæй кодта, æхца та йæ хæларæн радта ахæм ныхæстимæ: «Ме ‘фсымæр, зоныс æй, æз æхца æфстау нæ фæдæттын. Ис мæм, æмæ дын хæлар уæнт. Сæ кой дæр макуыуал скæн». Уыцы хæлар афтæ дæр нæ базыдта, Таймураз ын æхца кæцæй ссардта, уый.

Йæ хæлæрттыл куыд аудыдта, ууыл дзурæг ма иу цау та ахæм уыд. Фæссихор æй йæ иу хæлар, хицауад кæм бадтысты, ахæм кусæн уатмæ бакодта.

– Таймураз, сихор афон у, æмæ, кæд дæ зæрдæ зæгъы, уæд фæйнæ арахъхъы дæр бануазæм, – загъта фысым.

– Фæрсгæ рынчыны фæкæнынц, рауадз дæ нуазæн, бæгуыдæр бануаздзынæн.

Фысым агуывзæ байдзаг кодта, фæлæ Таймураз æваст фенкъард:

– Нæй, нæ бануаздзынæн.

– Цæуылнæ, цы дыл æрбамбæлд?!

– Айрох мæ, Дзæхаты Игоры чиныг ратæлмац кодтон æмæ йын зæрдæ бавæрдтон ссæуынæй. Хуысгæ рынчын у, æмæ йæ куыд фæсайон.

– Иу арахъхъæй дын цы уыдзæн? – нал æй уадзы фысым.

– Цы куы зæгъай, уæд Игорæн нуазæн нæй, хос кæны, мæнæй арахъхъы тæф бамбардзæн, æмæ уый дæр æрфæнддзæн бануазын, уымæн та дохтыртæ нæ уадзынц, æмæ тæригъæд у.

Нал банызта Хадже йе ‘рдхорды хъыджы ма бацæуыны тыххæй.

Ирон поэтты хистæртæй чидæр, бæлвырд æй нал хъуыды кæнын, Хаджейы-фырты æмдзæвгæты тыххæй афтæ загъта: «Адæймаг сæ кæсын куы райдайы, уæд фæзæгъы, цы ма дзы зæгъдзæн ногæй, зæгъгæ, фæлæ алы æмдзæвгæйы дæр ахæм цыдæр æнæнхъæлæджы фæзилæн ссары, æмæ адæймаджы йæхимæ нылвасы, баууæндын æй кæны йæ хъуыдыйы ногдзинадыл».

Уый, æвæццæгæн, æмдзæвгæйы композицион арæзтыл дзурæг у. Æркæсæм-ма дзы иумæ:

Хæхтæ райгурынц хæхты…
Фæлæ уыдон дæр, –
Уый уыд мæ царды фыццаг диссаг, –
Зонынц мæлын…

Автор нын радта фыццаг тезис «Хæхтæ райгуырынц хæхты» æмæ дарддæр, нæ тагъд кæнгæйæ, сабыргай цæуы, чиныгкæсæджы йæ фæстæ кæнгæйæ, æмæ та зæгъы цымыдисаг хъуыддаг: «Уый уыд мæ царды фыццаг диссаг». «Цы?» – ахъуыды кæны чиныгкæсæг, æмæ уæд дзуапп – иннæ рæнхъы: «Зонынц мæлын». «Куыд? Цы хуызы?» – равзæры та мидфарст? Æмæ уæд автор райдыдта ныв кæнын, æндонвидар айнæг лыстæг чырсау куыд згъæлы лыстæг хуырæй хохы дæлвæччимæ. Хох кæны ныллæгæй-ныллæгдæр, йе згъæлæнтæ та – бæрзондæй-бæрзонддæр. Иуафон айсæфы сыджыты, хуыр – йæ саби, бæрзонд сырæзы æмæ свæййы хох.

Æмæ та дарддæр ног цымыдис. Автор нын равдыста йæ царды фыццаг диссаг, дарддæр цæстытыл ауайын кодта, хох куыд нызгъæлы æмæ йе згъæлæнтæй æндæр хох куыд рауайы. Фæлæ дарддæр та цы? Æмæ мæнæ, иу цымыдисæй нæ иннæмæ, нæ зæрдæйы тæгтæй ивазгæ, цы цæхгæр æмæ æнæнхъæлæджы фæзилæнтимæ æрхуыдта, уый:

Æмæ ысвæййы хох,
Фæлæ йæ фыдæлты номæн
Йæ ронбастмæ не ‘ххæссы
Никæд!

Уыцы кæрон дæр æм фаг нæ фæкаст, æмæ йæ дызæрдыджы хуызы бафидар кодта: «Кæд ирон лæджы хъысмæт у уый!»..

Бынтон фидарæй йæ кæй нæ зæгъы, уым дæр ис авторы дæсныдзинад, ома чиныгкæсæджы бынтон иуварс не ‘вæры, фæлæ йæ кæны фæрсæгау. Уыдон сты æцæг поэзийы æууæлтæ.

Таймуразы сфæлдыстад йæ райдайæнæй кæронмæ йедзаг у уарзондзинадæй йæ райгуырæн хæхтæм, йæ ныййарджытæм, фыдыуæзæгмæ, фыдæлты рæсугъд æгъдæуттæм. Æмæ поэт фыдыуæзæджы рухс къæсæрæй царды уæрæх фæндæгтæм куы рахизы, уæд ноджы тынгдæр базмæлы йæ æнæрынцой зæрдæ, уæд бынтондæр свæййы æнæсæттон царды алыхуызон фæзындтæн, уæд фæагуры сæрибармæ фæндаг, сæрибар цард. Уæд тынгдæр разыныц йæ уарзты æнкъарæнтæ фыдызæхх æмæ фыдыуæзæгмæ, поэты æнæнцой зæрдæ уды тæгтæй фæнывæнды уарзт æмæ масты æнкъарæнтæ. Цас фылдæр рæстæг цæуы йæ ацыдыл, уыйбæрц хæстæгдæр кæны зæрдæмæ. Уæвгæ та зæрдæйæ хæстæг уыдыстæм æдзухдæр. Мæ саг æфсымæрæй мæм дзырдта, Фысджыты цæдисмæ дæр мын рекомендаци уый ныффыста. Мæ мысинæгтæ мæ фæуын фæнды Таймуразы номарæн æмдзæвгæйæ, йæхи зæрдæмæ дæр цыди:

ÆНÆСÆТТОН

Хаджеты Таймуразæн

Мæнг цинтæй бафæллад мæ зæрдæ,
Ныккæрзы хъулон митæй уд,
Тæхынц хæрзиуджытæм æвзæртæ,
Ам разыны хъайтар тæппуд.

Уæддæр æдылыйау, æррайау
Цæуын, нæ райхъуысы мæ хъаст,
Æмæ мæхи уæнгты æртайы
Æмбæхстæй, сусæгæй мæ маст.

Фæлæ та, уалдзæгмæ бæлгæйæ,
Ыссарын тых æмæ хъару,
Цæмæй, кæйдæр цинтæм цæугæйæ,
Зæгъой, йæ фыдау уый лæг у.

Æмæ та кафын æмæ зарын,
Фæлывд митæй та зæрдæ – дур,
Æфсармы охыл уын ныббарын,
Сæтгæ та уын нæ кæнын мур…

АБАЙТЫ Эдуард

ПОЭТ – СТЫРДÆР ХÆРЗИУÆГ

Зындгонд ирон поэт Хаджеты Таймуразы йæ диссаджы лирикон æмдзæвгæты тыххæй бирæтæ хуыдтой «ирон Есенин».

Хаджеты Таймураз райгуырд Хуссар Ирыстоны Къуыдаргомы Ногхъæуы бирæ бинонты æхсæн. Уыдон уыдысты куыстуарзаг, ирон æгъдæуттыл хæст бинонтæ. Таймураз йæ сывæллоны бонтæ арвыста йæ райгуырæн хæхты хъæбысы. Фыццаг ахуыр кæнын райдыдта Къуайсайы, астæуккаг скъола та каст фæцис 1964 азы Цхинвалы. Советон Æфсады арæнхъахъхъæнæг хæйтты баслужбæ кæныны фæстæ 1968 азы ахуыр кæнынмæ бацыд Мæскуыйы Горькийы номыл литературон институтмæ. Фидæны поэтæн ам фидардæр кодта йæ поэтикон курдиат.

Таймураз æдзухдæр агуырдта сфæлдыстадон сæрибардзинад æмæ, цæмæй йæ номдзыд æфсымæр Джусойты Нафийы аууон йæхи ма хатыдтаид, уый тыххæй йæхицæн æрхъуыды кодта литературон псевдоним «Хаджеты», йæ фыдыфыды хуыдтой Хадже, æмæ уымæ гæсгæ.

Хаджеты Таймураз æрмæст курдиатджын поэт нæ уыд, фæлæ тæлмацгæнæг дæр, стæй ма хорз арæхст зарынмæ, йе ‘мдзæвгæтыл фыста музыкæ æмæ-иу сæ йæ хæлæрттæн зарыд. Йе ‘мдзæвгæтыл фыст зарджытæ зарынц Цоциты Аннæ, Гуыцмæзты Георги, Джабиты Лаурæ æмæ бирæ æндæртæ.

Таймуразы чингуытæ цæуын райдыдтой 1973 азæй фæстæмæ: «Фараст барæджы», «Хъысмæт æмæ зарæг», «Уацмыстæ», «Æхсон дуры хъæлæс», «Урс хæхты зарджытæ», «Фæндæгты фарн», «Фæсизæр», «Арты уидæгтæ»… Йæ поэзи дзаг у уарзондзинады æнкъарæнтæй райгуырæн уæзæгмæ, ныййарæгмæ, уарзон сылгоймагмæ, цин æмæ маст кæимæ дих кодта, уыцы æмбæлттæм.

Йе сфæлдыстады ахсджиаг бынат ахсынц, йæ бæхимæ кæм ныхас кæны, уыцы æмдзæвгæтæ. Афтæ æнувыд уыд йæ бæхыл. Зындгонд куыд у, афтæмæй йæ фыццаг чиныджы æхцатæй балхæдта тæлтæг бæх, Цæгат Ирыстоны куы цард, уæд. Зылдис æм йæ зонгæ хъæуккаг, æмæ-иу Таймуразæн чысыл гæнæн дæр куы уыд, уæд-иу æй абæрæг кодта.

Хаджеты Таймураз 1979 азы Советон Цæдисы Фысджыты цæдисы уæнг цы сси, æндæр ницавæр нæмттæ æмæ хæрзиуджытыл хъуыды кодта. Фæлæ йын адæм йæ поэтикон уацмыстæ кæй уарзтой, æмæ, æнæ адæмон поэты ном райсгæйæ, адæмон поэт кæй уыд, уый уыд йæ иууыл стырдæр хæрзиуæг.

Поэт амард 1996 азы, æмæ йæ бавæрдтой Ногиры. Фæцард 51 азы.

Загъдæуыд, æппæты хуыздæр дзырдтæ, дам, æппæты хуыздæр фæткыл куы равæрай, уæд уый поэзи у. Чи зоны, афтæ дæр у, фæлæ ма уыимæ æнæмæнг хъуамæ уа, уырзæй бавналæн нæ, фæлæ зонд кæй нæ ахсы æмæ зæгъæн дæр кæмæн нæй, ноджы ахæм æбæрæг цыдæр. Æвæццæгæн, нæ фыдæлтæ Хуыцауы комытæф уый хуыдтой, уый. Æвæццæгæн, сæйрагдæр уый кæны афтæ зæрдæскъæфгæ Хаджеты Таймуразы сфæлдыстад, æмæ йын йæ ныхасмæ адæймаг сагъдауæй уымæн аззайы.

Поэт Хаджеты Таймураз уыд, рæстæджы фыдæвзарæнтæй зæрдæсаст чи фæци, фæлæ, куыд фæзæгъынц, чи ныггуыбыр кодта æмæ æвæллайгæйæ фæллой чи кодта, дæллаг галау уæзæгæй чи куыста, уыцы поэттæй. Уый йæ удыхъæдмæ гæсгæ уыд лирик. Йæ лирикон хъайтар у рæстдзинадыл тохгæнæг, рæстзæрдæ адæймаг. Йæ уды хъизæмары агуырдта æцæг амонд. Кæд-иу хатт хиуарзон, хиввæрсон уыд, уæддæр никуы никæуыл фервæссыд, йæхи хæсджыныл нымадта адæмы раз. Поэт æмбæрста, куыд вазыгджын у цард, куыд арф у адæймаджы зæрдæ, æмæ йæ фæндыди сабыргай, хъуыдыгæнгæ æрдзы, адæймаджы, царды сусæгдзинæдтæ басгарын. Уымæн зæгъы:

Мæн сындæггай цæуын фæнды,
Сабыр нæ зæххыл,
Сусæг тасау къæрцхъус, фæлæ
Барджын, уæндонæй.
Райсом боны рухс цъирын
Æхсырау, йæ цъæхыл
Хъусын æхсæвы аргъаумæ тары дæлдонæй.
(«Мæн сындæггай цæуын фæнды»)

Таймуразæн, æвæццæгæн, æнтысгæ дæр уымæн кодта, æмæ тæдзынæгау, куыройы нучы донау, иу ранмæ уыд йæ цæвæн. Кæцырдæмфæнды йæ куы здæхтаис, уæддæр йæ каст уыд поэзимæ, ард уымæй хордта, уый уыд йæ сомыгæнæн. Таймураз уыдис, æдзух йæхимидæг удхар, хъизæмар чи кодта, æдзух æрдуйы хидыл, карды комыл чи цыд, ахæм поэт. Æрмæст хъæрзын, нæтын нæ уарзта, лæгау лæгæй хъæцыд йæ зынтыл, йæ уд сыгъд цырагъау, фæлæ йе ‘мгæрттæм тар цæсгом никуы равдыста, æлхынцъæрфыгæй никуы ракаст. Йæ уд мыдадзын цырагъау басыгъд, йæ зæххон цард фæцис Хаджеты Таймуразæн, æмæ райдыдта цæрын адæмы зонд æмæ зæрдæйы.

ДЖУСОЙТЫ НАФИ: 95 АЗЫ, ДЖЫККАЙТЫ ШАМИЛ: 80 АЗЫ

ÆНУСОН – СÆ ЗАРÆГ, СÆ КАД

Нафи æмæ Шамил… Дыууæ хæрзцыбыр номы, фæлæ се ‘мдзаг – æрдхæрæны уарзондзинад æмæ ‘мбисонды лæгдзинадæй. Алчи дæр сæ царды цыд йæхи фæндагыл, хаста йæхи уаргъ, хызт цæлхдурты сæрты. Фæлæ иу уыд сæ зарæг, иу уыд сæ нысан, иу уыд сæ бæллиц – адæмы хæлардзинад, сæрибардзинад æмæ рæстдзинад.

Нафийы сфæлдыстадон бынтæм акæсгæйæ, лæг дисы бацæуы, тæхуды, куыд ын бантыст уыйас æмæ ма йæ цæрынмæ та кæд равдæлд, зæгъгæ. Æппынæдзух адæмы ‘хсæн куы уыд, уæд, йæ кусæнуаты цы утæппæт радзæгъд къухфыстытæ ис, уыдон ныффыссыныл та ма-иу кæд æрбадт. Уыдонæй уал йæ хо Клавæйы руаджы джиппы  рауагъд æуыд дæс томы. Фæлæ ма дзы рауадзинаг дыууиссæдз томæй фылдæр ис. Кæуылты Нафи у! Чи йыл аххæсдзæн!

Шамил, нæхи Шамил… Афтæ мæм фæкæсы, цыма ныртæккæ дуарæй æрбахиздзæн æмæ та йæ хъæлдзæг ныхæстæ кæндзæн. Литературæйы цы фæндаг равзæрста, уым та бынтон æндæр уыд. Дугъон бæхæй-иу тагъддæр фестадысты йæ хъуыдытæ, æмæ-иу урс гæххæттыл ныххал сты йæ абухгæ хъуыдыты зæйтæ, йæ рæстдзæвин ныхæстæ зæрдæйы иннæрдæм хызтысты æмæ хизынц ныр дæр.

Кæсын дарддæр

– Цы хъуыд поэты? Цæуыл уыд йæ сагъæс, йæ хъынцъым? Цæуыл уыд йæ тох?

– Ирыстоны хæрзæбоныл, йæ фидæныл!

Бирæ зæрдæрыст хъуыдытæ ахаста йемæ.

Ирон литературæйы дыууæ классикы, нæ сомыгæнæнтæ… Куыд сын æнтыст афтæ уарзын æмæ лæггад кæнын Ирыстонæн, нæ бæстæйæн! Сæ дыууæ дæр сæ курдиат æмæ уды фарнæй дæллаг галтау фæлæггад кодтой ирон дзырдаивадæн. Ирон литературæйы историйы баззайдзысты адæмон фысджытæй.

Журналы ацы номырæй арæм Нафи æмæ Шамилы рухс нæмттæ.

ХЕТАГКАТЫ Оксана

ЦАРДЫ ЗЫД

«Стыр дурæн – стыр тулæн, стыр фурдæн – стыр уылæн» – зæгъы ирон æмбисонд, æмæ у замманайы раст. Уæныг цæуæнты куы нæма ацæуы, хæцæнты куы нæма ахæцы, уæд æм цард хъазын æмæ кафын кæсы.

Кæддæр, Хаджеты Таймураз æмæ Гуыцмæзты Алешимæ нæ тæккæ æррайыл куы уыдыстæм, уæд нæм диссаг каст, Нафи цæуылнæ нуазы æмæ зары, æппынæдзух куыстифтыгъд куы у, цæрынмæ та кæд хьавы, цæуыл фæсагъæс кæны æрхуымæй?..

Æмæ нын æмбисонд æрхаста. Къуыдары нæм, зæгъгæ, иу зæронд лæг æппынæдзух уыд æнкъард, йæ разы-иу йæ лæдзæджы къæдзмæ йе ‘рмттæ сарæзта æмæ бон-сауизæрмæ афтæмæй бадт хуры хъарммæ.

Цæуылнæ исты дзурыс, зæгъгæ йæ куы фарста Нафи, уæд, дам мын афтæ:

– Кæй зыдтон, чи мæ зыдта, кæй æмбæрстон, чи мæ æмбæрста, уыдонæй удæгас ничиуал ис, æмæ кæимæ дзурон?

Уæд нæм йе ‘мбисонд худæг фæкаст. Абон мæ алыварс мæ удмæ хæстæг адæм куы стæнæг сты, уæд дзырд зæгъынмæ зивæг кæнын райдыдтон. Фæлæ Нафи мæ зæрдыл арæх æрлæууы.

Цы адæмы зыдтон, уыдонæй, æвæццæгæн, Абайты Васо, Джусойты Нафи æмæ… мæ фыд Ресойæ æнæвдæлондæр ничи уыд. Мæ фыд Ирыстонæн бынтæ не скодта. Йæ кæстæртæн цы къуым ныууагъта, уый дæр ацы тугкалæн бонты нæ фыдбоны сыхæгты хъуыры аирвæзт. Фæлæ ма чысыл куы уыдтæн, уæд-иу æй æрымысыдтæн.

Æхсæвыцъæхæй-иу мæ фынæйæ ныууагъта. Хæдзарыдзаг бинонты дарын хъуыд. Бонæй колхозы куысты раздзог уыд, изæрæй та-иу хæдзары хъуыддæгтæм атындзыдта. Æрдæгæхсæв-иу мæ ‘рбаййæфта фынæйæ.

Уæддæр ын къаты бон къаты бон уыдис, бæрæгбон – бæрæгбон. Нафийыл алы зынгæ бæрæгбоны дæр цыма фембæлын, фæлæ, мæнмæ гæсгæ, Абайты Васойау йæ бæрæгбонтæ дæр къаты бонтæ сты.

Кæддæр мын æнкьард мидбылхудтимæ дзырдта, зæронд лæгæн йæ хъуыдытæ гæххæтмæ рахæссынæн рæстæг нал фæфаг кæны, зæгъгæ.

Йæ дзуринæгтæй иу уыдис йæ зынгхуыст хæлæрттæ Нартыхты Михалы æмæ Дзаболаты Хазбийы номыл фыст пьесæ «Кæм ис де ’фсымæр, Абел?» Æрæджы джиппы рацыд журналы. Фæлæ йын уыцы кусинæгтæ нырма цас сты!

Цас уыдысты æмæ ноджы цас сты!

Хорз та уый у, Нафи сæ кæй нæ фæллайы, алы бон дæр, хæстон лæгæн куыд æмбæлы, афтæ кæй райдайы семæ тохæй. Уымæн æмæ æууæнды йæ уæлахизыл. Æууæнды йæ фидæныл. Уый йæм æвзæрын кæны кæдфæнды дæр царды зыд:

Фæкæн мæ, Уастырджи, æвæсмон,
Мæ куыст мын арфæйаг фæкæн!
Кæд ыл фæстагæттæ æввæрсой,
Уæд циу йæ зын, йæ хъыг лæгæн!
Уæд фод сæдæ-æрдзæ мæ зынтæ,
Уынгæг – мæ кьæс, куысты сæр – сындз,
Уæд мыл цыфæнды худæнт зинтæ.
Æмæ рæйæд цыфæнды куыдз!
Уæд цасфæнды тыфылтæ калæд
Къæйных æхсины лæг, уæййаг,
Мæ удгуыст æз кæндзынæн галау.
Куынæ дæн хъал лæгтæй, мыййаг!
Цæхæртæ калдзæни мæ хъазты
Нæ Иры сагъæсты æхсон!
Зын у лæгæн фæцæрын? Раст у!
Фæлæ кæд уыди уый æнцон?
                                («Мæ хуымгæнды хай»)

Нæу Нафийæн дæр æнцон… Фæлæ, Нафи цы сараза, уый æндæр исчи нæ сараздзæнис. Нафи цæмæ нæ бавнала, уый та дæсгай, чи зоны, сæдæгай азты дæр аразинагæй баззайдзæн. Цардыл, куыстыл уымæн зыд кæны.

Нафийы цард æмæ стыр куыстытыл дзурын дæр нæу æнцон. Дзурын сыл та сыл хъæуы. Иумæйагæй, стæй – конкретонæй.

ХЪАЗИТЫ Мелитон

НАШ НАФИ

Этого Человека я знал с того дня, когда он защищал в Институте мировой литературы докторскую диссертацию. Туда повел меня Кайсын Кулиев – старший, но никогда не подчеркивавший это свое старшинство, друг Нафи, заботливый, внимательный ко всем, кто нуждался в его присутствии в любой ситуации. Именно эта черта характера настоящего кавказца Кайсына Кулиева и привела его на защиту докторской диссертации младшего его собрата Нафи. На мое счастье, я в те дни был в Москве с Кайсыном по каким-то общим делам.

– Давай, – сказал он тогда мне, – сходим на защиту диссертации к нашему близкому кавказцу, вдруг надо будет его самого защитить.

Мы пришли как раз к началу заседания диссертационного Совета. Как только мы вошли в зал, задумчиво сидевший в первом ряду Нафи, не скрывая своей радости, подошел к нам. Кайсын сразу представил меня ему: «Это мой племянник Салих Гуртуев, поэт». Как будто я что-то мог значить в тот день для Нафи. Гладко причесанный, с еле заметной сединой густых прямых волос, худощавый, чуть выше меня ростом, Нафи протянул худую руку и сказал: «Очень приятно».

Мы познакомились, крепко пожав друг другу руки. Тепло его души, которое я почувствовал тогда, я ощущаю и сегодня, когда его уже нет с нами физически, но живет во мне духовно. С тех пор я все время интересовался его жизнью. Но он, как мне приходилось ощущать все время, больше думал и заботился обо мне. Каждый раз спрашивал о моей работе, о том, что пишу или написал.

Его суждения о литературе и литераторах, ученых и их работах настолько были глубокими, что ни одна дискуссия общесоюзной значимости не проходила без его присутствия. В одном из дискуссий по развитию литератур народов Советского Союза, подробный отчет о которой был опубликован на страницах очень авторитетного и многотиражного журнала «Дружба народов», подчеркнуто было мнение Нафи Джусойты. Вот выдержка из того отчета, которую я выписал для себя еще в те советские времена и против которого никто из участников не мог возразить: «Один из участников нашей дискуссии, – пишет автор отчета, – доктор филологических наук, осетинский поэт, писатель Нафи Джусойты сказал: говоря о развитии и сегодняшнем состоянии литератур малочисленных народов, сегодня можно наблюдать уже обратное влияние литератур этих народов на литературы с историческими корнями развития».

Вот вам и Нафи. Авторитет его в мире литературы и литературоведения был непререкаем.

Он в продолжение всей своей жизни щедро делился своими знаниями с молодыми учеными и писателями. В Кабардино-Балкарии практически все ученые-литературоведы пользовались его непосредственной помощью и опирались в своих иследованиях на его труды. Зачастую он нуждающихся в его помощи и советах не приглашал к себе, а приезжал сам к ним. Много раз я наблюдал лично его отношение к тем, кто к нему обращался. И непременно встречался и с друзьями, когда приезжал к нам в Кабардино-Балкарию. Наш научно-исследовательский институт превратился практически в его рабочий орган. Все работники этого учреждения любили его, с упоением слушали его лекции и беседы на различные темы по истории Кавказа и судьбах его народов. И рассказы его всегда заканчивались констатацией факта: народы Кавказа переплетены корнями, много общего в характере, обычаях, традициях, истории наших народов, поэтому и дружба наша незыблема.

Особый разговор о том, как он умел дружить. Как говорят балкарцы, мужчины в дружбе друг другу не клянутся, а на деле доказывают это. А дружба между Кайсыном Кулиевым и Нафи Джусойты – это особая статья. Я видел все это в течение многих лет после того дня, когда Нафи защищал докторскую. Не было случая, чтобы он не приехал на мероприятия, которые касались Кайсына Кулиева.

А как они пели народные песни в обнимку с Кайсыном, он – на осетинском языке, Кайсын – на балкарском. А мелодия была единой. Слушая этот дуэт, человек прямо на ходу, сам того не осознавая, как-то очищался, к нему приходило успокоение, умиротворение, любовь ко всему окружающему. Мир внимал им, и слушатель растворялся в этом мире, как ее частица.

Несколько раз я наблюдал, как они пели дуэтом в Чегемской теснине. И, представьте себе, – теснина раздвигала свои стены, горы превращались в единый слух.

Это было настоящее духовное единение во времени и пространстве с охватом истории своих народов, которые всю жизнь соседствовали и роднились, и поэтому и мелодии народных песен совпадали. Вот это называется слиянием душ.
То было наукой для нас, идущих вслед за ними. И если мы чем-то похожи на них во взаимоотношениях, то считайте, что мы впитали их образ жизни. Ну, а если нет, то, значит, мы сами виноваты. Но жить так, как они жили – есть спасение от всех напастей.

Я пришел к этому мнению, общаясь с ними, видя их взаимоотношения. А иначе, чего стоим мы, как последователи, если не впитали в себя такие высокие качества человеческого общежития.

Даже после кончины Кайсына он каждый год приезжал на дни рождения и смерти Кайсына. Никто никогда его не приглашал, иногда он даже раньше нас самих появлялся в Нальчике, чтобы поучаствовать в мероприятиях, проводимых в эти дни. Иногда просто приезжал, чтобы посетить Дом-музей Кайсына, приносил цветы к памятнику и уезжал также тихо, как и приезжал.

А был и один невероятный случай: скончалась супруга Нафи. Те дни совпали с днем кончины Кайсына. Даже в такой тяжелый для себя день, он оставил дома свою сестру Клавдию, а сам приехал в Нальчик для участия в траурных мероприятиях. Может, для кого-то это покажется неприемлемым фактом, но такова сила мужской дружбы на Кавказе.

Он часто гостил у меня. Бывал дома. Знал семью мою. Однажды он приехал ко мне в горный район, где я работал редактором районной газеты. Мы пошли с ним в Балкарское ущелье, дошли до теснины, он как бы стал разговаривать с горами, потом запел народную песню. У него был замечательный голос. И знал он много песен народных.

Я думал, что он забыл, что в теснине громко петь нельзя, – от вибрации может обрушиться скала. Когда я об этом ему напомнил, он, оказывается, ничего не забыл, а знал, что горы возвышаются благодаря этим народным горским песням, и в знак благодарности к исполнителю слушают песню молча. Это было его мнение: он был горец, хорошо знал горы. И одевался он, как горец, чего стоила его незаменимая коричневая войлочная шляпа; он был строен, как горец, – он был мужественен, как горец, он дружил, как горец, он возвышался своими знаниями, как гора над увалами.

Он был в мировой литературе, как рыба в воде. Его суждения были основательны, мнение неоспоримо. Я тоже подарил ему свою книгу стихов, после того как о нем написал очерк и перевел его большое стихотворение, посвященное матери. Здесь я хочу привести его отзыв об этой книге. Вот он:

Дорогой брат Салих!

Спасибо тебе за память и за подарок!

С удовольствием прочитал твои стихи и поэмы. Ты – поэт, и этим я сказал свое одобрение. Судить о мере таланта всегда зряшно. Тем более, – когда поэт в полном расцвете своих возможностей. А дело читателя, а я в данном случае прежде всего читатель, – почувствовать, с кем его свела судьба: с поэтом или с рифмованными строчками. Вот я и чувствую в твоих стихах сердце, добрую душу, богатое воображение и ищущую, страдающую, сочувствующую мысль поэта. Это меня радует. Тем более, что ты мой друг и брат.

Спасибо тебе еще раз за эту радость!

Стихи переведены хорошо. Разумеется, я не могу судить ни о стилистической адекватности переводов, но как русские стихы – они на уровне современного русского стиха.

Предисловие Кайсына тоже прекрасно – просто, дружески доброжелательно и мудро.

Поздравляю тебя и обнимаю!

Твой Нафи Джусойты,
16. 04. 1983г.

Я не ошибся в том, что назвал эту маленькую заметку о нем «Наш Нафи». Он ведь сам, как видите, написал «Твой Нафи Джусойты».

Но я не могу его благородный жест принять только на себя, его многие у нас ждали всегда, он был любимцем многих – ученых и писателей.

Когда я обратился к Главе нашей Республики Кокову Юрию Александровичу по поводу 90-летия Нафи и сказал, что я собираюсь ехать, он, ни слова не говоря, не задав мне ни одного вопроса, сказал своим помощникам, чтобы те подготовили Указ о награждении Нафи Почетной Грамотой Кабардино-Балкарской Республики. Создал делегацию, и мы – министр культуры Мухадин Кумахов, доктор филологических наук Хангери Баков и я – поехали на его юбилей. Потому что и Глава республики знал, кто есть для нас Нафи.

Таким родным он считается и сегодня у нас, в Кабардино-Балкарии.

Салих Гуртуев,
Народный поэт КБР и КЧР

ИСТИННО ВЕРУЮЩИЙ

…Папа звал его Ханафи, не Нафи, а именно Ханафи. И в нашей семье – мама, братья и я – всегда знали, что это Нафи Григорьевич, осетинский друг и брат нашего отца. Сознательно ли, бессознательно, но, как всегда, папа «попал в яблочко»: в переводе с арабского «Ханафи» – значит «истинно верующий» (получив впоследствии развитие в тюркской этимологии, это имя обогатилось не менее мощными и многозначными смыслами). Называя его Ханафи, папа, несомненно, своим пронзительным внутренним взором увидел в нем органичное сочетание отваги и мягкости, несгибаемой силы и твердости, прямолинейности и творческой любознательности (а это и есть толкования имени «Ханафи»). Отсюда становится понятным, почему истово уверовавший в свое предназначение, высокую миссию созидателя, неангажированный и невероятно самодостаточный осетинский гуманист Нафи Джусойты входил в ближайший дружеский круг Джемалдина Яндиева. В свою очередь, имя ингушского классика в переводе с арабского значит «светоч веры» и в своем первоначальном смысле как бы перекликается с именем Ханафи в ключевом слове «вера». Вера в добро и красоту, истину и силу духа человеческого, невзирая на все тяготы, соблазны и испытания, предназначенные каждому смертному в земной юдоли…

Наше общение с Нафи Григорьевичем было отнюдь не частым, но весьма интенсивным по своему характеру и последствиям. Жарким грозненским летом 1980 года (ровно через год после смерти Джемалдина) в холле гостиницы «Чайка», в которой разместились участники большой научной конференции, организованной Чечено-Ингушским НИИ языка и литературы и ИМЛИ им. Горького, отведя меня в сторону от уважаемых грандов «литератур народов СССР», Нафи Григорьевич, демократично представившись, по-отечески обнял меня и выразил свое такое искреннее соболезнование, теплоту и силу которого я носила в себе долгие годы. В его уме, скромности и даже в самой фигуре четко просматривалась особость немногочисленной кагорты людей со стержнем, внутренней свободой. Сразу стало понятно, что он из папиного «племени гусаров»…

Еще через несколько лет, при подготовке книги о Джемалдине, я написала Нафи Григорьевичу, и он ответил несколькими потрясающими письмами мне и маме, в которых искренность, ум и теплота высочайшей пробы светились в каждой строчке:

«Дорогая моя девочка! Позволь мне с тобой говорить, как с дочкой… О моем сердечном друге Джиме… я напишу непременно с любовью и болью. Я собирался написать о нем, его поэзии, прекрасной, доброй и мужественной, по-юношески живой, мудрой, но всегда сердечной. Однако случилось так, что не успел при его жизни… Даже уже самый образ Джемалдина стоит того, чтобы написать о нем хорошую книгу, какую я не смогу написать, но штрихи к портрету истинного поэта и необычайно содержательного человека я постараюсь набросать в меру своего умения… Нет ли неопубликованных стихов? Может, пришлешь кое-что в подстрочном переводе? И одну книжку стихов на ингушском – хочу почувствовать звучание стиха (музыку) в оригинале. Вот сколько поручений!… Не огорчайся, это – к делу. Буду писать. Нафи Джусойты» (12 октября 1987 г., Цхинвали).

Из письма маме: «Дорогая Рая Созеркоевна! Спасибо за хорошее письмо. Память о Джемалдине мне очень дорога. И я, седой человек, переваливший за шестой десяток лет, чувствую себя сиротой… Понимаю, что ничем помочь не могу, но хотя бы в память… следует что-то сделать! Они (ушедшие друзья-поэты. – М.Я.) оставили не только семью, но и детей своего сердца, своего разума, своего таланта. И вот этим «детям» надо чем-то помочь, чтобы они долго и достойно жили среди людей. И еще рассказать людям о том, что отцами этих «детей» были превосходные кавказцы – мужчины-рыцари, добрые сердца, умные и смелые мыслители, несказанно любившие эту землю, людей, родные народы и языки, носившие благородную тревогу за судьбу людей, тревогу, которая, кажется мне, не покидает их и там, в стране мертвых… Вот в этом вижу свой неоплатный долг перед ушедшими друзьями, постараюсь его выполнить. Буду в Грозном, непременно зайду – хочу, кроме всего остального, взглянуть на бумаги и книги своего брата Джемалдина… Нафи Джусойты» (17 ноября 1987 г., Цхинвали).

Еще из письма ко мне: «Стихи его в подстрочнике куда лучше, чем в переводе. Собственно, это так и должно быть, но… вольное обращение наших русских братьев (переводчиков. – М.Я.) меня огорчает до глубины души. Нельзя с душой поэта обращаться вольно, походя и бездумно. Я заинтересовался односложными словами в кавказских языках. А их в ингушском, видимо, не так уж и мало. Если тебя не затруднит – пришли мне дословный перевод (под строкой) стихотворения «Ер я» («Это есть». – М.Я.):

              Ер я
Со хало, оатто яйна,
Сона дика-во дайна,
Са даьй хьегаш лийна
Къонахий зама…

             (Это есть
Меня вскормившее,
Мне тяготы и легкость давшее,
Мне хорошее и плохое давшее,
В котором, трудясь, прошли мои отцы,
Мужественное время. – М.Я.).

Я рад был бы послушать твои лекции по литературе и фольклору. Я уже вел этот курс (в Литинституте им. Горького. – М.Я.)… А кто руководит, кто знакомит с переводческим искусством ? Если руководитель будет сам неискусный переводчик, то мало чему научит, это тонкое и сложное дело. Передай мой сердечный привет мужу, детям, особенно маленькому Джемалду – Дай ему, Аллах, вырасти таким же рыцарем совести и человеческого достоинства, каким был его дедушка…»

(24 ноября 1987 г., Цхинвали).

Убеждена, что систематическое чтение этих (и других) писем выдающего мыслителя и оригинального творца разножанровых текстов Н. Джусойты вполне может служить этической лоцией в нынешней разодранной на атомы и микроны «межнациональной» кавказской действительности. Причем, лоцией самой точной, выверенной могучим опытом совестливой и достойной жизни…

…Несколько лет назад, в 2016 году, Нафи Григорьевич, невзирая на хвори и боли, подготовил и осуществил свой личный, но ставший ярким общественным явлением, план по увековечиванию памяти своего ингушского друга-поэта. Он за собственный счет издал книгу стихотворений Джемалдина Яндиева в своих переводах на осетинский язык «Уалдзыгон сидт» – сорок стихотворений из посмертного сборника папы «Весенний зов» (1986 г.) и два великолепных эссе-реквиема, посвященных настоящей дружбе, памяти и истинной поэзии.

Его бесспорный авторитет и личностная безупречность стали тогда моральным императивом для управленческой братии, воплотившись во вполне конкретные документы по присвоению школе в селе Яндиево (ныне Дачное) имени своего незабвенного друга и установлению бюста Джемалдина во дворе этой школы.

На этом грандиозная миссионерская деятельность гуманиста Джусойты в тревожной зоне весьма хрупкой осетино-ингушской «межнациональной гармонии» не закончилась: с его помощью и благословения тогда же, в октябре 2016 года, на здании Балтинской школы, в которой с 1925 по 1929 годы учился кавказский классик Дж. Яндиев, была установлена скромная памятная доска. Нафи Григорьевич, сопровождаемый изумительной своей сестрой Клавдией Григорьевной, приехал на ее открытие и большой многонациональной аудитории сказал слова о поэте и друге, которые навсегда вошли в сердца людей и, надеюсь, навсегда закрепили как сам мемориальный знак, так и уважение к высокой поэзии, не имеющей никакого отношения к пресловутому «пятому пункту».

Наши встречи с ним, общение стали для меня моей личной Академией Нафи (Ханафи), в которой я получила эксклюзивные знания и уникальный пример совестливого и гуманного жизнестояния.

В удручающей современной банальности Нафи Джусойты заинтересованно и бесстрашно отнюдь не поверхностным, а глубоким осмысленным взором, как бы перебирая старые слова в стихах Джемалдина, разглядел и явил нам красоту и свет правильных и забытых смыслов. Словно алхимик, он, перебрав их в своей душе, обнажил искренние и палящие сердце образы и смыслы, отражающие наше нынешнее смятенное и уставшее от симулякров сознание, давая надежду на рождение новых нефальшивых чувств.

Минувшие десятилетия (!) показали жуткую реальность болезненных разрывов, умолчаний, заезженных клише, зашкаливающей лжи. Последний рыцарь ушедшего «кавказского золотого века» посредством переводов произведений своего собрата по духу и творчеству доказал застывшим в анабиозе современникам, что подлинная поэзия и есть самая честная и главная «работа по раскрытию мира» (К. Корчагин): она способна «сшивать» даже самые безнадежные разрывы и восстанавливать саму ткань жизни. Потери и подмены (под завалами которых мы находимся почти тридцать лет) в социальной и морально-нравственной современности не испугали бесстрашного и честного Нафи Джусойты (в его-то годы!) осуществить свою профессиональную миссию по переводу ингушской классической поэзии. Во времена безвременья, мы убеждены, – это, бесспорно, миссия с актуальной «политической повесткой», потому что стихи, отобранные им для перевода, – лирические размышления о самостоянии человека, его месте в природном и социальном космосе, о неиссякаемой вере в жизнь и красоту Божьего мира. Это ли не самая востребованная ныне «политика» по усмирению разрушительных энергий и воссозданию нового братства в истерзанном временщиками (явно не знакомыми с высокой поэзией) межнациональном бытии?..

В стихах Джемалдина Яндиева Нафи Джусойты увидел органику сплавленных воедино мыслей и чувств в целостном речевом потоке «первородной лавы» гортанного ингушского языка, его звуки, вместившие в себя «прихлынувшую к миру полноту сердечности» (С. Зотов), яндиевскую прасодию – ритмическое «сердцебиение» его родного языка. Нафи прочувствовал это, как немногие, лишь посвященные и верующие в красоту и высоту поэтического слова, ощутил «на молекулярном уровне» ритмическое движение стихотворной речи Джемалдина с ее внутренней структурой монологического диалога. Того диалога, в котором присутствует светлое чувство понимания и сострадания к другому, иному. Что так же подтверждает значение поэтической «политической повестки» в благородной работе по воссозданию толерантного и дружественного сосуществования в «этом прекраснейшем из миров»…

И последнее: Нафи и Джемалдин жили во времена чудовищных социальных экспериментов и катаклизмов, разочарований и тягот (Джемалдину посчастливилось умереть раньше). Но, несмотря на это, оба относились к жизни, как святые мудрецы, ухитрявшиеся «вкушать богатства мира, не выходя за порог мудрости нищих дервишей, безразличных к внешним подробностям» (М. Харитонов), но обретшим источник света и радости внутри.
Спасибо им, что они в отведенное им Богом время так облагораживали нашу жизнь!..

Марьям ЯНДИЕВА,
дочь Джемалдина,
январь 2020 г.,
г. Москва

ХОДЫ Камал

ÆХСОНЫ ЦÆВ…

Литературæйæн профессионалон аргъ кæнынхъом чидæриддæр у – фыссæг уа, кæнæ чиныгкæсæг, – уый, Джыккайты Шамилы фыстытæ лæмбынæг бакæсгæйæ, æрцæудзæн бæлвырд æмæ æнæгуырысхойаг хатдзæгмæ: Шамил у Ирыстоны стырдæр поэттæй иу. Фæлæ афтæ зæгъыны тыххæй ахизын хъæуы ирон хæлæг, ирон æдзæстуарзондзинады сæрты.

«Хион цæсты нæ ахады», «Нет пророков в своем Отечестве» – зæгъынц адæмон æмбисæндтæ. Фæлæ ацы базырджын ныхæстæ Джыккайты Шамилы сфæлдыстадон фæндагыл нæ бадынц. Уымæн æмæ Шамил йæ фыццаг къахдзæфтæй фæстæмæ йæхимæ æркæсын кодта канд литературон æхсæнад нæ, фæлæ æгас ирон дзыллæйы дæр. Уыцы кад æмæ рад парахатæй-парахатдæр кодта бонæй-бонмæ, азæй-азмæ иу чиныгæй иннæмæ. Æмæ йын æнтысгæ та бирæ бакодта, зæгъæн ис, æмæ æппæт жанрты дæр: поэзийы, прозæйы, драматургийы, литературон критикæйы æмæ литературæ-иртасынады, текстологийы, аивадон тæлмацы, публицистикæйы. Уæдæ-иу йæ адæмыл уынгæг бон куы акодта – Цæгаты уа, кæнæ Хуссары, – уæд Шамилы зæрдæбын æмæ барджын ныхас кæддæриддæр адæмæн уыд ныфсы хос æмæ хъарудæттæг. Æмæ абоны бон, цины уа æви зианы, горæты стыр уынджы æви къаннæг хохаг хъæуы, «Джыккайты Шамил», зæгъгæ, куы зæгъай, уæд дын йæ хорзы кой æхсызгонæй чи нæ ракæндзæн, ахæм бирæ нæ разындзæн. Уый у тæхудиаджы сфæлдыстадон æмæ адæймагон хъысмæт. Шамил уарзта йæ адæмы, адæм та уарзтой ёмё уарзынц Шамилы æмæ йæ уацмыстæ.

Ирыстоны адæмон поэт, Хетæгкаты Къостайы номыл Паддзахадон премийы лауреат, филологон наукæты кандидат, нæ сæйраг университеты профессор æмæ кæстæр фæлтæры куырыхон зондамонæг – ахæм бæрзонд нæмттæ, дзомагъаджы загъдау, чъиу æууилыны тыххæй нæ дæттынц, фæлæ фидар æнцой кодтой Джыккайы-фырты бирæазыккон фыдæбоныл.

Джыккайты Шамил йе ‘взонджы бонтæй фæстæмæ æнувыд æмæ иузæрдион уыд хъайтарон-романтикон дзырдаивадыл: монологтæ «Хазби» æмæ «Дыуыт», «Сосланы хъынцъым», пьесæтæ «Цомахъ» æмæ «Хъодыгонд зæд» æмæ а.д. Уæдæ йæ кандидатон диссертаци, «Фольклор æмæ ирон поэзи» кæй рахуыдта, уый дæр æнæнхъæлæджы хабар нæ уыди.

Афтæ зæгъæн ис: цы эпикон фæлгонцтæн, цы историон персонажтæн балæггад кодта Шамил йæ курдиаты хъомысы фæрцы, йæхæдæг дæр бæлвырд бæрцæй уыдоны æнгæс уыд ныфсхаст æмæ уæздан, æргомдзырд æмæ æнæсæттон. Æгæрыстæмæй, йе ‘ддаг бакастæй дæр цыма рагон романтикон рыцарты фæзмы, адæймагмæ афтæ фæкæсы хатгай. Æдзух хæрзæфснайд, аив æмæ фидауцджын. Æмæ адæймаг бар-æнæбары æрымысы Гетейы ныхæстæ: «Всякая внешняя благопристойность имеет свои внутренние основания».

Литературон институты куы ахуыр кодтон, уæд-иу арæх мæ хæлар Шамилæн æппæлыдтæн нырыккон уырыссаг поэттæй: Твардовскийæ, Луговскойæ, Василий Федоровæй… (бирæтæ дзы Литинституты уыдысты мæ ахуыргæнджытæ). Æмæ мын иухатт афтæ зæгъы, уыдон дæр, дам, дзæбæх фыссынц, фæлæ, дам, стырдæртимæ хъæуы ерыс кæнын, ома Шекспир æмæ Дантейы хуызæттимæ. Æмæ йæ ныхасы уыдис рæстдзинад. «Фауст»-ы Мефистофель мæнгæн нæ фæзæгъы: «Средь мелких действуя, мельчаешь, а средь больших и сам растешь». Уыдæттыл хъуыды кæнгæйæ, фæстæдæр ныффыстон мæхæдæг:

Хуыцæуттæ ‘взонгæй та кæмæн нæй,
Фæкуывтон бирæ нæмттæм æз,
О, хатгай обæутты аууонæй
Нæ ахста хохрындзтæ мæ цæст.
Гиганттæ ивгъуыдтой мæ рæзты,
Фæстагмæ бамбæрстон мæ низ;
Æз загътон: мин обауы бæсты
Æрмæстдæр иунæг рындзмæ схиз!

Бирæ цъитимбæрзт рындзтæм схызти Шамил. Фæлæ æппæты сæйрагдæр æфцæг кæддæриддæр разæй вæййы. Æмæ йæм Шамил кæй фæхæццæ уыдзæн намысимæ, уый гуырысхойаг нæу.

Кæй зæгъын æй хъæуы, лæгъз нæ уыди Шамилы цардвæндаг. Фæлæ нæ тыхст æмæ нæ тарст. Мæнгæн нæ ныффыста хæрзæрыгонæй йæ программон æмдзæвгæтæй иуы: «Æхсоны цæв, æмæ цæхæртæ кала!»

Кæддæр, Ирон театры Плиты Грисы 70 азы юбилейы фæдыл дзургæйæ, Джусойты Нафи загъта, Грисы кой кæнгæйæ, уыцы рæстæг иттæг актуалон чи уыди, ахæм ныхæстæ: «О своем собрате по перу я постарался сказать только доброе. Для хулы, я думаю, найдутся другие уста».

КАСАТЫ Æмзор

ШАМИЛ, ÆНУСОН У ДÆ НОМ

Алæмæты дидинæгау нæм каст Ирыстоны адæмон поэт, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат, стыр ахуыргонд, профессор, дзыллæты уарзон адæймаг Джыккайты Шамил. Фæлæ йыл, хъыгагæн, æрцыд рæсугъд дидинæджы æмбисонд: иу уалдзыгон бон фыдгулы судзгæ цалх атылд йæ æнæхин зæрдæйыл æмæ, йæ тæккæ лæджы кары бацæугæйæ, фæхъуыд не ‘хсæнæй. Йæ æвирхъау мæлæт сæнкъуысын кодта дзыллæты зæрдæтæ, се стыр ныфсы мæсыг ракалд.

Раст цыма йе уæны каст. Йæ зæрдæ цыма цыдæр æнкъардта. Йæ фæстаг æмдзæвгæтæй иуы афтæ зæгъы:

Барастырмæ балцы цæуын,
Мæ фæллад суадздзынæн нæууыл.
Нæ хъæуы мæ мардыл кæуын, –
Кæуинаг мæ цард уыд уæлæуыл.

Шамилы ацы æмдзæвгæ у махæн, чи йæ нæ бахъахъхъæдта мæлæтæй, уыдонæн уайдзæфæн æмæ хиуыл æрхудынæн. Ныр ма йыл нæ зæрдæ бæргæ риссы, фæлæ ма уымæй цы ис…

Шамил нын нал ис, уый ссис уæларвон зæд. Фæлæ уæлæуыл æнустæм баззад йæ бирæвæрсыг курдиат, йæ тохы хъæр, йæ куырыхон ныхас, йæ зонд, йæ дзырды фарн. Ирыстоны йын кæмфæнды дæр куы зæгъай йæ ном, уæд дын йæ хорзы кой чи нæ ракæндзæн, ахæм лæг бирæ нæ разындзæн. Уымæн æмæ махæн нæ ныфсы мæсыг уыдис, Иры номыл цырагъау сагъдис.

Чи уыд уæдæ Шамил Иры дзыллæйæн? Цавæр хъысмæт ын уыд лæвæрд Хуыцауæй?

Джыккайты Шамил райгуырд 1940 азы 25 февралы Хуссар Ирыстоны Дзомагъы. Дыууадæс азы йыл нæма сæххæст, афтæ йæ бинонтæ ралыгъдысты Цæгат Ирыстонмæ æмæ æрцардысты Камбилеевкæйы хъæуы. Йæ æрдзон курдиат раджы сбæрæг. Фарæстæм къласы куы ахуыр кодта, уæд райдыдта фыссын æмдзæвгæтæ. Цæгат Ирыстоны педагогон институт каст куы фæци (1964), уæд та æххæст поэтыл нымад уыд. Республикон радиокомитетæй райдыдта йæ фæллойадон фæндаг, фæлæ йæ зæрдæмæ хæстæгдæр айста хъомыладон куыст, æмæ аспирантурæйы фæстæ ссис филологон наукæты кандидат. 1970 азы бацыд, каст цы институт фæци, (уæдмæ ссис университет), уый ирон филологийы кафедрæмæ. 1990 азы ссис ирон литературæйы кафедрæйы сæргълæууæг, уый фæстæ та ирон филологи æмæ журналистикæйы факаультеты декан, 2002 азы нысангонд æрцыд ирон филологийы факультеты деканæй.

Ацы бæрнон бынæтты æрмæст хъомыладон куыст нæ кодта. Шамил ныффыста 150 наукон куысты фольклор æмæ литературæйы фарстатыл. Уыдонæн сæ сæйрагдæртæ сты «Ирон литературæйы истори»-йы æртæ томы, «Ирон литературæйы цыбыр очерк» уырыссаг æвзагыл, цалдæр монографийы, альбомтæ Къоста, Нигер, Коцойты Арсен, Брытъиаты Елбыздыхъойы тыххæй. Уымæй уæлдай сарæзта Программæтæ ирон литературæ æмæ фольклорæй институттæн, республикæйы скъолатæн та – ирон æвзаг æмæ литературæйæ, æстæм къласæн рауагъта ирон литературæйы чиныг. У æхсæз поэтикон чиныджы æмæ æртæ драмон уацмысы автор.

Цы ма бантыст ноджыдæр Шамилæн?

Куыд иттæг дæсны тæлмацгæнæг, афтæ ирон æвзагмæ раивта Шекспиры «Король Лир», Софоклы «Царь Эдип», Эдмон Ростаны «Сирано Де Бержерак», Роберт Бернсы, Шиллеры æмæ Лермонтовы æмдзæвгæтæ.

Ис зæгъæн афтæ, æмæ Шамилы сфæлдыстадон бынтæ кæй сты хурæмдых. Ссардтой дзы бынат æфсарм, æгъдау, фарн, уарзондзинад, йæ удæй фылдæр цы Райгуырæн бæстæ уарзта, уый риссæгтæ æмæ дудæгтæ, йæ уд нывондæн кæмæн хаста, уыцы мадæлон æвзаджы хъысмæт æмæ йæ фидæн.

Шамилы мæнгæн нæ хуыдтам рæстдзинады бардуаг. Хивæнд æмæ хин миты тыххæй дзырдта æргомæй.

Поэты æнкъараг зæрдæ уыд æнæсæттон зынтæн, рæстаг. Уыдон ын æвдисынц йæ удыхъæд, йæ фидардзинад. Уыцы миниуджытæ ирдæй равдыста нæ сыхæгтимæ быцæуы рæстæг, Хуссар Ирыстоны тугуарæн бонты. Лигъдæтты уавæр ын æнцой нæ лæвæрта, сыгъдис йæ зæрдæ мæт æмæ катайæ.

Шамилы уарзæгой зæрдæ рыст йæ адæмы хъысмæтыл, йæхи сын нывондæн хаста. Фæндыд æй, цæмæй Ирыстоны кад дæлæмæ ма цæуа, фæлæ кæна тыхджын, цæмæй ссара дуджы фарн. Йе стырдæр бæллиц уыд, цæмæй Ирыстон ма уа лæгдзинад хъуаг, цæмæй мæрдырох ма уа нæ номдзыд гуырдтæ Хазби æмæ Бегайæн, Ос-Бæгъатыр, Цæразон æмæ Черменæн. Уымæн, æмæ цы дуджы цæрæм, уый дзаг у хæрам æмæ фыдгæнæгæй.

Уыдоны ныхмæ тохы та хъæуы тых æмæ ныфс. Уыцы миниуджыты фæрцы нæм рæстмæйы дуаг, Сырх барæг йе ‘ргом кæй раздахдзæн, æмæ та цард йæ бынаты кæй сбаддзæн, уый уырныдта поэты, æмæ фæстаг сулæфты онг тох кодта йæ фæзындыл.

Шамил йæ ном йæхæдæг скодта æнæмæлгæ. Йæ уацмыстæй нæм кæлы рæстдзинад уарзаг зæрдæйы хъарм, нæ цæстытыл уайынц йæ худгæ цъæх цæстыты тæмæнтæ, нæ зæрдæты арф дарæм йæ фæдзæхстытæ.

* * *

Дзӕкъулы дзаг фыдызӕхх ӕндӕр бӕсты фыдызӕхх нӕу, стӕй дзӕкъулы цӕугӕ дӕр нӕ бакӕндзӕн. Фӕлӕ диссаг уый у, уый, ӕмӕ зӕхх канд йӕ хӕхтӕ ӕмӕ быдыртӕ нӕ, фӕлӕ ма, йӕ риуыл чи райгуырд, уыцы адӕмы рыст, йӕ хъыгтӕ ӕмӕ йӕ цинтимӕ куыд бацыдысты Шамилы зӕрдӕйы. Диссаг у, фӕлӕ Ирыстоны зӕхх ӕнӕхъӕнӕй бацыд, дзӕкъулыйас дӕр чи нӕу, уыцы зӕрдӕйы ӕмӕ йыл нылхынцъ, нындӕгъдысты, фыды зӕххы хъысмӕты рыстӕй чи ныррӕсыд, уыцы зӕрдӕйы тугдадзинтӕ. Ӕмӕ уынӕм: фыдызӕххӕн хӕссӕн ис ӕрмӕстдӕр зӕрдӕйы.

Шамил фӕрсы Ирыстоны, дӕ геройтӕ кӕм сты, зӕгъгӕ, – ӕз ын дзуапп дӕттын: ис Ирыстоны геройтӕ, Шамил. Дӕ хуызӕн гуырдтӕ кӕм гуыры, уыцы зӕхх геройты Ир у, ӕмӕ йыл ма кӕн хахуыр. Ды Иры дзыллӕйӕн герой-поэт дӕр дӕ ӕмӕ герой-инӕлар дӕр.

ГÆБÆРАТЫ Юри

* * *

Шамилы курдиат ӕрдзӕй рахӕсгӕ у. Уыцы ӕрдз Шамилы, ӕвӕццӕгӕн, хъулон уарзт кодта ӕмӕ йын йӕ удыхъӕд сбуц кодта зӕрдиаг лӕварӕй, ома Чырыстийы цъуппау – бӕрзонд, ирд арвы цъӕхау – сыгъдӕг, арвы ронау – дунейы аивтӕ кӕм сиу сты, ахӕм дзырдамондӕй, тыхджын ӕмӕ фӕлдисынмондаг курдиатӕй. Поэты аивады ахсджиагдӕр миниуджытӕ баст сты, поэты цӕст дуне куыд уыны, йӕ зӕрдӕ дуне куыд ӕнкъары, йӕ зонд дуне куыд ӕмбары, ууыл.

НАФИ

* * *

Есть такое понятие «красивый человек». Шамиль Джикаев именно такой. Красивый не только внешне – с его гордой выправкой, пронзительным взором голубых глаз… Еще больше красивый внутренне: это красота – в его духовности, патриотизме, его беспредельной любви к своему народу и языку. Жаль, что такие понятия уходят из нашей жизни вместе с людьми, которые их олицетворяют.

СЕНЬКО Елена,
доктор филологических наук, профессор

* * *

Ехх, Шамил, дӕ хуызӕттӕ цардӕй куы ацӕуынц, уӕд дуне къахырӕй баззайы. Дӕ хорз хӕлӕрттӕй мын иу дӕ мӕлӕты фӕстӕ афтӕ загъта: «Ӕнӕ Шамил мӕн Ирыстон нал хъӕуы». Уыцы уавӕры дӕн мӕхӕдӕг дӕр. Бынтон зӕрдӕхӕлд та адӕймаг ахӕм ныхӕстӕ хъусгӕйӕ фӕвӕййы: «Цы йӕ нӕ уагъта, дӕхицӕн бад ӕмӕ кус», «Макӕй хъыгдар, ӕмӕ дӕ ничи бахъыгдардзӕн». Куыд раст загъта айразмӕ нӕ куырыхон хистӕртӕй иу: «Шамилӕн иу хъуыддаг нӕ хатыр кӕнын: мӕ хуызӕтты сӕрыл йӕ цард кӕй радта, уый». Ӕмӕ тынг раст загъта. Тынг ӕвгъау уыд дӕ цард, уӕлдӕр кӕй кой ракодтон, ахӕм тутт, ӕнӕуд адӕмы сӕрыл раттынмӕ. Ахӕмтӕ не ‘мбарынц, ӕгӕр сабыр ӕмӕ хиуылхӕцгӕ кӕй стӕм, не знӕгтӕ уымӕй кӕй пайда кӕнынц. Уӕдӕ йӕ хъузджы арф чи ныллӕст, йӕ дзыхыл фидар чи хӕцы, афтӕмӕй йе стырдӕр мӕт фылдӕр ӕхца ӕрбассивын кӕмӕн у, ахӕмтӕй фӕаргъуц кӕндзысты не знӕгтӕ? Алы маст дӕр кӕй аныхъуырӕм, фыдгул нӕ къӕхтӕсӕрфӕн дӕр уымӕн аразы. Уыдӕттыл йӕ царды бонты фӕдисхъӕр кодта Шамил дӕр, ӕмӕ баæртхутӕг йӕ уд йӕ адӕмы сӕрыл. Бирæ хӕттыты кӕй бакастӕн, Шамилы уыцы уацмыстӕ фӕлдахын ногӕй, ӕмӕ мӕм афтӕ кӕсы, цыма сӕ фыццаг хатт уынын. Цас трагеди ӕмӕ сӕ арф хъуыдытӕ ис! Йӕ алы рӕнхъӕй дӕр хъуысы фӕдисхъӕр.

ДЖУСОЙТЫ Нинæ

,

ДЗУЦЦАТЫ ХАДЗЫ-МУРАТ: 85 АЗЫ 

ХОХАДЖЫ ХЪÆСТЫТÆ

СЫЛГОЙМÆГТÆ

Æз чысылæй дæр
уæ разы уыдтæн къæмдзæстыг.
Комкоммæ уæм бакæсон, –
мæ ныфс нæ хастон.
Цыма хастат уæ мидæг
уæларвон уæццæ зынг,
Цыма хастат уæ мидæг
хуыцæутты ахстон.
Мыййаг мыл куы фæхудат, –
никуы ныззарыдтæн,
Мыййаг, æвзæр куы уон, –
никуы скафыдтæн.

Кæсын дарддæр

Чи зоны,
ме ‘миас тых æмæ ‘хсар уыдтæн, –
Искæй ныццæвынмæ
никуы ныхъхъавыдтæн.
Мæ зæрдæ раргом уа, –
уæ цуры йæм нæ уæндыдтæн,
Нæ уæндыдтæн никæд
хъæбыстæм, пъатæм.
Æз æнхъæлдтон
æмæ æууæндыдтæн,
Цыма
стут
хицæн,
æнахуыр адæм.
Æвæццæгæн, уымæн,
æмæ уæ фæрцы
дуне кæй базыдтон,
Сымахæй кæй райгуырдтæн,
уе ‘хсыр кæй бададтон.
Афтæ уыдтæн
æмæ афтæмæй баззадтæн, –

Уый тыххæй азымы
никæй бадардтон.
Сида мæм уæ цæстæнгас
монцы куывдмæ хонæгау,
Æви мæ йæ кæлæнæй
иблисау
кæна
дæрæн, –
Æз,
матриархатаг,
уæздан хæххон лæгау,
Уæ разы æнустæм
къæмдзæстыг
дæн.

* * *

Сабанты Хаджумар –
хуымгæнæг, нывгæнæг –
куы зары,
Уæд зæххы тыгъд цъарыл
æмæ арвы къуырф цары
Цæуы йæ хъæлæс –
уынгæгтыхст, æрхæндæг фыдохы фæдисæй.
Цæуы æмæ зæрдæты хизы
хъæбатыр, æхсызгон фыдрисæй,
Æмæ дзы сризы, ризы Ирыстон –
йæ зæхх, йæ арв – нæ галуан.
Мыййаг, кæд æцæгæй
уыдыстæм цыдæр –
скиф æмæ алан…
Мæнæн мæ хъуырмæ
ссæуы мæ кæуындзæг
æлхынцъытæ-бæстытæй.
Æмæ хъусын
донызил цæстытæй.

ГАЛЫ СЫКЪАТÆ

Зæхкусæг райста галы сыкъа,
йедзаг –
расыг тæнгъæдæй…
Галты фæстæ цæуы,
цæуы незаманæй.
Хур æм скæсы
галы сыкъатæй,
цыма хæхтæй,
хур æм скæсы –
амонд æмæ замана.
Гутоны хъæдыл хæцы,
уæрдоныл бады, хос ласгæ,
хуыссы йæ дзоныгъы
рынчынæй кæнæ мардæй.
Сыкъаты ’хсæнты кæсы,
цыма йе знагмæ, топп даргæ,
цыма кæсы йæ фидæнмæ –
тызмæг, æмбаргæ.
Сыкъатæ,
саджил антеннæйау,
хъусынц дунейы дзæгъ-дзæгъмæ.
Сыкъатæ ’нкъуысынц сагъæстау –
тасы сты æви æдасы?
Хур нынныгуылы
галы сыкъатæй,
цыма хæхтæй.
…Зæхкусæг
цины дæр, хъыджы дæр
галы сыкъайæ нуазы.

ЦЪИТИТЫ УАРЗТ

Цъититæ – урс æрсытæ –
схызтысты
хæхты дыдæгътæм,
Се ‘мбæлттæ айстой сæхи
цæгатмæ –
их-æрсыты рæгъаумæ.
Адон та хуыссынц,
кæсынц дæлæмæ –
кæмттæ æмæ рæгътæм,
Кæсынц уалдзæджы
райгæ,
рæвдаугæ
рæдаумæ.
Зæхх
хуры сырх хъарм
æмæ уæлдæфы цъæх æхцон
ныхъхъуыры.
Уæлæмæ ивæзынц,
цæуынц уæлæмæ
кæрдæджы æрцытæ.
Цъæх ахорæн
зæххæй
бæлæсты цъуппытæм
сбыры,
Се ‘хсæн –
дидинæфтауджытæ –
хызæмбæрзт чындзытæ.
Фæхстæ худынц
дæтты æрвирд,
æрттивгæ худтмæ,
Алфамбылай байдзаг
цъиуты цъæх уастæй.

Цъититæ – урс æрсытæ –
уалдзæджы рæсугъдмæ
кæсынц æмæ тайынц,
тайынц сæхимид
йæ уарзтæй.

МИТЫ ÆФСÆРМ

Æрдæгæхсæв æруарыдтæн,
æрдæгæхсæв æрцыдтæн сахармæ,
Райсом
мæ урсæй
бæстæ æмæ адæмы зæрдæ
срухс.
Сабитæ мыл,
цыма сыгьдæг гæххæттыл,
цыдысты сæ ахуырмæ,
Уыдтæн
сабийы зæрдæйау
æгайнæг,
æнагайд,
урс.
Цыдысты мыл адæм,
цыдысты мыл цæрæгойтæ,
Цыма зæххыл
фыццаг фæзынæг
уæвæгойтæ,
Цыма кодтой
фыццаг къахдзæфтæ,
уагътой мыл
фыццаг фæдтæ,
Фыстой мыл
сæ фыццаг дамгъæтæ,
сæ фыццаг уынаффæтæ.
Цард мыл фыста йæхи
бархийæ,
æхсызгонæй,
Фæлæ рæстæг цыди –
чъизи мыл схæцыд,
сбадти мыл сæг.
Асфальт
схъулæттæ кæны йæхи
ме змæст, фыдхуыз донæй.
Къæхтæ
мæ иувæрсты хизынц,
нæ лæууынц хæстæг.
Æвæццæгæн мыл
нæ барвæссынц,
Мæ чъиллон
гæххæтты бызгъуыртæ
фыссынæн нал бæззынц…
Нæ,
цæуын хъæуы, –
куыд лæууон афтæмæй? –
Худинаг у
арвæй,
бæлæстæй,
адæмæй.

ХОХАГ ЭТЮД

Хъæуæй
æрхаста æмуырдыг
дурджын къул, сыгъдуырыд,
Цыма иыл нывгæнæг æруагъта
къæдз-мæдзытæ хахх –
Иу къахвæндаг
хъæуæй дæлæмæ
суадоны цурмæ æрбырыд,
Суадоны ныббырыд, –
куыд æхцон у, ахх!
Æмæ схæрд кодтой устытæ,
улæфы сыл уæлдæфы сатæг,
Сæ цæнгтæ, сæ зæнгтæ
хурсыгъдæй – сау,
Схæссынц, схæссынц сæ уæхсчытыл
сындæггай, цадæг
Дзаг ведратæ –
æрттиваг
æмæ уæззау.
Цыргъ дуртæ дæ къæхты ныхсæнт,
комхæлиуæй дæм
кæсæнт хауæнтæ,
Фæлмасыл æхсар,
æхсарыл фæлмас æфтау.
Сæ фæрсты
дур къулыл
незаманæй цæуынц сæ аууæттæ,
Цæуынц
фыццагон,
хъæддаг лæджы нывтау.
Рагъæй ракæсынц дæлæмæ.
Сæ цæстыты хъазынц рухс тынтæ,
Дæле баззайы сæ зын,
цыма уыд раджы, кæддæр.
Æрвылбон дæр
ацы хæрд
къорд хатты басæттæг
устытæ
Слæууынц
хохаг хуыцæуттау
хохы сæрмæ,
хохæй уæлдæр.

* * *

Уой, Хазби,
дыууæ доны астæу
дæ мæлæт цæудзæнис,
Дæ мад дыл,
йæ дзыккутæ тонгæ,
хъарæг кæндзæнис.
Уой, дæ фыны йæ
куыд базыдтай
уæ сау хъуджы
уастæй?..
Уой, дыууæ доны астæу
æви дыууæ дуджы астæу –
Иу дзы куы фæмæлы,
иннæ куы фæгуыры, уæд
Цæхгæр куы слæууы:
кæнæ – сæрибар,
кæнæ – мæлæт!
Уой, мæ Ир,
дыууæ дуджы астæу
дæ мæлæт цæудзæнис,
Нæ хур дыл,
йæ дзыккутæ тонгæ,
хъарæг кæндзæнис.
Уой, хурæй, дам, равзæрдыстæм,
йæ хъæбултæ уыдыстæм,
Уой, хур ныл нал кæсдзæн,
нал æй уындзыстæм.
Уой, Хазби,
æви раст нæ дæн,
æви афтæ нæу?
Уой, хуымæтæджы,
хуымæтæджы нæ
фæрсын дæу.
Æви дыууæ дуджы астæу
ныллæууæм
уæнгвидар, ныфсвидар:
Уой, мæ Ир, мæлæт нæ,–
сæрибар,
сæрибар!

ЦЫРГЪЗОНД ХЪУЫДЫТÆ

●  Цы у гоймаг? Хъуыдытæ (сагъæстæ) æмæ æнкъарæнты комплекс (дзыгуыр).

  Мæ ингæны уæлæ цъæх-цъæхид кæрдæг – Æнæмæлгæ цардæн æвдисæн.

  Дæ рæсугъд (дæ фидауц) у тыхджын, тынг тыхджын, фæлæ уæддæр мæ уарзт у тыхджындæр.

●  Поэзи у сфæлдыстады иууыл зындæр хуыз, уымæн æмæ хъуамæ ма уа рæстæмбис, хъуамæ алкæддæр уа иттæг хорз.
●  Адæймаг – уый у аивадæн йæ сæр (йæ райдайæн), йæ цъупп (йæ бæрзæнд) æмæ йæ кæрон.

●  Хорз эстетикон адæнкъарынад æрдзæй рахæсгæ нæу, – уый равзæры, бирæ аивадон уацмыстæ куы кæсай, куы сæ ахуыр кæнай, дæ зæрдæмæ сæ куы хæссай æмæ куы исай, уæд. Æрмæст уыцы аивадон уацмыстæ хъуамæ уой хорз, æнæлаз дæсныйадæй æххæст. Адæмы эстетикон хъомылады проблемæ æмæ аивадон дæсныйады проблемæ – адон сты иу проблемæ.

●  Исты ногæй куы ссарай, ногæй куы зæгъай, уæд æй фæлхат ма кæн, ныууадз æй, ферох æй кæн. Агур æндæр исты, зæгъ æндæр исты ногæй.

●  Афтæ чи зæгъы, зæгъгæ, æмдзæвгæтæм куы хъусын, уæд сæ не ’мбарын, уый раст нæу (чи зоны, сайынæн, æфсонæн фæзæгъы афтæ). Поэзи уымæн у поэзи, æмæ йæ хъуамё, хъусгæйæ, æмбарай.

●  Нарты кадджытæ сты дзæвгар адæмтæм. Кæд иу адæмæй апырх сты, бафтыдысты иннæтæм, уæддæр уыдон мах кæрæдзийы ныхмæ ма хъуамæ кæной, нæ быцæутæ хæрам ма ’взæрын кæной: уыдон фыдæлтæй фæстæмæ сты нæ иугæнæг, не ’нгомгæнæг æмæ нæ нырæй фæстæмæ хъуамæ тынгдæр иу æмæ æнгом кæной.

●  Дæсныйад цы у? Ритм хъуамæ æнкъарай, дзырды ад æмæ хуыз хъуамæ хатай, йæ ран, йæ бынат ын зонай, кæм хъæуы, уым хъуамæ æрлæууай, кæм нæ хъæуы, уым хъуамæ дарддæр цæуай… Дæсныйад куы цæуа æрмæст уазал сæрæй, уæд рацæуы уазал æмдзæвгæтæ. Куы цæуа интуициимæ, мидæзмæлдимæ, уæд – хъарм, монцджын æмдзæвгæтæ.

●  Лирикæ, дам, у поэзийы мад. Бирæтæ лирикæйыл нымайынц æрмæст интимон æнкъарæнтæ. Лирикæмæ хауынц æнкъарæны æппæт хуызтæ дæр, æппæт фæлтæртæ дæр.

●  Ирон уæвгæйæ, Ирыстоны тыххæй, ирон æвзаг, литературæ, истори æмæ æндæрты тыххæй иронау чи нæ фыссы, уыдон ирон æвзагыл нæ дарынц сæ зæрдæ, нæ сæ уырны йæ цæрдхъом, йæ абон æмæ йæ фидæн.

●  Поэт æрвылхатт дæр хъуамæ фысса, афтæ дзура, цыма ныртæккæ мæлгæ кæндзæн æмæ ма фыссы, дзуры фæстаг хатт (йæ иууыл ахсджиагдæр, æргомдæр, растдæр ныхæстæ).

●  Гафез куывта фысджыты тыххæй:
– Курдиат кæмæ ис, уыдон уæлдай фылдæр фæцæрæнт. Иннæтæ дæр цæрæнт, фæлæ… Курдиат кæмæ ис, уыдонæн Хуыцау бирæ цæрæнбонтæ, бирæ кусæнбонтæ раттæд! Мæ азтæй дæр сæм бафтауæд!

●  Мад хъæбул ныййары канд йæхицæн нæ, фæлæ, æмткæй, адæмæн дæр. Уымæ гæсгæ ахæм мады уарз дæхи мадау.

●  Искуы ме ’взагæй хыыджылæг куы кæнынц, худгæ йыл куы кæнынц, фидис ын куы кæнынц, æнæрвæссон ыл куы кæнынц, уæд йæ дзырдтæ, цыма тымбыл къухтæ, свæййынц уæззау æмæ хъæбæр æфсæйнаг дзæккортау.

●  Арæх фехъусæм: зонд, дам, рацыд зæрдæйы ныхмæ. Кæнæ: зæрдæ, дам, зонды сæрты ахызт…
Æвæццæгæн, сæ иуæн се ’ннæмæй хицæнгæнæн, иппæрдгæнæн нæй. Истæй иыхмæ зонд æмæ зæрдæ рацæуынц иумæ, истæй сæрты ахизынц иумæ…

●  Вæййы афтæ: иу рæстæджы цæрынц курдиатджын ныв-гæнджытæ А æмæ Æ. А-йы зæрдæмæ нæ цæуынц Æ-йы уацмыстæ, Æ дæр А-йæ мæнæ-мæнæ разы нæу. Фæлæ уый æппындæр нæ ныллæг кæны нæдæр сæ иуы нысаниуæг, нæдæр се ’ннæйы нысаниуæг.

●  Аивады кæддæриддæр хъуамæ æнхъæлмæ кæсай – цæмæ? – чидæр зæронд формæтæ ног хуызы кæй равæрдзæн, уымæ, чидæр ног формæтæ кæй сфæлдисдзæн, уымæ. Æмæ уыдон куы уой уырнинаг, дуг æмæ нывгæнæджы æвæлхатт «æз»-æн аккаг æмæ æмбæлон, уæд сæ райсдзæн аивад, райсдзысты сё адæм.
Чидæр раст загъта: аивады арæнтæ – адон сты мидбынаты цоппайы хуызæн. Æддæмæ сæ хиз, сæтт сæ, уæрæх сæ кæн, ив сæ!

●  Базары хъæр кæнынц æрмæст ахорæнтæ (дыргътæ, халсæрттæ æмæ æндæрты хуызтæ), адæм сæхæдæг сты сабыр, мадзура.

●  Уацмысы формæ нæу къандзол кæнæ хæдон, нæ йæ райсдзынæ дарæсæвæрæнæй. Формæ гуыры мидисæй æмæ мидисимæ иумæ, уымæн æмæ мидис уæвынад кæны формæйы мидæг.

●  Алы æвзагæн дæр ис йæхи дзырддзæуæнтæ, йæхи дзырдулæфæнтæ,йæхи фæтк æмæ фидауц, ома йын ис йæхи уæнгты конд, йæхи змæлынад æмæ зæлынад. Поэзийы (æмдзæвгæамады) йын хъуамæ фадат раттай, цæмæй бархийæ айваза йе уæнгтæ, сулæфа йе риуæмбæрц, куыд ницы йæ хъыгдара, æлхъива, тыхсын кæна, афтæ. Ахæм æмдзæвгæамад, ахæм поэт ын уыдзысты йæ туг æмæ йе стæг.

ХЪУЫЛАТЫ СОЗЫРЫХЪО: 120 АЗЫ

ХОХАДЖЫ ХЪÆСТЫТÆ

Ахæм хабар мын радзырдта раджы иу хохаг. Дзураг лæг уыд, дардыл æрхаста ныхас, иууылдæр сæ лыстæггай чи бахъуыды кодтаид!

Нæ хъæуы иу Цамел хуындис. Дæхæдæг æй зоныс, нæ хæхбæсты цасфæнды дæр дæ хид кал, æхсæвæй-бонæй фыдæбон кæн, уæддæр дæ цард царды хуызæн нæ кæндзæн. Хохаг лæгыл куы амбæлай:

– Æгас цу!

– Æгас дæ Хуыцау уадзæд!

«Куыдтæ цæрут» – æй йæ куыддæр бафæрсай, афтæ дын уый ахæм цыбыр дзуапп ратдзæн: «Цæрæм, дæ рын бахæрон, фыдæбон цардыл нымайæм».

Бæлвырддæр, махмæ лæг цас фæразы, захъайаг хæрæг дæр уыйбæрц нæ бафæраздзæн. Фыдæбон цардыл кæй нымайæм, уый раст у.

Уæлдайдæр иунæг лæгæн хæдзарыдзаг бинонтимæ цы хъуамæ бантыса! Дæ хуымы гæбазы уæлхъус æрлæудзынæ, дæ зæрдæ барухс уыдзæн йæ уындæй, зæгъдзынæ: «Табу Хорыуациллайæн, кæд ныр чысыл мæ къахыл слæууин!»

Уалынмæ фæкæс, æмæ дын æй кæнæ лæсæн фæласдзæн, кæнæ йæ их ныссæрфдзæн, гъе та дын сигæ бакæндзæн. Кæннод æй æфснайгæ дæр бакæн, куыд æмбæлы, афтæ. Уалдзæг нæма æрлæудзæн, афтæмæй дыл дæ дзылыхтæ алырдыгæй æрдиаг кæнын байдайдзысты, стонджы мын у, гыцци, зæгъгæ.

Кæсын дарддæр

«Иу уæ мауал баззайæд»сыл фæхъæр кæндзынæ ды дæр, мастæн «гæррæтт» дæр æгъгъæд у, марадз, дæ сæр къултыл хой, тухæнтæ кæн, цалынмæ дыл дæ ног фæззæг не ‘рцæуа, уæдмæ.

Æмæ дын Цамелы дзырд кодтон. Уый дæр иу ахæм мæгуыр лæг уыд. Йæ фыд ын зæронд куырм мад æмæ дыууæ галы йеддæмæ ницы ныууагъта, уыдонæй дæр иу гал хистæн бахъуыд.

Цамелæн йæ ус, Хадзаты Темсыры чызг, æмбисонды хорз адæймаг, уазæгæн йæ уд дæр нæ бацауæрстаид; фæлæ, мæгуыр лæджы дур хæрдмæ дæр суры, зæгъгæ, куы акæнынц, уæд-иу раст вæййы: фæд-фæдыл ын цыдæр æнамондæн цыппар чызджы райгуырд, иуæй иннæ къаддæр. Кæннод афтæ чи зæгъы, Хуыцау, дам, ис, зæгъгæ, уый Цамелы тæригъæд фæхæссæд мæрдты дæр æмæ уæлæуыл дæр!

Зæххæй та йын цы баззадис! Ирон æмбисондау, мыст йæ къæдзил кæм æрзылдтаид, уый йын нæ уыд, – æгасæй дыууæ чысыл хуымы гæбазы, уыдон дæр – цæгатварс. Æцæг ыл цæнгтæ дзæбæх æрзад: хосгæрдæны йын тыхгæнæг тых нæ ардта; йе схъæлфындз даргъ цæвæгæй-иу не ‘ппæты дæр куы ‘рсырдта уырдыгмæ уыгæрдæнты, уæд-иу нæ удты нæ къæхты бынæй агæпп кæнынмæ бирё нал хъуыд. Фыдбылызæй цынæ ис, – кæрдæджы ‘фсон дын дæ дыууæ къахы дæр куы ‘рбасæрфа, уæд ыл ацу æмæ хъаст кæн.

Куыстмæ уый хуызæн нал райгуырдзæнис.

«Æй-æй, сау лæппу фæцæуы!..», зæгъгæ-иу куы ныццæлхъ кодта уыцы бæрзонд райдзаст æврæгътыл, уæд йæ хъæр суанг Суанеты хъæумæ хъуыстис, йæ цæвæджы æхситтæй-иу зæрдæ хъæлдзæг кодта.

Асæй – рæстæмбис, йе уæхсчытæ – ивазны бæрц… Нæ йæ домдта уыцы сау куыст дæр.

Бæрæгбонты-иу йе ‘мгæрттимæ куы сæмбæлд, уæд æй рох кодтой йæ фыдæбæттæ иууылдæр. Тынг зараг лæппу уыд – йæ дзыхы раст цыма уадындзтæ уыд, уыйау йæ зæлланг хъæлæсæй кæмттæ зæлыдысты. Ануазынмæ дæр дæсны уыд ахæм рæстæджы, фæлæ нуæзтджынæй загъд нæ зыдта: «дæ рын бахæрон» йеддæмæ уæлдай ныхас йæ дзыхæй не схаудтаид. Æнæуи бонты та хаттæй-хатт йæ дзыхæй ту дæр нæ хаудта, куыддæр-иу зæхмæ нымдзаст, нылхынцъ-иу кодта йе ‘рфгуытæ дыууæ калмау æмæ-иу суанг йæ къæхты бынæй хъæрзæгау ныуулæфыд. Бацыди-иу сæ тыргъмæ, фæрæт-иу йæ дæларм акодта æмæ та уæлæ хъæдмæ мæхъиаг кæнынмæ кæнæ хъуари фадынмæ фæцæуы.

Махмæ адæм сæ устыты бон дыууæ надæй къаддæр нæ кæнынц: иу райсомæй, цæмæй де ‘хсæвы мæстытæ суадзай, иннæ – изæрæй, цæмæй дæ боны фыдæбæттæ айрох уой. Фæлæ Цамелмæ ахæм æгъдæуттæй ницы уыд. Æппынфæстагмæ ма-иу зымæджы æвдæлон бонты дзæвгар суг æрласта сæ мусы цурмæ, æмæ йæ ус Хадзианы æргъомæй хæссын нал хъуыд хъæдæй. Иннæтæ – галæй дæр хуыздæр арæзт æмæ алцыппæтæй дæр, афтæмæй сæ устыты рæгътæ бæхы рагъæй хъауджыдæр нæ уыдысты суджы æргъом æмæ куыроймæ ссинаг хæссынæй.

Хæларзæрдæ, хъæлдзæг лæппу уыд, мæгуыр, Цамел. Кусгæ та фылдæр æндæртæн кодта, фæлæ кæм ис аргъ махмæ сау кусæгæн: хорз кусай, æви æвзæр, уæддæр дыууæ æрчъихор, кæнæ иу мæртыдзаг хъæбæрхор де ‘ккой скæн æмæ йемæ хъылдымтæ кæн. Уый дын йæ боны фæллой. Уæддæр цæхх æмæ кæрдзыныл ахæм лæг не ссардтаис нæ комбæсты. Куы йæм-иу бауадаис, уæд дыл-иу ахæм цин бакодтаид, æмæ йын зæгъæн дæр нæ уыд. Уый фæстæ-иу «фæлæуу, зæгъгæ, мæнæ нæ чызджыты ирæд куы райсæм, уæд дæ хуыздæр фендзыстæм!» уыд йæ ныхас.

Афтæ цард Цамел, йæхицæн тухæнтæ кодта, кæйдæр хæрæгау ын нæ размæ æнтыст, нæ – фæстæмæ. Иунæг лæгæн никуыдæм ис куыстмæ фæцæуæн, амонд агурæг æрхæтын дæр кæм æнтысы! Æцæг, иу хатт афæлвæрдта æндæр хъуыддæгтыл дæр, рæдыд кæуыл нæ цæуы… Ахæм рæдыдæй, æвæдза, де знаг дæр хызт уæд: уæртæ фалæ быдырæй Танделты лæппутимæ кæйдæр бæхтæ рамырхтой, фæлæ йын йе ‘мгæрттæ куы бауайдзæф кодтой, уæд ныууагъта уыцы хъуыддаг. Хæцгæ дæр ыл дзы цы бакодтаид худинагæй уæлдай! Дымгæйы æрхæссæггаг, дам, дымгæ фæстæмæ хæссы. Стæй йæхæдæг дæр ахæм лæппу нæ уыд, йæ мæрдты æмæ йæ комбæсты зæрдæхудты чи бацыдаид.

Цамелæн йæ сыхаг Бедто чысыл фыдлæг уыд. Фæстаг азты кæрæдзимæ фыдæх ахастой, æниу, къаннæгæй уыдонæй хæлардæр нæ уыд, уæлыгæс дæр иумæ цыдысты.

Нæ хъæуы сæрмæ иу æмбисонды рæсугъд бынат Уæлвæз хуыйны. Йæ алыварс – егъау нæзы хъæд, – кæрон дæр ын нæй. Хъæдгæрон та сæрды бонты æрыскъæф хуртуанæй хъауджыдæр нæ вæййы, æгасæй сырх-сырхид адары, иу сахатмæ дзы къæртайы дзаг æрæмбырд кæндзынæ.

Уæлвæзы сæрмæ иу дынджыр тæрс бæлас йæ къабузтæ дардыл айвæзта нæхимæ нымæтхудау. Нæ Уациллайы кувæндон дæр уый тæккæ бын ис. Нæзыты чъиуы тæф дæ фындзыл ныдзæвдзæн, афтæмæй уæлгоммæ хуысс уыцы тæрсы бын цъæх нæудзармыл æмæ дæхицæн зарджытæ кæн. Кæннод уыцы нæудзармыл бæгъæввадæй дæ къах-къухтыл каф, сæгъы ‘хсырæй дæ гуыбын куы ныддымса, уæд.

Цамел æмæ Бедто чысылæй арæх хызтой уым. Бæласы бын-иу нырривæд кодтой. Æрдуц фыййауы сæгъты (æниу иннæ сæгътæ дæр уыдон къухы нæ уыдысты!) æмæ дзæвгар нынцъух хъарм æхсырæй, уый фæстæ дæхицæн æхситгæнæнтæ араз æмæ дæ къуыззиттæй бæстæ хæсс. Гъе, уый цард у, уæдæ циу!

Ныр та кæрæдзимæ рæстмæ дзургæ дæр нал кодтой. Уыцы хабар куы æрцыд, уый размæ аз Цамел хорæй тынг схъуаг. Исдугмæ йæ бинонты барвыста Бедтойы хæдзармæ, зæгъгæ, фæззæджы сын сæ хор дывæрæй бафиддзынæн.

Ус æмæ, дам, лæг фæрæты хъæдæй барст вæййынц: Багиан, Бедтойы ус, йæхи ныззул-мултæ кодта, йæ былтæ асчъилтæ кодта æмæ зæндджын, хæдзардзин уынаффæтыл схæцыд:

– Цæй хор мæм ис, цæ, ме ‘нæуынон макуы фæуат! Нæхæдæг дæр куы фæхъуаг уæм, уымæй тас у. Ноджы нæ лæг Комахсæнты бæгæны æхсидынмæ хъавы, æмæ кæм ис уыйбæрц хор! Куысты мыздыл уын, æвæдза, чидæриддæр авæрдзæн æфстау.

Хадзианы зæрдæ атъæпп кæнынмæ ницыуал хъæуы.

Йæхинымæры сын бæргæ ракодта зæрдиаг арфæтæ, зæгъгæ, «уастæн уæ сывæллæтты хистытæн бахъæуæд», фæлæ уымæй Цамелы хæдзармæ цы бафтыдаид!

Уыййеддæмæ-иу Бедтойы ус, Багиан, арæх хурмæ ракалдта йæ дарæс: зæрдиаг даритæ, алыхуызон зынаргъ кæлмæрзæнтæ, тинтычъи басылыхъхъытæ, сæ алыварс-иу рувасау разил-базил кодта æмæ-иу хъæлдзæг зарджытæй йæхи ифхæрста Хадзианы цæстмæ.

Иухатт Хадзиан уыдон уæлувады рæзты донмæ куы фæцæйцыди, уæд Багиан йæ зард фæтыхджындæр кодта:
Мæ уарзон Харбинмæ ацæудзæн,

Уырдыгæй дæс мины æрхæсдзæн…

Хадзиан æм нал фæлæууыд, кæсгæ йæм нæ фæкодта, фæлæ йын мæстыйæ зæгъы:

– Уый бæсты дын дæ зылын фындз куы сраст кæнид дæ хорз уарзон!

Йæ бынаты фæтъæпæн ис ус, фыр мæстæй дзуапп раттын ницы сфæрæзта. Æцæгдæр, Багиан-иу Хуссары хъæуы ’рдæм куы каст, уæд йæ фындз та чысыл дæлæ Кърозы ’рдæм зул дардта. Уæддæр ахæм фидис Багиан йæ зæрдæмæ тынг бахаста:

– Ам чызг ма уæд, æз ын йæ цард ноджыдæр куынæ сæнад кæнон!

Дыккаг бон хъæуы устытæн ахæм æбуалгъ хабар радзырдта:

Афтæ æмæ афтæ, зæгъгæ, Уæллагхъæуы устытæ мын æмбисонды ног хабар радзырдтой: Салаты Хадзумар æмæ, дам, Хадзиан кæрæдзийæ хо æмæ æфсымæр загътой, афтæмæй та, зæгъгæ, кæд разынд йæ лæджы хай.

Ацы хабар хъæуы устытæ Хадзианы хъусты куыд нæ ацагътаиккой! Иу райсом раджы Багиан хъуццытæ дуцынмæ куы фæцæйцыд, уæд æм Хадзиан скъæты цурæй рагæпп кодта, йæ дзыккутæм ын фæлæбурдта, скъæты цæджындзыл ын сæ атыхта, йæ цуры къæртайæ иу къусы дзаг дон фелвæста æмæ йын æй йæ сæрыл ауагъта:

– Гъеныр Салаты мæрдтæн фæлдыст фæу, кæд мæнг ныхæстæ зæгъыс, уæд, зылынфындз, рæуæдтæмдзæуæг, – æмæ ноджы бирæ ахæм диссæгтæ.

Тыхæй-фыдæй сæ баиргъæвтой, æндæра сын исты фыдбылыз æнæ кæнгæ нæ уыд: Хадзиан – уæйыг ус, иннæ та – хæдмæлы хуызæн, – йæ сæр ын дынджыр къæртайæ æнæ афадгæ нæ фæуыдаид.

Хъуыддаг ууыл нæ фæцис: дæхæдæг æй зоныс, ноджы усы æвзаг истæмæ куы бахæццæ уа, уæд ын афтæ æнцонæй фæуæн нал вæййы…

Цамелы хуымæн йæ уæллаг фарс дæр æмæ йæ дæллаг фарс дæр – Бедтойы хуымтæ. Уалдзæг, хуымгæнæн афон, Бедтомæ кæс, æмæ Цамелы хуым иуырдыгæй дæр фæкъахыр кæны æмæ – иннæрдыгæй дæр, ауæдзы дуртæ бынтондæр сæ бынатæй скалы.

– Ныууадз мæ, дæ рын бахæрон!.. Мæгуыр лæг дæн, ницы дын кодтон, дæхи хуымтæ – дæ фагæй уæлдайдæр!..– лæгъстæ йын кæны Цамел. Уый та, марадз-зæгъай, мурмæ дæр æй нæ дары.

– Хорз уæдæ. Фендзыстæм!.. – адаудта йæ рихи Цамел.

– Уыцы рихийæн, æвæдза, æз йæ бынат зонын,– загъта Бедто æмæ сæ хæдзары къæсæрæй фæмидæг.

Маст ратонынмæ ницыуал хъуыд, фæлæ йæ Цамел тыххæй аныхъуырдта. Бацыд йæ хæдзармæ, къонайыл æрбадт амæ мынæг зынджытæм æдзынæгæй кæсгæйæ баззад. Раст цыма уыцы зынджытæй иудзæвгар йæ хъæлæсы аирвæзт, уыйау йæ маст ссыгъди. Алыхуызон хъуыдытæ йæ сæры сызмæлыдысты. Къонайы уæлæ иу суг, цъысцъысгæнгæйæ, цадæггай фæздæг калдта уæлæмæ, ердойы хуынкъмæ, къуыбылæйттæгæнгæ, згъордта уыцы фæздæг, уæлæнгуыты алыварс зилахартæ кодта.

Райсом сыстад æмæ хъæуыхицаумæ хъæстгæнæг фæцыд. Æрбацыдысты цалдæрæй, фæрабар-бабар кодтой хуымты иу даргъ бæндæнæй иуырдæм дæр, иннæрдæм дæр. Фæкæс, æмæ нæ бурдзалыг, хиндзаст хъæуыхицау расидт, зæгъгæ, Бедто раст у, Цамел та – зылын, мæнгдаугæнæг.

Уайтагъддæр фембæрста Цамел, цæй мидæг ис хъуыддаг: уый размæ хъæуыхицауæн йæ фыссæг, саулагъз, ныллæггомау, дæлзæхты фæндæгтæ кæмæн ис, ахæм лæг, Бедтойы хæдзары фæмидæг, чысыл фæстæдæр йæ сой былтæ даугæ фæстæмæ рауад, алырдæмыты аракæс-бакæс кодта æмæ, æвæццæгæн, Цамелыл йæ цæст куы никуы æрхæцыд, уæд хъæуыхицауæн йæ цонгыл фæхæцыд æмæ йын йæ хъусы цыдæртæ ацагъта.

Цамел та йæхæдæг уыцы рæстæджы сæхи кæрты лæууыд æмæ иууылдæр лыстæггай федта ацы хабæрттæ.
Ныр Бедто раст разынд, Цамел та – зылын.

– Гъе, гæртамхортæ, сымах дæр та хъæздыджы æвварс рахæцыдыстут!

Иучысыл сын, куыд æмбæлы, афтæ сæ мад æмæ сæ фыды дæр æрымысыд.

Ууыл кæм фæцадаид хъуыддаг: ахæм арфæты тыххæй йæ иу-дыууæ боны къæнцылары ахæстоны смидæг кодтой, чапарты ехсы цæфæй дæр ыл иу-дыууæ аныдзæвд.

Афтæ сын фыдæх ахаста дыууæ сыхагæн. Цы сарæзтаид Цамел дæр: лæджы марды бацыдаид, æмæ йæ къух туджы чи тулы, йæ бинонты чи сафы!

Маст суанг хъуырмæ схæццæ, фæлæ цы гæнæн уыд! Дæхи ныддур кæн, дæ дзыхыл цъутта сæвæр æмæ хъыпп-сыпп ма скæн. Хъæздыг цы нæ кæны æмæ мæгуыр цы нæ ‘взары! Бонджын лæг у Бедто, кæй бон у уыимæ хæцын, – арсимæ кæрдо чи цæгъды! Æгас хъæу ын – лæгъстиаг, мæнг æвдисæнтæ йæ цасдæриддæр хъæуы, алы хатт дæр – цæттæ. Йæ хæдзары – æртæ бæхы: кæддæриддæр æй бафæнда, суанг пъырыстыфмæ дæр фæфардæг уыдзæн, дзаг хордзентæ йемæ, афтæмæй.

Нæ уыд Цамелæн йæ бон афтид къухæй, фистæгæй уый фæдыл згъорын, йемæ хæцын.

Уый фæстæ аз та ноджыдæр фыдаз скодта. Цæгатварс къæвда нæ бауагъта уыгæрдæнты бафснайын. Хуымты хъæмп йеддæмæ ницы ‘рцыд. Тауинаджы фаг дæр сæ æххæст не ‘взæрд. Зымæджы карзы ноджы Цамелæн йæ дыууæ кæстæр чызджы æрбамардысты гуыбыннизæй: мæгуырыл низтæ дæр тых сты. Уыдон дæр кæм бавæрдтаид æххормагæй: чысыл сын марды боны хæрнæг акæнын хъуыд, – кæм хæстæджытæ æрцæуынц, кæм та хъæубæстæй дæр худинаг вæййы. Талынг адæм стæм нырма, нæ ныууагътам нæ кæнон. Фарон цы гал самал кодта тыхтæ æмæ фыдтæй, уый æрбауæй кодта.

Иу дзырдæй, уыцы рæстæджы Елы-кънийаз дæр нæ уыдаид Цамелы хуызæн хъæздыг.

Зымæджы дæргъы та йе ‘ккой фæхаста хор уæлæ Урстуалтæй: авд-аст мæрты-иу сæргъом кодта æмæ-иу сæ уыцы хъызт бонты йæ хæдзармæ ахæццæ кодта, арф миты лæгæрдгæйæ.

Бедто та цардæй тъæпп хауди: кусартытæ кодта æмæ сæ сусæгæй хордта. Йæ къæсæры раз дыууæ дынджыр куыдзы дардта, раст бирæгътæй хъауджыдæр нæ уыдысты, сæ цурты цъиутæхæг дæр нæ ауæндыдаид. Æппæтæй – æххæст, уæддæр æфсисæнхъæл нæ уыд йæхицæн.

Цамел – дзуары хуызæн лæг,– сывæллæттæй иумæ схъомыл сты. Æххуыс ын ма бакæн, фæлæ йын ноджы тыхтонатæ кæн. Уастæн, мæрдты хæрæгау уасæд!.. Цы аккаг уыд, уыцы аккаг мард дæр бæргæ акодта! Æниу, мардæй æвзæр ничи дзуры.

Уалдзæг дæр та æрбалæууыд.

Махмæ уалдзæг тынг хорз вæййы. Фыццаг дзывылдар нæм куы фæзыны, уæд, цыма, уæларвæй уацхъуыдхæссæг æртæхы, стыр хæрзиуæг ныл цыма амбæлы, уыйау зæрдæ йæхимидæг скафы. Нæ фос дæр фервæзынц сæ фыдæбонæй. Хуссарвæрсты мит тагъддæр батайы, уайтагъддæр цъæх-цъæхид адары хъæдабайы хуызæн кæрдæгæй. Фыййæуттæ фосы цуры лыхъхъæй, кæ- нæ хъæл æмæ лæдзæгæй фæхъазынц, сæ «ле-кка-а»-йæ бæстæ сæ сæрыл хæссынц.

Нæ хъæуы зæронд лæгтæ дæр зæронд æрсытау арты фарсæй рабырынц, рабадынц даргъ хъæды лыггагыл æмæ сæ рагон хабæрттæ фæмысынц, уалдзæджы куыстыл уынаффæ кæнынц, чи сæ къæпийы хъæд фæамайы, чи йæ дзывыр рæстытæ кæны, чи хуртуанмæ истæмæ йæ хъус дары, кæрчыты йæм нæ уадзы. Иннæтæ та æндёр истæуылтыл сæхи фæифхæрсынц. Тамако æууилынц, кæнæ лулæ дымынц. Сæ зачъетæ хохы митау – урс, сæ ныхас Санаты Семы ныхасау – арæхстджын.

Хъæуы мидæг ма ранæй-рæтты аззад сæлæф мит, йæ бынæй суадæттæ згъорынц, фаджысы донимæ æмхæццæйæ къуыбыртыл цырд уайынц.

Фаджысы рагъы цур сывæллæттæ бæгъæввадæй митдоныл куырæйттæ аразынц. Сæ иу, бурдзалыг, цъæхдзæст, къаннæг лæппу, хæдон ын йæ гуыбын æххæстæй не ‘мбæрзы, афтæмæй иу сæныкк æрцахста, йе ‘ккой бæхбадт скодта, бар-æнæбары мæ ахæсс, зæгъгæ, æз, дам, далæ Чъребамæ цæуын…

Алчи хуым кæнын байдыдта. Цамел дæр йæ галæн кæмæйдæр йæ хæстæджытæй æмбал æрыскъæрдта, йæ гутон барæвдз кодта æмæ хуым кæны, Галты разæй – йæ чызг, нырма къаннæг, фæлæ ΄мбисонды хорз арæхсы. Хадзиан та сæ фæстæ фæсуадз кæны. Йæ къухы – дынджыр къæпи, къуыбæртты иу риуыгъд куы ‘ркæны, уæд алырдæм апырх вæййынц.

– Уæлдæр бауадз, мæ хур, уæлдæр… Гъе, уæлæ! – хъæр кæны Цамел. Ацы аз та йын цæмæй Бедто йæ хуым ма фæкъахыр кодтаид, уый тыххæй йæм йæхæдæг раздæр бавнæлдта. Бедтойæн йæ галтæ хъугомы хуыммæ скъæрд фесты сæумæраджы, æмæ дардæй йæ маст скъуыйы, Цамел йæ хуым фыццаг арæнтыл кæй кæны, уымæ:

– Гъей, Цамел, дæ куыст дзæгъæлы кæндзæн! – хъæр æм кæны дардæй.

– О, цы саразон, дзæгъæлы куыстыл æз ахуыр дæн! – зæгъы йын уый дæр.

Чысыл фæстæдæр та ноджы:

– Гъей, Цамел, бирæ мын цæрай, мæ уалдзæджы куыстæн мын æххуыс чи кæны!

– О, Бедто, цы арфæйы æфсæрм дæ ис, цы хъиамæт кæныс!

Бедтойы сывæллæттæ гутоны фæдыл згъорынц, сæхицæн хуыскъæлтæ æмæ хуычъытæ уымæл сыджытæй æвзарынц. Бацардыдта сæ,– сæхситт кæнут, зæгъгæ, Цамелыл. Уыдон дæр сæ чъизи къухтæ сæ дзыхты арф бакодтой æмæ сæнт къуыззит кæнынц.

Хъæуæй зæрæдтæ кæсынц, тæрхон кæнынц:

«Кæрæдзийæн исты фыдбылыз араздзысты ацы дыууæ лæджы!..»

Дыккаг райсом Бедто Цамелы конд хуымыл йæ гутон адардта, дæргъæй дæргъмæ йыл ауæдз ауагъта.
Бирæйыл ма куы уыдаид сæ дзырд, уæддæр ма йын ницы уыд: нæ фидыдтой æгасæй иу æрмæрины бæрц зæххы гæбазыл.

Райста Цамел уаты къулæй йæ сау арæзт хъама. Тагъд-тагъд æй йæ фарсыл цухъхъайы мидæг абаста æмæ хуыммæ фæраст.

Бедтойы галты раз æрлæууыд, сæ хъуырбостæ сын феуæгъд кодта, се ‘фсондз сын систа æмæ зæгъы:

– Ам мын мæ туг цалынмæ ныккалай, уæдмæ дын иу уыдисны дæр нæ ныууадздзынæн мæ зæххæй!

Бедто хин лæг, æвиппайды тохыл нæ ныллæууыд, фæлæ йын лæгъз æвзагæй дзуры:

– Кæрæдзи тугæй ныл цы бафтдзæн… Цом, уæртæ æхсæны лæгтæм фæсидæм, сабырæй бафидауын хуыздæр у!\

Афтæмæй та йæ хъуыдыты кæд уыд æндæр фæндтæ, æндæр тæрхон скодта сусæг хуыснæгау йæхинымæры. Цамелы йæ разæй фæкодта, хъæуырдæм цыма фæцæйуадысты, уыйау. Сусæгæй хъама фелвæста æмæ Цамелы сæрæн – дзæхст.

Цамелы амондæн, йæ сæрыл – бæзджын уæлдзарм худ: фыццаг йæ цæстытæ атартæ сты, сæры царм дæр чысыл фæцъæррæмыхст. Фæлæ уæддæр æвиппайды цæхгæр фæзылд, йæ къухы уымæн дæр хъама ферттывта, басырдта Бедтойы æмæ йын йæ къубал иу риуыгъд æркодта. Раст бæлас куыд ракæлы, афтæ уыцы сахат Бедто дæр зæххыл сæмбæлд, хъыпп-сыпп нал сфæрæзта, сырх-сырхид адардта тугæй ног конд сыджыт. Базгъордта йæм Цамел ноджы, йæ сæр ын бынтондæр рахицæн кодта æмæ йæ фехста дардмæ.

Гъеныр дæр мæ нал ныууадзай цæрын?!

Цамелæн йæхи Сыбырмæ фесæфтой, уæдæ цы уыдаид. Уæдæй фæстæмæ дзы ницыуал æрыхъуыст. Бабын сты, иудзырдæй, дыууæ лæджы дæр, сæ бинонтæ дзæгъæл баззадысты.

Афтæ сты, дæ рын бахæрон, нæ царды хабæрттæ…

Фæци йæ ныхас мæ хæлар хохаг. Йæ арахъхъы сыкъа бæркадамонды тыххæй йæ дзыхмæ фæкъул кодта, дæрзæг фæсмын цухъхъайы дысæй йæ рихитæ адаудта, стæй йæ бæхыл абадт æмæ фæраст мидæмæ, хохмæ.

 КАСАТЫ БАТРАДЗ: 70 АЗЫ

ÆРГОМ ЗÆРДÆЙЫ ÆРГОМ ЦÆСТÆЙ КÆСГÆЙÆ

Зонгæ раджы баистæм, уаааартæ æстайæм азты тæккæ райдианы… Базонгæ дæн ахæм адæймагимæ, дыууиссæдз азмæ æввахс мæ зæрдæ иу мисхалы бæрц дæр кæуыл никуы бахудт. Адæймаг, дам, цалынмæ адæймагимæ иу пут цæхх бахæра… Мах, чизоны, иу пут цæхх нæ бахордтам иумæ, уымæн æмæ нæ иу Ирыстонæн йæ цæгат хайы цæры, иннæ – хуссары. Нæй нын арæх æмбæлыны, иумæ бирæ цæхх бахæрыны фадат, фæлæ хорз лæгимæ, удæн зынаргъ адæймагимæ уал азы дæргъы армыдзаг цæхх бахæрын дæр æнæкæрон амонд у!
Уæд дæр гастролты уыдыстæм Цæгат Ирыстоны, уæд дæр Джæуджыхъæуы уазæгдон «Кавказ»-ы цардыстæм. Уазæгдонмæ-иу нæм арæх æрбацыд Хаджеты Таймураз. Иунæгæй никуы æрбацыд, йемæ хъуамæ алыхатт дæр уыдаид дыууæ-æртæ дзæбæх лæппуйы – йæхæдæг-иу сæ «къуыдайраг лæгимæ фынгыл бадынæн чи сбæзза» ахæм лæппутæ схуыдта. Æниу… кæйфæнды-иу ма рбакодтаид йемæ, уыдон бæсты дæр-иу йæхæдæг райста йæхимæ, «уазæджы» æгъдау скæныны хæс… Йæхæдæг-иу уыд алы хатт дæр фыццаг цæстныдзæвæны – Ватутины уынгæй-иу йæ зачъе даугæ æрбараст, йæ цæргæс цæстæнгасы рæвдаугæ рухс æмæ-иу йæ парахат зæрдæйæ лæдæрсгæ мидбылхудт уыцы цыппаруæладзыгон дынджыр хæдзары нал цыдысты… Бадгæ-иу фылдæр хатт Джусойты Хасаны номыры кодтам. Иуæй уымæн æмæ, æндæрты уæлдай, Хасан Таймуразæн йæ мыггагæй уыд, иннæмæй та-иу, æндæрты уæлдай, йе фсин Босыконимæ цард номыры æмæ сылгоймаг кæм уа, уым та нæлгоймæгтæ фынг авæрыны «уæззау» фыдæбонæй сæрибар вæййынц…

Кæсын дарддæр

Уыцы изæр нæм Таймуразимæ цы дзæбæх лæппутæ æрбацыд, уыдонæй иу уыдис нæ абоны юбиляр Касаты Батрадз, кæцыимæ базонгæ дæн уыцы бон æмæ йæм дыууиссæдз азы дæргъы дарын хистæр æфсымæры зæрдæ. Уæд æз нырма бынтон суинаг лæппу уыдтæн, ныр уыцы кары лæппуты суинаг нал хонынц, «блатной статус» сын ис – пацан. Батрадз та йæ тæккæ лæппу-лæджы кары уыд – рæхснæг, саурихи, йæ арф хъуыдыджын цæстытæ ахæм æргом каст кодтой æмæ фыццаг фендæй дæр бæрæг уыд, ацы адæймагæн йæ зæрдæ дæр афтæ æргом æмæ сыгъдæг кæй у. Куыд поэт, афтæ йæ, кæй зæгъын æй хъæуы, зыдтон – ис афтæ зæгъæн æмæ йын уæды онг цыдæриддæр мыхуыры æмдзæвгæтæ рацыд, уыдон мын иууылдæр каст уыдысты. Нæ фыццаг фембæлдæй мын мæ зæрдæ цæмæй балхæдта, уый – йæ ирон хæдæфсарм æмæ уæздандзинадæй, йæ мидисджын æмæ тадзгæ-баргæ ныхасыхъæдæй. Фынгыл куы æрбадтыстæм, уæд иу афон Хасан сидт рауагъта ирон аивады архайджыты цæрæнбоны тыххæй. Рæгъ Батрадзмæ куы рхæццæ, уæд сыстад æмæ афтæ зæгъы: – Цæмæй адæймаг йæ аивадæй адæмы зæрдæтæ батава, уый тыххæй хъуамæ судза уыцы аивады, æмæ йæхи артæй тава адæмы дæр æмæ аивады дæр, кæннод йæ къухы хорзæй никуы ницы бафтдзæн… Æмæ афтæ дарддæр… Уыцы ныхæстæ, куыдæй сæ фехъуыстон, афтæмæй мæ зæрдыл дарын ныр дыууиссæдз азмæ æввахс, æмæ мæ бон фидарæй зæгъын у, уый бæрц азты размæ сæ кæмæй фехъуыстон, уыцы адæймаг сын дзуаппдæттынхъом кæй у абон дæр! Касаты Батрадз райгуырд 1950 азы. Каст фæцис Хетæгкаты Къостайы номыл Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет. Уыд Цæгат Ирыстоны телеуынынад æмæ радиойы паддзахадон комитеты редактор. Куыста Цæгат Ирыстон-Аланийы Парламенты Национ политикæ æмæ культурæйы фарстаты фæдыл консультантæй. Мыхуыры йын рацыд цалдæр поэтикон æмбырдгонды. У Уæрæсейы Федерацийы Фысджыты Цæдисы уæнг. Лæвæрд ын æрцыд Цæгат Ирыстон-Аланийы Культурæйы сгуыхт кусæджы ном. Ныртæккæ у журнал «Мах дуг»-ы поэзи æмæ драматургийы хайады редактор. Кæмфæнды, цыфæнды бынаты кусгæйæ дæр Батрадз йæ куысты рæстæг æмæ йæ уды хъару никуы хардз кодта ахсджиаг æмæ уæлæнгай хъуыддæгтæ æвзар-гæйæ – уымæн алцы дæр уыд æмæ у ахсджиаг, алы кæнинаг хъуыддагмæ дæр ын уыд æмæ ис бæрнон ахаст. Фæлæ, кæмфæнды ма куса, Батрадз, Ирыстон æмæ ирон адæмæн у поэт, ныфсы, фидауцы лæг. Ахæм лæг, кæцыйы нæ хъæуы искæйты фæзмыны, искæмæйты исты æрбайсыны, ратона кæныны сæр. Батрадзæн кæдæриддæр уыд æмæ ис йæхи сæрмагонд, сайдæй, комдзог кæуыл никуы рацыд, ахæм «Æз». Бирæ зæгъинæгтæ рантыст поэт Батрадзы фыссæн сисæй, бирæ цинтыл ферад, бирæ хъыгтыл фæрыст. Кæд искæмæн æнкъараг зæрдæ æмæ уынаг цæст ис, уæд – поэтæн. Уымæй дæр Батрадзы хуызæн поэтæн, царды хуызтæ кæй цæстныдзæвæнæй нæ ивгъуыйынц æмæ сæ арæхстджынæй рæгъмæ рахæссыны арæхстдзинад кæмæ ис, цардæн йæ цинтæ æмæ йæ хъыгты иугæндзон хæлбурцъæй чи цæры… Хуыцау æй а-дунемæ поэтæй куы радта, уæд æндæр дуг уыд, æндæр уыдис адæмæн сæ зондахаст дæр æмæ сæ царды уаг дæр. Æндæр домæнтæ уыд уæд поэт-фæлдисæджы раз, фæлæ… Батрадз никуы уыд иу кæнæ иннæ идеологийы коммæгæс цагъар. Никуы кафыд коммунизмы къæхты хъæрмæ, нæ дæр коммунистон режим чи раивта, уыцы хъæддаг капитализмæн ссис коммæгæс. Батрадзæн уыд æмæ ис фыдыбæстæ, рæстдзинад æмæ лæгдзинад. Гъе, уыдон сты поэты уды цырын арт æндзарджытæ. Поэт идеологийæн лæггадгæнæг ма хъуамæ уа, исчи дзы раппæла, исты хорзæх æм æрхауа, уымæ ма хъуамæ æнхъæлмæ кæса. Уæд уый поэт нал у, ахæм поэт поэзийыл гадзрахатæй цæуы. Поэт хъуамæ æргомæй кæса æрмæстдæр йæ адæмы, рæстдзинады цæстытæм. Æнхъæлцау лæгæн цыбыр цæрæнбон ис, цыбыр æмæ æнад. Батрадз къозбау, æнхъæлцауы миниуджытæй сæрхызт у. Уый æндæргъуызон аргъ кæны адæймаджы удысконд æмæ миниуджытæн. Æндæр цæмæйдæрты у бузныг, æндæр бæрндзинад æнкъары, æндæр хæрзиуджытæм бæллы: Хæс дарын алкæмæй дæр царды: Сыхаг фæлмæн ус, стырдæр хæс – дæуæй. Ды дугъы сыф – цæйбæрц рацыдис уартæ! – Мæ рыст къахыл куы бабастай, уæдæй. Цы ис ацы рæнхъыты ахæм диссагæй, адджын хъыдзыгæнаг æвнæлдæй цæмæн ныхилынц зæрдæйы тæккæ рæбынтæм? Уæлтæмæны, ныры онг кæй нæ фехъуыстам, ахæм бæрзонд поэтикон цæлхъытæ дзы ис? Нæ. Хуымæтæджы зæххон адæймаджы æнкъарæнтæ, цардæн йæ ад æмæ йæ рæсугъд хуызты уæларв дунейы нæ, фæлæ кæуыл цæры, уыцы зæхх æмæ кæимæ цæры, уыцы адæмы æхсæн чи агуры, ахæм адæймаджы удæй рантысгæ зæгъинæгтæ. Æмæ поэзи уый у! Уыцы дуджы риссæгтæ нæ уыд, зæгъгæ, чи зæгъы, уыдон рæдийынц. Кæд сæ нæ уырны, уæд арфдæр ныккæсæд нæ поэтты сфæлдыстадмæ. Бирæ риссæгтыл риссыны сæр бахъуыд Батрадзы дæр, фæлæ уæд æдыхст æмæ æнцойдæр уыд йæ поэтикон зæрдæ. Уæд адæймаджы уды царды ныфс фылдæр уыди, аргъ уыд цардæн дæр, намыс æмæ хæрзæгъдауæн дæр. Стæй поэтæн цы уæлдай у, æцæг поэтæн – цард цахæм у, ахæмæй дзы хъуамæ судзай. Дуг цахæмфæнды уа, адæймаг дзы хъуамæ баззайа адæймагæй. Цæрыны, уарзыны æмæ амонд-джын уæвыны баримæ. Алы адæймаг дæр хъуамæ уа ахæм амонды аккаг, цæмæй йæм йæ алыварс уæвæг адæм адæймаджы цæстæй кæсой. Ахæм у поэты рæстаг æмæ æнæрынцой уды позицитæй сæ иу: Лæджы цы хъæуы?! Хорз ныхас ын зæгъ, Сындз къухтæй йын Йæ рагон хъæнтæм ма внал, Йæ сабитæ, Йæ къабæзтæй йæ рфæрс Æмæ йын иу арахъ Фæндагамондæн бадар. Лæмбынæгдæр ма ахъуыды кæнæм фæстаг дыууæ рæнхъы афыст æмæ мидисыл – цас рæсугъддзинад, цас хъарм сæ лæдæрсы, цахæм тæлмæнтæ гуырын кæнынц ирондзинадæй цæрæг адæймаджы зæрдæйы. Фæлæ фæивта уыцы дуджысконд. Æмæ ахæм рæстæджы та поэты æнкъараг зæрдæ дыууæ дихы фæвæййы. Иу дуджы ацыд ын йæ зæрдæйы уидæгтæ ахæссы, иннæ дуджы æрбалæуд та йæм хъаргæ нæма бакæны, сæ ныхас кæрæдзийыл нæма фæбады. Æмæ ахæм дугивæны æппæт дæр сæмтъеры вæййы, райдайы æвдæрзын поэты схауæггаг зæрдæйы, фæлæ æцæг поэт, куыдфæндыйæ дæр, сарæхсдзæн, цы рцыд, уымæн æмбæлон аргъ скæнынмæ: Уæйгæнæг скадджындæр поэтæй, Нывгæнæгæн – арахъуадзæг æлдар. Ысфæлдисæджы уаз сурæты фендæй, Йæ уарзты рухсæй, нал райы æмгар. Цуанон, дам, цы ком нæ басгары, уый сырдджын æнхъæлы. Афтæ у поэты æнæрынцой удысконд дæр – иудадзыг æй æнæхæрд, æнæсгæрст бæстæ агурын фæнды, уæды онг кæй нæма загъта, ахæм зæгъинæгтæ зæгъынмæ хæры йæ былыцъæрттæ. Зын у поэт уæвын. Æцæг поэт уæвын. Уымæн æмæ æцæг поэты агурæн-фæлдисæн хæтæнты тыгъдад æнæбын денджыз у æмæ хъуамæ иудадзыг агура уыцы æнæбын денджызыл уæлахиз кæныны фаг хъару. Наускъæрæгæн та циу – уыцы-иу фæндаг ын ис æмæ йæм цæуы, зоны йæ нысан, йе рлæууæн бынат. Поэты зæрдæ та æнæбын денджызæн йæ æрфытæм æхсайы, йæ уæлцъар цы ис, уыдон иууылдæр æргом сты, быдиттæй зынынц, рагон нырыккон поэттæ сæ баууылдтой иууылдæр, ногæй, æндæр æвзагæй зæгъинаг дзы уадиссаг ницыуал ис… Чизоны поэт Касаты Батрадзы дæр хаттæй-хатт уымæн бафæнды нæ рагфыдæлты – нарты æнæхæрд, æнæсгæрст дунейы исты ног зæгъинæгтæ фехъусын. Йæ иу æмдзæвгæ «Сырдоны монолог» бакæсгæйæ арф хъуыдыты аныгъуылдзынæ… Уымæн æмæ поэт Сырдоны хъысмæт йæхирдыгонау уыны. Йæхирдыгонау нæ – куыд у, афтæмæй. Ам Батрадз цæуы Нафийы концепцийы фæдыл: Сырдоны нæхицæн куыд æнад кодтам æмæ кæнæм, бынтон ахæм æппæрццаг фæлгондз нæу. Нæртон дунейы æгъатырдзинад уый аххос кæнæм, афтæмæй та йæхæдæг у уыцы æгъатырдзинады амæттаг. Кæддæр Нафи йæ диссаджы роман «Сырдоны цæссыгтæ» куы ныффыста, уæд æм цыхуызæн фæгæмæл кодта йæхи ирон хæлæджы тызмæг критикæ!.. Мах, дам, Сырдоны фидиссагæй тонæм, Нафи та, дам, дзы историон хъайтар сарæзта! Афтæмæй та Нафи ахæмæй ницы сарæзта. Уымæн бантыст, Сырдон æцæгæй чи у, уый фенын æмæ йæ равдыста, куыд равдисын æй хъуыд, афтæ, æндæр ницы. Батрадзы къаннæг æмдзæвгæ «Сырдоны монолог» Нафи-йы гуыррахстджын æмæ фундаменталон уацмысимæ абарын æнæраны ми уаид, фæлæ дзырд, ахæм къуындæг фæлгæтты дæр Сырдоны хуызæн цымыдисаг æмæ вазыгджын фæлгонц ирд ахорæнтæй равдисынмæ кæй сарæхст, ууыл цæуы. О нартæ, Бæхджынтæ, гæрзифтонг, Хæстмондæгтæ, хъалтæ! О нартæ, Ыстæры цæугæйæ, Дæлдзиныг – мæ бартæ. ………………………… Æз хилын уæ фæстæ Æдзухъом, фæлладæй, – Куы цæут мыл хинæй, Цæут мыл мæнгардæй. Æлхæнут уæ удтæ Мæ цармæй, мæ удæй, – Фæзæгъут мын бузныг Уæ зæрдæты туттæй… Бирæ, тынг бирæ дзурæн ис курдиатджын поэт, йæ адæм, йæ фыдыбæстæйыл æнувыд адæймаг Касаты Батрадзы цард æмæ сфæлдыстады тыххæй, фæлæ – бирæйæ бирæгъдæр не фсæды æви цæххыл цæх кæнын нал хъæуы… Поэт йæхæдæг трибунæ у. Поэтæн ма йæхицæн дæр ныууадзын хъæуы йæхи тыххæй зæгъыны фадат. Уырны мæ, Батрадз ныры онг йæ барджын хъæлæсæй цы загъта, йæ адæймагуарзон рæстаг зæрдæйæ цы хорз ракæндтæ рантыст, уыдон фылдæрæй-фылдæр кæндзысты. Уырны мæ, Батрадз цы рæсугъд удыхъæдимæ цæры, уыцы удыхъæды хъармæй нырма бирæ азты фæтавдзæн, йæ рæвдыд æхцон кæмæн у, уыцы æмгæртты, поэзиуарзджыты зæрдæтæ. Гъемæ нын цæр æмæ цæр, нæ зынаргъ Батрадз! Хуыцау дын радта алцы дæр: курдиат дæр æмæ лæгдзинад дæр, кæстæрамонд дæр æмæ адæмы хорзæх дæр. Хъæуы ма дæ æрмæстдæр рæстæг, азтæ. Цæрынæн æмæ фæлдисынæн. Æмæ дын дунесфæлдисæг иунæг кадджын Хуыцауы цæст ноджы бииирæ, æнæниз æмæ фæлдисынхъомæй кæй батонай, ахæм цæрæн азтæ балæвар кæнæд!

ГÆБÆРАТЫ Юри

ЦОМАЙТЫ РОСТИСЛАВ: 60 АЗЫ

ÆМГАРЫ МЫСГÆЙÆ

КУЫВД

О, Стыр Хуыцау, Фыдрæстæгæй нæ бахиз. Нæ чысыл Ирыл Ма рауадз фыдæх. Куыд уой йæ фырттæ Алы ран уæлахиз, Куыд уа æнустæм Амондджын йæ зæхх.

Мæ Ирыстонæн Ма фесæфæд йе ’взаг, Мæ Ирыстоныл Ма рацæуæд зæй. Æдзæттæйæ нæ Ма феййафæд не знаг, Нæ кæрæдзийы Мауал кæнæм уæй…

О, Стыр Хуыцау, Лæгъстæгæнгæ дæм кувæм: Нæ рыст дзыллæйæн Нарты ныфсæй ратт. Нæ байзæддæгтæн Царды хæрзтæ курæм, Ирыстонæн та – Намыс æмæ Кад!

Кæсын дарддæр

АВДÆНЫ ЗАРÆГ Азæмæтæн

О, мæ хъæбул, Ахуысс, цæй, Акæн, акæн уал фынæй. Фыны ды фæкæныс худгæ, Стъалытимæ дзургæ, дзургæ. Тæрхъусты фæуыныс ды, Уартæ хинæйдзаг гæды… Мæнæ фесхъиудтай дæ фыны, Чи зоны дæм мыст фæбыры, Гъе та бирæгъæй тæрсыс. Уæд мæ гæбомæ тæхгæ. Ма кæн алцæмæй тæрсгæ. Акæн, акæн уал фынæй, Уалæ арвыл ратылд мæй, Уый дæм ныр йæ дзæцц ныкъулы, Демæ цыма исты дзуры… О, мæ хъæбул, Ахуысс, цæй, Акæн райсоммæ фынæй…

МИТ НÆ УАРЫ хъазгæмхасæн

Арв йæхи лæмары, Мит уæддæр нæ уары. Базмæлы йæ дымæг, – Цæй, кæм и нæ зымæг?

Арв æрныгъуылд тары, Мит уæддæр нæ уары. Кувæгау æнхъæлмæ Мах кæсæм уæлæмæ.

Арв нæ маст æмбары, Мит уæддæр нæ уары. Мæй дæр æм æрхаты, Мæйы дæр нæ хаты.

Арв нæ дисы дары, Мит уæддæр нæ уары. Арвмæ у нæ каст: Айсаф нын нæ маст.

Арв фыр цинæй зары, Мит уæддæр нæ уары… Айс уæдæ дæ дымæг, Нал нæ хъæуы зымæг!

РОМАНС

Дæ цæстытæй Цы фæкæнон мæхи? Куы мæ судзынц, Куы мыл æфтауынц хин.

Сæ цъысымæй мын Фервæзæн дæр нæй, Мæ уаз уарзтыл та Рацыдис фыдзæй.

Дæ цæстытæй Кæм бамбæхсон мæхи? Уæд мæ æфхæрынц, Уæд æфтауынц цин.

Сæ иу бакастæй Атайын фынау, Сæ фæхъхъау уон, Сæ фæхъхъау уон, Хуыцау!

Дæ цæстытæ сты Сау денджызау арф, Дæ цæстытæ – Æгæрон дуне, арв.

Сæ узæлдæй Æрыгас вæййын æз, Сæ фæкаст у Мæ цардыхос, фæрæз…

Дæ цæстытæй Кæм бамбæхсон мæхи? Куы мæ фæсудзынц, Куы æфтауынц хин…

ЭПИТАФИ

Мæ фæндтæ баныгæдтон тары, Нæ федтон рухс амонд зæххыл. Ныр ме ‘цæг дунемæ тæхын. Мæхи ма удхарæй цы марон?

Мæ фæндаг – дард æмæ æгæрон, Æмæ йыл, оххай-гъе, хъæрзын. Æнкъарын æз уæ рис, уæ зын, Æрмæст уæм нал цæуын æмгæрон.

Æхсæв-иу стъалытæм кæсут, Мæн дæр-иу бацагурут се ‘хсæн. Уым рагæй бацардис мæ уд.

Мæхи уæлæрвтæй дæр æз фехсин, Фæлæ тæрсын: у зæхх æнуд, Дзæнæт мын, бауырнæд уæ, не сси…

ХЪÆБАТЫРТЫ ФÆЗ Балладæ

Ирыстоны сæрвæлтау йæ цард нывондæн чи ‘рхаста, Сланты уыцы æртæ æфсымæры мад – Ленæйæн

Ам сабыр у, Ам ничи кæны загъд, Ам рæстæг дæр Йæ цæуынæй ныллæууы. Æрмæст дзы арæх Иу саударæг ус Æртæ ингæныл Радыгай ныккæуы. Æртæ фырты, Æртæ нæртон гуырды Фыдгулы ныхмæ Фесæфтысты тохы… Фæлæ сæ ном – Цыфæнды ма уæд дуг – Нæ баззайдзæни Иры бæстæй рохы. Æрмæст ныййарæг Бафæрæзта зын, Йæ фыны дæр Йæ хъæбултæм куы уайы. Йæ цæсты арфы Нал баззад цæссыг, Æмæ сындæггай Сойдзырагъау тайы.

Кæсынц æм фырттæ Сау цыртытæй ныр, Тыхсынц, мæгуырæг, – Мады зæрдæ саст у. Æдзынæгæй сæм Бакæсы сæ мад, Ысдзуры ма: «Уæд та ма иу бон растут. Æнæ сымах Куыд цæргæ у мæнæн, Уæ къахвæдтыл Цæссыгкалгæ фæцæуын… Куыд фæразын, Куыд удвидар уын дæн. Æнæ сымах мæ Бонрухс та куыд хъæуы? Цæрын æрмæст Уæ рухс нæмтты цытæн, Уæ хуртæм уарзт Æдзух мæ риуы хъазы. Ыстыр Хуыцау, Куыд уромон мæ зын? О, Мады-Майрæм, Ме ‘ххуысгæнæг разын…» Изæрдалынгтæм Баззайы ам мад, Йæ хъæбултæн Йæ сагъæстæ фæдзуры. Хъæбатыр фырттæн Ис хъæбатыр мад, Нæртон Нанайау Уый лæууы сæ цуры…

Ам сабыр у, Ам ничи кæны загъд, Ам рæстæг дæр Йæ цæуынæй ныллæууы. Æрмæст дзы арæх Иу саударæг ус Зæрдæрыстæй Йæ хъæбултыл фæкæуы.

* * *

Уæ нозтæй мæ ма уарзут, курын, Йæ уынд дæр нæ рæвдауы мæн. Мæ цурæй-иу айсут уæ дурын, – Мæ дойны нæ сæтты уæ сæн.

Уæ нозтæй мæ ма хынцут, курын, Æрæвæр мын уый бæсты цай. Мæ фæллад æз уымæй фæсурын, Рæвдауын мæ рæстæджы хай.

Мæн диссæгтæ фынгыл нæ хъæуы, Æрхæсс мын къæбæримæ бас. Æндæр ма мæ, зоныс, цы хъæуы? Зæрдæбын, æнæхин ныхас.

ХЪÆЛДЗÆГ КУПЛЕТТÆ

Бафæлладтæ бадынæй Ды мæ къæсы – хатын æй. Нал дын бæззын уарзонæн, Уый æнцон у базонæн.

Нал мын кæныс физонæг, Кæд тæргай дæ, чи зоны. Уæд тамако адымон, Ресторанмæ адымон.

Сты мæсты дæ цæстытæ, Бирæгъау – дæ кæстытæ. Ахæм цард мæн нал хъæуы, Бамбæхсдзынæн дард хъæуы.

Цъус рæдыдæн нал барыс, Хъæр, хъæлæба самайыс. Ехх, æвæдза, иуæхстон – Амарин дæ иу æхстæй.

Бафæлладтæ бадынæй Ды мæ цуры – хатын æй. Де ‘вдисæн – дæ цæстытæ, Исынц мæ сæ мæстытæ..

Уæд кæрон нæ ныхасæн, Саст тæбæгъ куыд ныхасæм. Уарзт нæ цурæй адард и, Уый нæ риуты амарди.

Цæй, хæрзбон, мæ судзгæ уарзт, Ныр кæй у дæ дудгæ каст? Мах цæрдзыстæм хицæнтæй, Хорз æмæ фæхицæн дæн!

Р. Г.

Сæрдыгон бон дыл къæвдайæ уардзынæн, Зымæг дын судздзынæн уарзты арт. Сырх уардийыл дæ æдзух бардзынæн, – Дæуимæ базыдтон царды ад.

Мæ удæй дæ, мæ хур, фылдæр уарздзынæн, Æрмæст мæм тарæрфыг ма разын. Фæззæг дыл стъалыты хуызы уардзынæн, Стъалытæй дæм фæндаг аразын…

Уалдзæджы дын булæмаргъау зардзынæн, Рухс-иу дын фестдзынæн изæрæй. Бонрæфты-иу дыл къæвдайæ уардзынæн, Æрмæст мæ ма ныууадз сидзæрæй…

ЦАРД

Цы у нæ цард? Æрмæстдæр хъазт? Æрмæстдæр сагъæс æмæ маст?

Æрмæстдæр удхар æмæ зын? Æрмæстдæр фидæнæй тæрсын?

Æви кæлæнтæ æмæ хин? Æви æнæнхъæлæджы цин?

Цы у нæ цард? Æрмæстдæр хъазт! Æрмæстдæр рухс зæрдæйы Уарзт!

Уæвгæ, цы кæнæм цардыл дис? Нæ цард – æнусбонты Фæдис!

* * *

ДЫРÆНХЪОНТÆ

Хурты Хур дæ цæстытæй фæхуды, О, мæ бон, кæнын æм æз тæхуды.

* * *

Хæрзгæнæг хорз нæ ары, Уæддæр йæ уд фæхъары…

* * *

Фынгæн нал æнкъарыс й ‘ад, – Зæгъ, дæ хорзæхæй, бæркад.

* * *

Иу рæдыдæн ис ныббарæн, – Уый нæ зæрдыл алкæд дарæм.

* * *

Ма ’фхæр алкæй рæстæй, – Зæрдæ атондзæн мæстæй.

* * *

Ды куы фæкæныс быцæу, Гъеуæд мæм фæкæсыс цæу.

* * *

Карк кæд ыстахти уæларвмæ, Йе стырдæр тахт уыд… уæлартмæ.

* * *

Сабитæн цæуы сæ худын, – Уæд æнцон вæййы нæ удæн.

* * *

Хæдзар сабитæй у дзаг, – Амонд дзы уыдзæни фаг.

* * *

Кæд сæттын лæгдзинад нæу, Уæд дæ дзырдыл фидар лæуу!

* * *

Хойыс ды æдзух дæ риу: Афæлдахдзынæн Хъæриу.

* * *

Кардæй чи фæкæрды хос, Иу сæгъæй цы зæгъыс фос?

* * *

Нал ис, нал, фæллойæн кад, Уæд кæцæй цæуа бæркад?..

* * *

Хонын дæ уæндын нæхимæ, Зонын: ис къæбæр цæххимæ.

* * *

Ды – таучелзæрдæ, хъæлæкк, Бакæнын дæм æз хæлæг.

* * *

Нæй, нæ та бакасти коммæ, Комкоммæ ныххауди коммæ.

* * *

У æгъдауджын уæвын зын, Уый тыххæй æдзух хъæрзын.

* * *

Бирæгъ куыйты бын куы тула, Уæд къæрттæй æппары цъула.

* * *

Урс хохæй сау дур нæ тулы, Сайæгой раст цау кæм дзуры.

* * *

У æгъдауджын æмæ раст, Ма кæн адæймагæн маст.

* * *

Арвæн нал зыны йæ кæрон, У дæ сыгъдæг уарзт æгæрон.

* * *

Стæм кæрæдзийæ мах разы, Уый фæрцы цæрын фæразæм.

* * *

Кадæн сбарæн нæй тæразыл, Уый цæуы лæгæн йæ разæй.

* * *

Къухтæ ивазæм мах хурмæ, Мах фæнды, хъæлæкк, йæ цурмæ.

* * *

Ма скæн хорз кæстæрæн бын, Ссардзæн уый уæддæр йæ тын.

* * *

Кæсы мæм хурæнгæс дæ каст, Кæлы дæ цæстытæй сæуæхсид. Мæ риуæй алидзы мæ маст, Хæстæг мæм нал цæуы зæрæхсид!

* * *

Нæ фидауынц Рæсугъд уардитæ Салдæй,

Мæ сыгъдæг уарзтыл Макуы рацу Сайдæй.

БАГАТЫ ЛАДИ: 100 АЗЫ

УАНИОН

УÆЛАХИЗЫ САЛДАТ

Ирон фысджытæй йæ сæдæ азы сæрты чи ахызт, уый у Фыдыбæстæйы Стыр æмæ Японимæ хæстыты архайæг, поэт, публицист, ахуыргæнæг, фæллойы ветеран, журнал «Мах дуг»-ы иузæрдион хæлар æмæ автор Багаты Захары фырт Лади (Владимир).

Фыссæг йæ бирæвæрсыг сфæлдыстадон бынты руаджы ирон литературæйы бацахста йæхи сæрмагонд бынат. Йæ фыссæн сисæй æргом æрхудт, æмæ ма кæсæджы дæр фæхудын кодта, йæ алыварс цы æбуалгъ митæ уыдта, цы æнæрастдзинæдтæн уыд æвдисæн æхсæнады, уыдоныл йæ фыст басняты. Уыдон арæх мыхуыргонд цыдысты газетты, журналты, рацыдысты хицæн æмбырдгæндтæй. Цыргъзонд фыссæджы уацмыстæ канд абон нæ, фæлæ кæцыфæнды рæстæджы дæр уыдзысты ахсджиаг.

«Ирон Крылов», афтæ йæ хонынц сæхимидæг фысджытæ, йæ бирæ хæлæрттæ. Адæймаджы дисы бафтауынц, Райгуырæн бæстæ, йæ алæмæттаг æрдз æмæ цардмæ уарзондзинад фыссæг куыд æнкъарæнджынæй æвдисы йæ уацмысты, уыдон. Кæм сывæллонау йæ уацмысты цин кæны йæ райгуырæн Тибы рæгътыл, сабийæ цы дидинджыты ‘хсæн хъазыд, уыдоныл æмæ сын иннæ зайæгойтимæ адджынæн нымайы сæ нæмттæ. Уыдон ныххал вæййынц. Хъуыды та сæ куыд бакодта!

Багаты Лади райгуырди Тибы хъæуы 1919 азы. 1922 азы йæ бинонтæ ралыгъдысты быдырмæ æмæ æрцардысты Къостайыхъæуы. Уым каст фæцис авдазон скъола. 1937 азы ахуыр кæнынмæ бацыд Дзæуджыхъæуы педагогон училищемæ. Йæ ахуыргæнджытæ уыдысты æвзагзонынады дæснытæ: Æлборты Барис, Туаты Ольгæ, Дзанайты Иван, Багаты Никъала, Калоты Георги æмæ иннæтæ. Дыккаг курсы фæстæ кусын райдыдта Къостайыхъæуы скъолайы райдайæн кълæсты ахуыргæнæгæй. 1939 азы йæ гæххæттытæ балæвæрдта Цæгат Ирыстоны педагогон институты литературон факультетмæ, фæлæ йæм уыцы аз фæсидтысты Сырх Æфсады рæнхъытæм. Йе ‘фсæддон хæс æххæст кодта Киевы Æфсæддон зылды танчыты 14-æм бригады горæт Житомиры. Уæд цыд Японимæ хæст. Архайдта Бессараби æмæ Цæгат Буковинайы ссæрибар кæныны фæдыл хæсты. 1941 азы каст фæцис Ульяновскы æфсæддон-танкон училище лейтенанты цинимæ, æмæ йæ арвыстой танчыты 206-æм бригады взводæн командæгæнæгæй.

Кæсын дарддæр

Райдыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæст. 1942 азы йе ‘фсæддон хаимæ æрвыст æрцыд Дард Хурыскæсæнмæ – Японы арæнтæм. 1945 азы, танкты ротæйы командир.

Багаты Лади архайдта Японы хæсты. Фыдыбæстæйы Стыр хæст фæцис, фæлæ Лади суанг 1947 азмæ йæ райгуырæн хъæумæ нæ сыздæхт. Уыд Хабаровскы 258-æм батальоны ротæйы командир.

Хъæубæсты кæстæртæ цин кодтой, йæ риуыл хуры тынтæм цæхæр цы майдантæ калдтой, уыдоныл. Уыцы аз райдыдта кусын Кировыхъæуы астæуккаг скъолайы ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæгæй суанг 1950 азы онг, фæсаууонмæ та ахуыр кодта Цæгат Ирыстоны педагогон институты.

1950-1955 азты уыд Къостайыхъæуы астæуккаг скъолайы директор. 1955-1957 азты – Горæтгæрон районы Сунжæйы астæуккаг скъолайы ахуыргæнæг, 1957-1977 азты – Тарскæйы астæуккаг скъолайы ахуыры хайады сæргълæууæг, 1972-1977 азты Цæгат Ирыстоны Ахуыргæнджыты дæсныйад уæлдæргæнæн институты ирон литературæйы методикæйы кабинеты сæргълæууæг. Фыццагдæр Лади сарæзта «Ирон диктантты æмбырдгонд 1-4-æм кълæстæн», «Ирон изложениты æмбырдгонд 1-4-æм кълæстæн». Гаппуаты Хъасболатимæ бацæттæ кодтой æмæ рауагътой райдайæн кълæстæн ахуыргæнæн чингуытæ: «Ирон æвзаг æмæ кæсыны чингуытæ 2-æм къласæн», «Кæсыны чиныг 3-æм къласæн» æмæ сын ныффыстой методикон амынддзинæдтæ. 1977-1980 азты ногæй кусын райдыдта Кировыхъæуы астæуккаг скъолайы ахуыры хайады сæргълæууæгæй. Алыран дæр арæзта литературон къордтæ рæзгæ фæлтæрæн æмæ сæ афтæмæй разæнгард кодта фыссынмæ. Уыдонæй бирæтæ систы поэттæ. 1979 азы ацыд пенсийы. Мыхуыры йын рацыд чингуытæ: «Хур æмæ мæй» (1963), «Иу къухы æнгуылдзтæ» (1974), «Æхсæртæг» (1978), «Дзул кæд у хæрзаддæр» (1986), «Ирон зæрдæхудт» (1991), «Мæ фæззыгон най» (2008), «Дзураба» (2012).

Лади кæстæртæн канд ахуыргæнæг нæ уыд, фæлæ фæрнджын хистæр, царды сæ раст фæндагмæ здахæг. Хуыцауæй йын лæвæрд у мадæлон æвзаг зæрдæйы тæгтæй æнкъарын, æмæ йын лæггад кæны хиуыл нæ ауæрдгæйæ. Æнцой нæ зонгæйæ, цалдæр азы размæ дæр цух нæ уагъта йæ кусæн уат. Фыста ног æмдзæвгæтæ, цымыдисаг æрмæджытæ газет «Рæстдзинад» æмæ журнал «Мах дуг»-мæ. Цы бирæ фæндтæ йæм уыд, уыдон æххæст кодта йæ фæрныг бинонтæ æмæ йæ уды хъаруйы фæрцы. Ныр кæд йæ æнæниздзинад фæцудыдта, уæддæр, кæддæры салдатау, размæ хæссы уæлахизы, сæрибары тырыса. Йæ цардæмбал Дзанайты Ирæимæ халтихæгæй цы хъарм ахстон сарæзтой, уый кæддæрау ныр дæр нæ цух кæны уарзон адæмæй, хæлæрттæй, сæ кæддæры скъоладзаутæй, уымæн æмæ сты зæрдæйæн адджын æмæ зынаргъ хистæртæ.

Царды рæсугъд фæндæгтыл ацыдысты сæ ныййарджыты кадыл кад æфтаугæйæ сæ дыууæ фырты Валери, Славик æмæ чызг Виолеттæ.

«В своих творениях талантливый баснописец пользуется открытой сатирой, прибегает к гротеску и аллегории.

Да будет сказано не в обиду, но осетинские поэты редко «кормили» баснями своего читателя. И вот осетинская литература получила талантливого баснописца Владимира Багаева. Басни, которых несметное количество у автора, не только бичуют недостатки, но и являются важнейшим фактором внедрения в повседневную жизнь, быт народа лучших традиций, обрядов, обычаев, благородство», – фыста газет «Северная Осетия»-йы историон наукæты доктор, профессор Мæхæмæтты Ахуырбег.

Мæнæ куыд фыссы Дзæуджыхъæуы Центрон библиотекæйы хайады сæргълæууæг Дзугаты-Мурасты Риммæ газет “Рæстдзинад”-ы 2019 азы 15 мартъийы номыры:

«Цыфæнды ма фысса Лади – уый вæййы, авторы царды фæлтæрд-дзинадæй хатдзæг, бæлвырдæй дзы бæрæг вæййы, йæ алы сулæфт дæр баст кæй у райгуырæн зæххы цинтæ æмæ хъыгтимæ.

Ладийы уацмысты æргом зыны, кæмæн æмæ кæуыл фыссы, уыцы адæмы цард хорз кæй зоны, уый. Зоны сын сæ бæллицтæ æмæ риссаг фарстытæ дæр. Советон дуджы адæммæ цы хъæндзинæдтæ уыдис, стæй хицæуттæм дæр, мæгуыр кусæг адæмы æнцад цæрын цы нæ уагъта, уыдæттæ поэт калдта хурмæ, кæд æмæ йын бафхæрынæй тас уыдис йæхицæн, уæддæр.

Йæ фыст бæстон басняты фырмæстæй бахуды царды уагæвæрдыл («Иу къухы æнгуылдзтæ», «Домбай цъысымы»). Цавæр хъæндзинæдтыл худы поэт йе ‘мбисæндты, уыдон бирæ сты. Зæгъæм: æнæкъуди хъалтæ («Гæды домбайы хуызы»), куыстæй йæхи чи сайы («Цъылын æмæ уисой»), ног рацарæзт чи не ‘мбары («Зырнæйзилджытæ»), йæхи бинонтæн чи ницы зоны, афтæмæй адæмæн уынаффæгæнæг чи свæййы («Æхсæнадон уасæг»), искæй фæллойæ хъал чи вæййы («Гæрæм уыры æмæ æхсæрæг»), расыггæнаг («Хабос»), сылваздзинад («Рувас æмæ зыгъарæг»), хиппæлойдзинад («Зондамонæг»), нæ ирон зæрдæхудты фæстиуджытæ («Ирон зæрдæхудт»), хицæутты схъæлдзинад («Домбай цъысымы») æмæ æндæр риссаг темæтыл.

Йæ баснятæ бакæсгæйæ чиныгкæсæг, æнæмæнгæй, фæхуддзæн, стæй сæ райсдзæн мидбылхудгæйæ йæхицæн зондæн.

Ладийы чиныг «Мæ фæззыгон най» мыхуыры куы рацыд, уæд бафтыд Ладийы æрдхорд, йæ æмкурсон, Хъæдгæроны скъолайы уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг, Епхиты Мишайы къухмæ. Уый газет «Рæстдзинад»-ы Ладийы уацмысты тыххæй афтæ фыссы: «Мæнæн ацы чиныг балæвар кодта стыр зæрдæйы рухс. Нæ ирон æвзагыл дзурджытæй ма кæсгæ чи кæны иронау, уыдон зæрдиагæй бакæсдзысты Ладийы чиныг «Мæ фæззыгон най». Чиныг тематикон æгъдауæй у тынг хъæздыг».

Ладийы радзырдтæй кæцы бакæсай, се ‘ппæт дæр сты ахæм ахсджиаг темæтыл фыст. Чиныджы дзæвгар бынат ахсынц, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайджытæ сæ патриотон хæс куыд æххæст кодтой, куыд лæвæрдтой сæ тых, сæ цард, цæмæй тагъддæр æрцыдаид бæллиццаг Уæлахизы бон, уыдæттæ.

Чиныгкæсæг æхсызгонæй бакæсдзæни радзырд «Хъысмæт». Уæлдайдæр – æрыгон амондагур лæппу, шофыр Хъасай, кæд йæ царды бирæ цæлхдурты сæрты ахызт, бавзæрста дызæрдыгдзинæдтæ уарзондзинады «фронты», уæддæр йе ‘цæг амондыл сæмбæлы…

«Мæ фæззыгон най»-ы ма автор кæны нæ генион фыссæг Хетæгкаты Къостайы царды хабæрттæ. Автор радзырдта, Къостайы куыд бирæ уарзтой, куыд æй хуыдтой сæ ныфс, сæ цæугæ мæсыг, стæй куыд пайда кодтой тыхст заман йæ номæй, уыдæттæ. Чиныджы ис æрмæстдæр иу радзырд «Уæд Къостайы Къоста ничиуал хондзæн». Фыст у поэты бæрзонд уæздандзинады тыххæй. Фыссæг куыд баххуыс кодта Садоны цæрæг Битарты Битъырæн, куыд ын сарæзта йæ тыхст, стæй йæ сæ хæдзармæ куыд хуыдта Битъыр, цæмæй йæ хорз фена, кад ын скæна.«Гæртам? Нæ, – загъта йын Къоста, – уæд Къостайы Къоста ничиуал хондзæн!»

Уæлдай дзаджджындæр Ладийы чиныг у фыдæлтыккон таурæгътæй. Соттиты Риммæйы загъдау, «Ладийы мусы цъæмæлтæ нæй. Ис дзы æхсæры гагатау хоры нæмгуытæ. «Мæ фæззыгон най» ссис æмбæрзæн йæ чингуытæн. Ацы чиныджы тæвагæй бахъарм уыдзысты Ирыстоны чиныгкæсджытæ».

Бирæ дзурæн ис Ладийы сфæлдыстадыл. Хъæддыхæй зæгъæн ис уый, æмæ ирон чиныгкæсæгæн Багаты Ладийы уацмыстимæ фембæлд æдзухдæр кæй хæссы стыр æхсызгондзинад. «Ладийы цард æмæ сфæлдыстад кæрæй-кæронмæ у ныртæккæйы фæсивæдæн бафæзмыны аккаг. Адæймаг йæ царды бонты йæ уд, йæ зæрдæйы хъарм, йæ зонд куы рауæлдай кæна рæзгæ фæлтæры ахуыр кæнынæн, уæд уымæй фæрнджындæр лæг никуы уыдзæн! Ахæм лæгæй базæронд Багаты Лади», – загъта Æлдаттаты Виктор.

Нæ уарзон фыссæгыл кувæг лæджы куывд æрцыд, æмæ йæ сæдæ азы сæрæй ахызт фарн æмæ кадимæ. Йе сфæлдыстадæй сарæзта ирон литературæйы йæхицæн æнусон цыртдзæвæн, æмæ йæ уацмыстæ азты сæрты фæлтæрæй-фæлтæрмæ хизæнт. Дунескæнæг Хуыцау ахæм арфæ ракæнæд, æмæ ма къорд азы хуры фæлмæн тынтæй æфсæст куыд уа нæ буц хистæр, фыссæг, фæллойы æмæ хæсты ветеран, ирон дзырдаивадæн хæрзгæнæг – Багаты Захары фырт Лади!

Лади ирон литературæмæ цы дзаджджын хуынтæ бахаста, уыдоныл хъомыл кæндзысты бирæ фæлтæртæ, уыдзысты царды рæствæндаг, йæ уацмысты хъæбатыртыл сæхи фæлтæргæйæ. Ды дæ сæрибархæссæг, фарнхæссæг уæздан хистæр!

БАГАТЫ Лади

Мæ зынгхуыст æмбалмæ

(Калоты Хазбийы ном мысгæйæ)

Ызнон та дын дæ иунæг мадмæ ‘рцыдтæн…
Уæ кæрты дуарæй рахызти мæнмæ…
Дыууæ дзырды мæм хионау ысхуыстæй:
– Дæ нывонд фон, куыд æрæгмæ цыдтæ? –
Дæу тыххæй иу ныхас дæр – нæ…

Мæ разæй дзургæ бараст и дæ уатмæ.
Кæддæрау алцыдæр йæ бынаты – æфснайд,
Цыма ныртæккæ сыхæгтæм ысуадтæ
Æмæ та раздæхдзынæ ардæм,
Дæ фыссæн стъолы цурмæ тагъд.

Дæ къамтæ дын мæ цæсты размæ хаста,
Йæ уырзтæй сæ рæвдауæгау сæрфта.
Куыд фæрсынц удæгæстæй – фарста:
– Йæ фæстаг фыстæг – искуы йын æй кастæ? –
Æмæ мын æй мæ къухы бын тъыста…

Ыстæй фæзылд – «Цы мæрдырох мыл сагъуыд?!
Фæндаггон куы дæ! Фенон дын къæбæр!..»
Æрхаста фынг: «Нæ уæливыхтæй саход…
Уыд де ‘рдхорд сыл зæрдæйæ», – мидбыл бахудт
Æмæ мæм бакасти куыддæр…

Цыма мæ фарста: уыцы дард бæлццонæй
Дæумæ кæд исты хабар ис,
Уæд ма мын æй кæдмæ ‘мбæхсыс фæсмонæй…
О, мадæлты гæныстоны зæрдæтæ,
Сымахæн та æнæхсайгæ кæд ис!

Ма у ‘нкъард

Ма у ‘нкъард, – æз раздæхдзынæн – ма тæрс.
Ма ку, ма ратт цæстысыгтæн бартæ.
Тагъд кæнын? Нæ! Азым дæр мæм ма хæсс,-
Æз æрмæстдæр бавзæрстон дæ батæ.

Ма тæрс, ма! Мæлæт цы у дæ цуры?..
Уарзондзинад бадон кæндзæн хох дæр.
Зон, мæлæт дæр ахæмты æрсуры, –
Цардамондыл чи нæ цæуы тохмæ.

Ма кæс афтæ!.. Ахаудзæн тъæппытæ
Зæрдæ риуы де ‘нкъардæй æмбойны.
Уарзын дæ! Æрмæст дæ хæмпус былтæй,
Зон, ысуагътон зæрдæйæн йæ дойны.

Ма у ‘нкъард, – æнцондæр вæййы хæсты…
Ис æндæр мæт – зæрдæйы цы домыс!
Æз тæрсын, мыййаг, куы цæхса цæссыг
Ме ‘рцыдмæ дæ цæстыты æрдонхуыз.

Ма кæ ‘нкъард! Дæ цæссыгæй мæ бахиз…
Тагъд кæнын? Нæ! Макуы мæм хæсс азым.
У хæрзæбон! Мах уыдзæн Уæлахиз –
Уæлæ хур – хæрзæмбæлæг нæ размæ!

Владивосток – Ирыстон

Рындзæй фæлгæсын,
мæ хæдбынмæ –
денджыз
Хъуысы мæм
горæты
зонгæ хъæлæс.
Зæрдыл æрбалæууыд:
«Аленк кæн Терчы.
Донбылæй урс хæхтæм
бирæ фæкæс!
Цыма цы уæлдай у –
уым дæр – зæхх, ам дæр,
Ам дæр – мæхи горæт,
уым дæр – мæхи.
Иу ран та
иннæмæй
цас уыдзæн хъармдæр!
Уым дæр
зæхх уыдзæни,
ам дæр зæхх и…»
Уоу-уай!
Кæй бон ысуид:
зæрдæйæ раскъуын,
Ферох кæн алцыдæр,
чи уыд, цы уыд,
Зæрдæ ныйих уаид!
Цыма цард
аскъуыд –
Чи ма байдзаг кæнид
зæрды афтид?
Скъолайы æмбæлттæ,
Терчы был цъæх нæуу,
Зад хуымты хус ысмаг,
адджын
фæллой,
Уарзон чызг, сауæрфыг,
хурдзаст цæсгом,
Фидæны сагъæстæ,
фидæны кой.
Хойы фæлмæн ныхас,
ноджы æхсызгондæр –
Мады хъарм хъæбысы
мады рæвдыд.
Мадæлон æвзагыл
мадæлон зарджытæ,
Мадæлон хъуыдытæ,
мадæлон дзырд.
Оххай!
Кæй бон ысуид
афтæ æцæгæлон!
Ферох кæн
алцыдæр,
зæрдæйæ стон!
Дарид Амур мыл уæд
Барысчъи – искæд бон?
Майды-ма!
Бабын у!
Фесæф бынтон!
Уарзын Ирыстоны,
уарзын нæ Терчы
Иримæ иууыл –
мæ зæрдæ, мæ уд.
Уый тыххæй
тарфдæр ам
уарзы мæн денджыз.
Рагон
Амур мыл
æнувыддæр у!

Афтæ дæ цæмæн уарзын?

Афтæ дæ цæмæн уарзын, Ирыстон?!
Кæд, мыййаг, дæ хъарм цæссыджы ‘ртах,
Сабийæ дæ аргъæуттæм куы хъуыстон,
Уæд мæнæн мæ зæрдæмæ ныттагъд…
Кæд, мыййаг, дын банызтон дæ рынтæ
Суадоны был дойныйæн кæддæр…
Кæд æдзух дæу ф’ агурын мæ фынты
Æмæ дæ нæма ссардтон уæддæр?

Афтæ дæ цæмæн уарзын, Ирыстон?!
Кæд дæ фæз, дæ урссæр хæхты уынд,
Дард балцы æнкъард бонтæ куы ‘рвыстон,
Уæд æдзух мæ цæсты раз лæууыд?
Цас бæстæтыл азылдтæн дæ фæстæ:
Æрдз, хæзнайæ, алцæмæй – æххæст.
Нæ, уæддæр мæ Райгуырæн хæхбæстæй
Атонын нæ бакуымдта мæ цæст.
Не ссардтон рæсугъддæр арв мæ сæрмæ, –
Зæхх – цæрынæн, бануазынмæ – дон.
Искæй хорз ном не ‘рхастон мæ сæрмæ,
Уыд мæ ном кæддæриддæр хæххон…
Кадылмæлæг, балцмондаг, зындзæрæн,
Хæхты ‘гъдæуттыл – тохгæнæг æдзух,
Хистæрæн – лæггадгæнæг, кæстæрæн –
Зондамонæг – цас æххæсса къух.

Афтæ дæ цæмæн уарзын, Ирыстон!?
Кæд дæ кæмтты ‘рра дæттæн кæддæр
Радгæсæй сæ зарæгмæ куы хъуыстон,
Уæд мæ хъусты баззади сæ хъæр…
Бафтыди уæдæй мæ фæдыл зарæг,
Æмæ ма йын аскъуынæн кæм ис!
Куы – идæдзы «А-лол-лай»-ы хъарæг,
Куы – Къостайы «Додой»-ы фæдис.
О, тæхуды, ныр Ацæмæз сарæхс!
Иры фарнæн удæвдзæй ныззар,
Иры цинтæ хуры рухсмæ рахæсс,
Иры рынтæ дымгæтæм ныддар!

Зæрдæйы дзырд

Куы свæййын арф хъуыдытыл æз,
Мæ зæрдæ алы хатт фæдомы,
Цæмæй хæссон мæ царды хæс
Бæрзонддæр амонд æмæ номæй.

Дунейыл у фæлтæргай цард…
Фæцæры иу хатт лæг æрмæстдæр,
Æмæ дæттын мæ царды рад
Мæ райгуырæн, мæ уарзон бæстæн,

Цæмæй йыл хъармдæр хур кæса,
Æфсæст уой адæм цардамондæй,
Мæ зард сын рухсдзинад хæсса –
Фæсмонгонд ма фæуон мæ бонтæй.

ХЪАМБЕРДИАТЫ МЫСОСТ: 110 АЗЫ

ÆНУСТÆМ ÆРЫГОН

    Нæ фысджытæй бирæтæ нæ бацыдысты сæ кары. Цард сæ йæ уылæнты бын ассæста, аныхъуырдта сæ, сæ фæндтæ сын сæ хъуыры фæбадын кодта. Уыдонæй иу уыд Ирæн йæ цин æмæ йæ уалдзæджы “зарæггæнæг” Хъамбердиаты Мысост. Стъалыйау хæрз цыбыр уыд йæ цард, фæлæ уый дæр фаг уыд, цæмæй йæ уды рухс æмæ зæрдæйы хъармæй батавтаид, æппынæдзух йæ фендмæ чи бæллыд, йæ цурæй-иу йæ къах кæй нал хаста, сæ развæндаг кæмæн рухс кодта, уыцы сфæлдыстадон интеллигенцийы минæвæртты, хуымæтæг адæмы.

Цы уыдысты дыууæ æмæ ссæдз азы цæрынæн. Мысост баззад “Ирыстонæн йæ райсоммæ кувæг, йæ цин æмæ йæ уалдзæджы зарæггæнæг”-æй.

* * *

Ирыстоны советон æхсæнадæн Мысост йæ хæс бафыста йæ зæрдæйы ’хсидгæ тугæй, йæ рæзгæ цырен зондæй. Цард цæмæй уæлдæр къæпхæнмæ схиза, ууыл Мысост фæкодта æнæсцухæй йæ тохы хай. Уыцы куыстытæ Мысост бакодта аивады сфæлдыстады фæрæзæй.

Кæсын дарддæр

   Мысост цы уыдис, уымæй уафт уыдис аивады хæрдгæ хæлттæй. Аив йæ ацыд, аив йе ‘рбацыд, аив йе сныхас, йе схудт, аив, бынтон аив та йæ зард. Мæ зæрдæ мæм афтæ дзуры, æмæ Ирыстоны хæхтæ Мысосты зардæй аивдæр зарæг нæма фехъуыстой…

Нигер

    Мысост уыд ирон литературæйы сæууон стъалы… Йæ зæлланггæнаг æмдзæвгæтæй фæсивæды зæрдæтæм бахаста цин æмæ рухс.

Ардасенты Хадзыбатыр

   Ирон поэттæй советон дуджы æппæты номдзыддæр уыдис Хъамбердиаты Мысост. Æвзонг поэт литературæмæ æрбацыд ныфсджын æмæ барджынæй, сæудары Бонвæрнон куыд фæзыны, афтæ.

Джыккайты Шамил

   Мысост алфамблай дунемæ, уæлдайдæр æрдзмæ, каст æмæ йæ æнкъардта æрыгон, романтикон цæстытæ æмæ зæрдæйæ, уыдта йын йæ хуызтæ, хъуыста йын йæ мыртæ, хатыд æмæ йын фиппайдта йæ алыхуызон сусæг æргом змæлдтытæ, раив-баивтæ, рафæлив-бафæливтæ.

Дзуццаты Хадзы-Мурат

ФÆСТАГ ХЪУЫДЫ

Мæ фæстаджы хъуыды
(Чысылау, кæуын),
Фæстаг уынд – мæ быдыр,
Стæй уæд цæуын.

Æрттивы мæм дардмæ
Æвзистау æртæх.
Йæ хицауы ’нкъардмæ
Æрынкъард мæ бæх.

Гъей, иунæджы зарæг,
Дымгæйау тæхай!
Куыд дыл кæнын хъарæг,
Мæ хуымгæнды хай.

Мæ фæстаджы хъуыды,
Мæ æцæгæй фын.
Бæркад-зæрдæ быдыр,
Æз райсом цæуын!

Цæхæрджын сахары
Мæ амонды гуырд.
Еблагъуæджын хъармы
Скъолаты дзырд.

Сфæйлау мæ зардмæ,
Нæ быдыры цъæх.
Цæудзыстæм та дардмæ,
Гъей, фезмæл, мæ бæх!

ХУРМÆ КУРДИАТ

Дæумæ бæллын,
Сызгъæрин хур.
Дæумæ цæуын
Мæ амондгур.

Дæуæн кæнын
Мæ ризгæ зард.
Дæуæн бæттын
Мæ рæзгæ цард.

Зæххыл æртав
Дæ хъæстæтæ,
Дæ цин æрдав
Нæ бæстæтæм.

Дæуæн кæнын
Мæ ризгæ зард.
Дæуæн бæттын
Мæ рæзгæ цард.

НЫСТУАН ДЗЕРАССÆМÆ

Абон та демæ
мæ зæрдæ куы дзуры,
дард дæн –
цы зын у,
цы зын…
Гъæй-джиди, чи загъта
æмæ дæ цуры
абон
кæй авæры
фын.
Зæрдæйы биноныг
ахстон быд тасæн.
Чи зоны ’мæ дын хъыг уой
фаугæ ныхæстæ –
мæ дуне Дзерассæ –
искуы
куы хæссой
мæ кой.
Уый, дам,
йæ фыдæлтæй
бадардта азым,
нал, дам, сын зоны
сæ аргъ.
Уымæн, дам,
рохуаты
къулыл дзыназынц
хъама,
йæ ехс
æмæ саргъ.
Чи ма дын уромы
ахæм фыдгуырды –
къулбадæг –
цас у
йæ ас!
Афтæмæй, акæс-ма,
дзыллæты ’мбырды
хистæрæй
айсы ныхас.
Адæмы цæсты, дам,
чи кæна цудгæ –
авæййы
цæстыты сындз.
Домынц мæ:
уынгмæ, дам,
хъазгæ ’мæ худгæ
рацæуы
йемæ
йæ чындз.
Уыцы ныхæстæм ма
дзуапп та цы арон?
Раст куы у
адæмы дау…
Рагæй-æрæгмæ дæр
зæрдыл нæ дарын
зæронд
фыдæлты æгъдау.
Искуы, Дзерассæ,
куы фæуон дæ цуры
(уый дын нæ мысын æдзух?)
Ма мæм-иу радæтт уæд,
курын дæ,
курын,
зæхмæ кæсгæйæ
дæ къух.
Кæлмæрзæн
ма æмбæрз,
ма ’мбæхс æфсæрмæй
искæмæй
де ’рфгуыты сау.
Хатын дæм,
курын дæ,
ма ’рхæсс дæ сæрмæ
зæронд
мæлинаг
æгъдау.
Абад-иу,
абад,
мæ зæрдæ,
мæ разы.
Уа ма дæ
истæмæй тас?
Чи дын уромы
дæ цæстыты хъазын
æмæ
дæ уарзон ныхас!

АРВЫ ХÆЗНА

Арвы цæхæрæй фæрыст,
цымæ, цавæрæн
йæ сæр?
Уарзын æз,
куы фæуын куыст,
арвмæ акæсын изæр.
Уым фæзынди афтæ мæй-
иу –
йæ кæрдзыныл тæргай.
Хъуамæ искæйы мæстæй
арвыл
бандзæрста
йæ хай.
Æмæ къулы
тулы
мæй,
уый дын къулы
иунæг нæу:
чидæр
байтыдта æрмæй
мæйы
алыфарс
мæнæу.

 * * *

Ма у æнкъард… æмæ амондмæ ма дзур,
Амонд йæхæдæг зындзæн.
Дардмæ йæм ма цу, дæ куыстæй йæ агур,
Æмæ дæ уый дæр уындзæн!

ÆДЗÆЛЛАГ ÆФСИН

Мыстытæ къæбицы хыртт-хыртт кæнынц,
Сабитæ стонджыйæ ниуынц, кæуынц.
Цыхтытæ хæндыджы сысты хъуына.
Кæцымæ бавнала, кæцы кæна?..

Цыхтыты хуыздæры райгуырди «цъиу»,
Къухбæрц йæ тæбæгътыл сæвæрдта чъиу.
Кæцы зæгъдзæни: мæ удæн зын уа?
Кæцымæ бавнала, кæцы кæна?..

Хæдзар æнæцагъд у афæдзы бæрц,
Скъуыдтæ, æнæмпъызт у лæгæн йæ кæрц.
Йæ сæр æнæфснайдæй – хосы цъына.
Кæцымæ бавнала, кæцы кæна?..

Фаджыстæ къуымтæм фæмæрзы æдзух,
Тагъддæр цæмæй фæуа куыстытæй цух.
Фаджыстæ астæуæй мачи уына.
Кæцымæ бавнала, кæцы кæна?..

Къаба æрфаринтæ, кофтæ – скъуыд,
Æвзæр йæхæдæг, æдзæллаг йæ уд.
Ахæм æфсин вæййы – ахæм хæзна!
Цæй, цы дын бакæна, цы сын кæна?!

ФÆНДОН

Зæгъынц мын: «Ды нæ бæззыс Ирæн»,
Фæрсынц мæ: «Цæй, кæм ис дæ кад?»
Чи – мысы хорздзинæдтæ бирæ,
Æз та – нæ зæххыты бæркад.

Фæнды мæ мæн нæ бонты таджы
Ссарын тых, ссарын бар.
Мæ царды уалдзыгон фæндаджы
Мæхимæ базонын æхсар.

Фæнды мæ рагуалдзæджы згъалын
Зæххы цæсгомыл хор æрмæй.
Æхсæв æнцад доны куыд калы
Æвзист уæларвы зæрдæ – мæй.

Стæй та мæнæуы, кæрдæджы
Æфсадын бæстæйы хуызтæй.
Æфсиры буртæн та фæззæджы
Сæ зыр-зыр бануазын цæстæй.

Куы ’мбарин адæмæн сæ амынд,
Куы уаид коммæгæс мæ уд.
Куы ссарин æз мæ дуджы амонд,
Куы уаин алцæмæй рæвдыд.

Стæй ма ноджыдæр куы ссарин
Зæрдæйы гуыдырæн дæгъæл,
Уæд дардмæ, чи зоны, ныззарин,
Мæ мысын не суаид дзæгъæл.

БАЛЦ

Мæнæн у ме ’мбал
Мæ бæх æд саргъæй.
Фæцъæх и зæрдæ
Фæндаджы даргъæй.

Фесхойын тынгдæр
Мæ бæхы фæрстæ…
Фæстæмæ згъорынц
Къуызгæ бæлæстæ.

Суайын æрхы,
фæзилын комы.
Кæм и ныхлæууæг!
Кæм дæ, уромæг!

Ныккæсын размæ –
Фæндаг ныддаргъ и.
Мæ бæх ысхид и,
Тыхсы йæ уаргъæй.

Фатау тæхгæйæ
Йæ сæр ныттилы.
Мæ хъусты рæзты
Дымгæ сзилы.

ДЖУСОЙТЫ МАРАТ: 60 АЗЫ

    Джусойты Леуаны фырт Марат райгуырд æмæ схъомыл Тарскæйы хъæуы æмæ йыл абон дæр йæ зæрдæ нæ ивы. Ирон поэзимæ æрбацыд йæхи фидар æрмдзæфимæ, йæхи уынынадимæ царды алы фæзындтæм. Йæ уыцмыстæ цы æртæ поэтикон æмбырдгæндты ныммыхуыр кодта, уыдоны ирдæй равдыста дзырдæй нывкæныны дæсныйад. Йæ æмдзæвгæты дæсны пайда кæны аивадон абарстытæй, фидар дзырдбæстытæй, адæмон сфæлдыстады авналæнтæй. Цы фæлгонцтæ сарæзта, уыдон цæстытыл уайынц адæймаг сæ æнцонæй йæ зæрдыл бадары.

Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадыл университеты филологон факультет каст фæуыны фæстæ куыста газеттæ «Рæстдзинад», «Молодой коммунист», «Стыр Ныхас», «Айдæн», «Пульс Осетии»-йы, журнал «Мах дуг»-ы редакциты.

Марат хорз æнкъары ирон дзырды уæз йæ алы фæзилæнты дæр, фарны дзырдæн у арфæйаг лæггадгæнæг æмæ ма йын бирæ бантысæд.

СТЪАЛЫТЫ ‘ХСÆН

ФÆЗЗЫГОН

Хъарм бонтæ фæвæййынц хардз,
Уарынтæ нырма – фæсарц.

Згъæлы фæззæджы сыфтæр,
Хъуысы зырнæджыты хъæр.

Æмæ дард хæссы сæ уаст
Рохст, уынгæг зæрдæйы хъаст.

О, куыд æрхуым у сæ тахт!..
Цард цæй тагъд кæны, цæй тагъд!

Знон рæудидин калдта бал,
Ныр йæ сæрмæ арвыл – хал…
Ивгъуыдыл цы у фæсмон?!
Фæлæ хъæд ныггом бынтон.

Фидæныл нæ риссид сæр,
Фæлæ, зырнæджытæ, хъæр.

Æмæ ахæм тахт кæнут,
Æмæ мын хæссут мæ уд…

Кæсын дарддæр

МÆЙДАР ÆХСÆВ

Куыд хорз у мæйдар æхсæв хохы!
Арв калы мæ удыл цæхæр.
Зæххон катай, царды мæт рох у.
Нæ абонæй – фидæн хуыздæр.

Æрфу кæны фугæтыл уахъæз,
Фæивы йæ сонт хъæлæс дон.
Ныррухс вæййы фидæны сагъæс,
Ныххур кæны ивгъуыды бон.
Зæххонтæм – æввахс, фæлæ иунæг…
Дæн хион дард стъалыты ‘хсæн.
Мæ зæрдæйæн скодта хæрзиуæг
Уæлвонг хохы талынг æхсæв.

Мæ алыварс цард мæ фыдрох у,
Йæ фынæй та бонмæ у тарф.
Мæйдар æхсæв диссаг у хохы,
Йæ цæхæр мыл бафтыдта арв.

* * *

Нæ рагон адæмы туг, не стæг
Кæмæн нæ бабæззыд, кæмæн!
Æнтауæн, хъацæнау сын фестæм,
Цыма зæронд фаджыс хуымæн.

Æмæ нæ алыварс æвзартæ
Ысуагътой, акалдтой сæ фист.
Сæ сæрæн рагæй не сты нартæ,
Кæнынц сæ дзиглотæ дæр цъист.
Къæйных фæлитойтæн сæ дуг у,
Тыхлæг бæрзонд хæссы йæ сæр.
Хъæстæ сты бирæгътæ нæ тугæй
Æмæ кæнынц зыдæй зыддæр.

Мæнг дзырд æмæ зылын ныхасæн
Нæ царды бирæ у сæ бон.
«Ныр та цы сты, фæлæ сын байсæм
Сæ ивгъуыд, рагфыдæлты ном!»

Фæдисау рох обæуттæй хъуысы
Фыдæлтæн се стджыты зыланг.
Сæ туг цъæх арвы бынмæ сысы
Æмæ сæ ном ысси дзырддаг.

Æнцон у искæйты фæливын,
Æмæ дæхи дæр асай, цæй…
Фæлæ хъысмæтæн нал ис ивæн,
Æмæ ныхыфыст байсæн нæй.
                                              2016

* * *

Цæй Ир ма ис махæй, цæй фарн ма ис ам!
Йæ бæсты нæ бæсты æрцарди хæрам.

Йæ хъузæттæ диссаг ныхилынмæ сты:
Зынг ысты зынгуысты – сæ сойджын куысты,

Сæ фезмæлд, сæ фездæхт – быныстæрд, гаффутт…
Æвдæлон уа знагæн йæ хæдзар, йæ уд!

Бæсты бындур бахордта æнæфсис гæртам,
Лыгъд ысты, тæргайгонд æгъдау æмæ ‘фсарм.

Рæстæй кусæг – сайраг, æввонгхор – сæйраг,
Нæ бæстæ – гæбæзтæ, æлхæнгæ-уæййаг.

Цы кодтай, кæддæры нæртон адæм – ир,
Цы фæдæ, нæ къаннæг хæдхуыз бæстæ – Ир?!
Бæгъдулæгдон, ирхæфсæн хъалтæн – цæлдон,
Æгуыст æмæ кусæг дзыллæтæн – дæлдон.
Цы ирдгæ æрфыты, æрвон фарн, хæтыс?
Нæ цæуыс нæ тæфтыл, сæрхызт дæ, сæрхызт,

Нæ къæстыл, нæ хъæстыл нæ дарыс дæ арм,
Цæй ир ма ис махæй, цæй фарн ма ис ам!

Йæ размæ дæр дуне хуыздæйраг нæ уыд,
Фыдбылыз ныл сагъуыд, кæрæф æмæ зыд…

Ды дæр сæ куы зоныс, сæ хорзæх дæ уæд.
Фыдгулау сæ фæстæ ныууагътой фыдвæд.

Дуг-рæстæджы аххос цы кæнæм, æниу?!
Лæджы хуызæн лæг дзы нæ разындис иу.
                                                                2015

ШАМИЛÆН

Адзал дæ нæ байста æдзардæй,
Æрдæгыл нæ баззад дæ фыст.
Йæ тæккæ хуыздæры фыдмардæй
Зæрдæсаст Ирыстон фæрыст.

Зæриндзых æдзæмхуыд , æнгом у,
Йæ зарæг ныууагъта, йæ дзырд.
Рыст Ирыстон бацис æгомыг…
Йæхиуыл, йæ дзыхыл хæцыд…

Ды та йын хæцыдтæ йæ сæрыл,
Йæ сæрвæлтау снывонд дæ сæр.
Тызмæг арв уыраугæ ныннæры,
Лæджы хъæр нæ хъуысы æндæр.

Хъæрæй æмæ ‘ргомæй нæ дзурæм,
Лæзæрд æмæ ихсыд дзырдтæ…
Нымыгъд æмæ ардыд фыдгулæн
Нæхицæй ды рагæй уыдтæ.

Хуыздæрыл фæкæнынц фыдвæндтæ,
Йæ судзгæ зæрдæ та – мысан.
Фыдгæндтæй, йæ бирæ нывæндтæй
Ирыстоны зæрдæ ныссау.

Æнусон хæс – тугхъалон – фидæм,
Фыдгул дзы нæ кæны æлгъæд.
Фыдæлтæй нын баззад: нæ фидæн –
Нæ хуыздæрты тугæй æлхæд.
                                                     2011

НАФИЙÆН

Хуыцауæй арфæгонд фæдæ…
Йæ хæрзтæй та рæвдыд кæм дæ,
Фæдæ йæ комытæфæй уазхъæстæ,
Йæ рард цæрæнбонтæй æфсæст.
Нæ дын ис иунæг бон дæр сæфт,
Æвдисæн – де ‘сфæлдыст дзæвгар хæрзтæ.

Дæллаг гал дæ æмæ титан,
Æфты дæ куыстæй Ирыл фарн,
Кæны дæ уæлтæмæнæй аивдæр.
Фæллæйттæ хорз кæныс – бынтæ
Дæ удæй – адæмæн хуынтæ,
Æвидигæ, нæ сын ис баивæн…

Рæсугъд ныхæсты бын фæдæ,
Зæрдиаг арфæтæ – сæдæ,
Фæкодтам диссаджы æппæлдтытæ.
Фæлмæн нæ нывæндыс тынтæ:
«Æвзæрæн ма ныууадз бынтæ»…–
Хуыснæгау бахъуызы дæ сæнтты дæм?..
                                                              2015

МИДВЫНЫ

Рагбонтæй ардæм фæцæуы æхситт…
Урсбазыр дымгæ фæйлауы рыгмит.
Бæлæстæн уынджы сæ фæздæг кæлы,
Бæстæ ныгъуылы æмбисонд фæлмы.

Хъарм хæдзар, дзаг хæдзар, артдзæсты арт…
Рæстæджы тагъдæн цæй æвгъау дæ, цард!

Ахæм тæссонд æмæ афтæ зынаргъ
Удæн цæмæн дæ?! Зынхæссæн дæ уаргъ.

Дымгæ йæ бæгъдулæг нал уадзы, нал,
Хъазынæн домы йæхицæн æмбал.

Галиугæнаг лæппу миты æвдылд,
Ницæмæ дары фыдымады хыл.

Мидвыны хъусын хъæлæстæ – цъæхснаг,
Сыхы сывæллæттæ хъазынц, хæрзаг.

Уынгмæ мæ быцъынæг тонын, тындзын,
Згъорын, фæлæ сæм нæ хæццæ кæнын.

Хъуысы мæм, хъуысы æввахс æмæ дард
Пецы къæрццытæ куыд кæны нæ арт.

Бинонтæ иумæ – цæлхæмбырд, æмвынг…
Нал сæ ис хъауджыдæр – цард æмæ фын.

Нал æмæ нал фæуы мидвын, ныддаргъ…
Риссаг, уæззау дæ, мысинæгты уаргъ.

Цардæгас артдзæсты уæлхъус – мæ мад,
Фыдыл æртæфстис йæ боны фæллад.

Хо æмæ ‘фсымæртæ, семæ – æз дæр,
Урсвæлм æвæд уынгмæ хъуысы нæ хъæр…

Рæстæг – фынафон, æрсабыр нæ уат,
Нал уары, нал дымы, рудзгуытæ – салд.

Уазал сæууон мигъау атад мæ фын.
Райхъал мын, оххай, цæй хъыг у, цæй зын!..

* * *

Нæй мæ зæрдæйæн æмгъуыд,
Удæн нæй нымæц.
Азтæй кæд æмæ фæцыд
Ныр дæс æмæ ссæдз.

Ивгæ афонты фæдыл
Аивгъуыдта цард.
Зæрдæ не сивтон дæуыл
Ардбахæрдау, ард…

Æмæ афæдзтæй æртын
Аккой кодта уад.
Фæлæ чи комы сæттын,
Уый кæм у нымад!

Афон алцæмæн дæр ис,
Æмæ ис кæрон.
Ды – мæ цин æмæ мæ рис,
Цалынмæ цæрон.
                                   2014

* * *

Цыма ныр мæ уд æрбæстон…
Хъарм сæрдыгон изæр – сус.
Сонтæй зæрдæйы фæхастон
Уарзон рухс фæлгонц æнус.

Рæстæг дойнаг дуртæ халы,
Ызгæ бахæры æндон…
Фæлæ дæм нæдæр æвналы,
Нæй, нæ дыл цæуы йæ бон.

Ницы ис зæххыл æнусон,
Алцæмæн æрцæуы рад.
Фæлæ рухс фæлгонц – мæ хъузон –
Мæн кæцæй уадзы æнцад!

Уæд цæй удæнцой, цæй бæстон…
Тауы хъарм изæр йæ рухс,–
Уый æнæуддзæф бæлæстæн
Кæд сæ цъæх сыфтæр ныссус.

* * *

Фыддуг мылазон хаста,
Рыстзæрдæ та – йæ хъаст.
Лæгæн йæ цард нæ барста
Фыдыбæстæмæ уарзт.

Фыдбон æххæссы дардыл,
Кæм ын ис бын, кæрон!
Сыгъдыл æфтынц, æдзардыл
Рæстаг фæндтæ – фæрнон.

Цы уыдзæни нæ фæстаг,
Цы фидæн нæм кæсы?
Къостайы дудгæ фарстæн
Нæ хъæуы ныр дæсны.

ГАКК-ГУКК

Рæсугъд гакк-гукк цæрæнбонтæ нымайы,
Æрдавы уддзæф сусхъæдæй хæрздæф.
Нырма фæлмæн у рагсæрды æнтæф,
Фæсаходæнтæм æртæх дæр нæ тайы.

Хуыцауы бынмæ алцыппæт куыд райы!
Фæзмы, фæлхаты арвы къуырфы тæрф.
Цъæх фæлыстыл сызгъæрин хурæй – хæрв.
Хъыгтæй, мæстытæй дзаг дзæкъулы кайы…

Йæ уды бацыд, нал æнцайы гакк-гукк,
Фæстæмæ та мын раздæхта мæ раг дуг,
Кæм нæ уыд цин-цæрæнбонтæн кæрон.

Æрттивы, зæлы хурхæтæны бон.
Æгъгъæд, рæдау зæлдагхъæлæс маргъ, фаг у,–
Кæдмæ хæссон мæ мæстыты æргъом!

АЙЛАРТЫ ИЗМАИЛ: 95 АЗЫ

ЗÆРОНДЫ КЪУХТÆ

Кæсын зæронды бон мæ къухтæм, Цыма сæ абон федтон æз! Æнцъылдтæ – адаргæ æрмкъухтау, Кæнынц фæллад уæхсчытыл уæз.

Бынтондæр дис кæнын мæхиуыл,– Цыма кæйдæр ысты, кæйдæр! Фæлмæн сæ авæрын мæ риуыл, Уæззау сæ адауын мæ сæр.

Кæсын дарддæр

Фæцыдтæн хæтæнты рыст къæхтæй, Цы бæстыл нал æрхæцыд цæст. Фæлæ ма армвæндаг нæ хæхтæй Бæркадджын быдыртæм æххæст.

Дзæбуг, цæвæг æмæ хъæсдарæг, Дзывыр, æхсырф æмæ фæрæт Уыдысты адæмæн сæ дарæг,– Мæ къухтыл та ныууагътой фæд!

Хъæд-дурæй арæзтон хæдзæрттæ, Цы кæмтты не ‘рхызтон мæ фос. Сæрд халсар фæхастон æргъæмттæй. Зымæг та – хуссайраг цъæх хос.

Мæ хуымгæнд никуы сси зæрæстон, Уым фаджыс – митвæндагыл ласт. Æлутон ехсы фындзæй ‘взæрстон, Мæ хортæ – дзаг æфсирæн карст…

Кæсын уæм рохст лæгау: уырынгтæ, Фæлæ куыствæлладæй – сыгъдæг. Ныуарджын дурвæткъуы тæбынгтау,– Æлвæст, уæззау æмæ дæрзæг. Æмæ ныр райгæ ут уæ куыстæй, Фылдæр уæ бузныг дæн – цæмæй?!. Фæхастат сидзæрты æдыхстæй, Сæ фынгыл давæггаг хор нæй.

Мæнгардæй никуы сластат хъама, Дзæгъæлы никуы калдтат туг. Нымд фæллойæ фæкодтат «а-ма», Æмæ уæ хуртæм систа дуг.

Кæсут! Зæронд сты мæ къухтæ, Фæлæ куыствæлладæй – сыгъдæг. Нæ дарын тинтычъи æрмкъухтæ,– Цæмæн уа агъуды бын лæг?!

МÆ СЫХАГ

Цымæ, цæмæй вæййы æнгæстæ? Æз – арф комы, ды ‘рцахстай рындз, Мæнæн – нæ сабитæ мæ фæстæ, Дæуæн – дзидзафсæстæй дæ куыдз.

Мæнæн уæрдон дæр нæй мæ кæрты, Дæуæн дзы хæдтулгæтæй – хал. Ды фурды был улæфыс сæрды, Мæнæн мæ цыргъ цæвæг – æмбал.

Дæумæ æддæгуæлæ хæдзæртты – Æнахуыр уазджытæ æдзух. Лæвархортæй кæныс хæлæрттæ, Нæ исыс кусæгæн йæ къух.

Мæнæн мæ фыд æдзух фæдзæхста: – Мæгуырæй дæр-иу у рæстаг! Дæуæн дæ фыд фыдвæтк ныууагъта: – Мæгуыр у адæмы фæстаг!..

Уæдæ цæмæй вæййæм æнгæстæ, Цы ΄гъдауæй дæ лæгæн æмбал?! Дæ туг у марг, æлгъыст – дæ хъæстæ, Тыхтона – де стырдæр амал…

МÆ АДÆМ

Мæ адæм у сæдæбæстон, Сæдæхъусон, сæдæцæстон. Цы сæ зæгъдзынæ ды?

Æхсæны хаст – нæ сидзæртæ, Хъæузиутæй карст– уыгæрдæнтæ. Цы сæ зæгъдзынæ ды?

Хæхбæсты фарн – фынгты æвæрд, Зæрдæты хъарм – кæрдзыны хæрд. Цы нæ зæгъдзынæ ды?

Сылгоймагæн йæ кæлмæрзæн – Фыдракæндты тыхæмбæрзæн. Цы дзы зæгъдзынæ ды?

Йæ алы змæлд у алы ‘гъдау, Æууæнчы хæлд – цыфыддæр фау. Цы ма зæгъдзынæ ды?

Сæрбахъуыды – хæстæгарæх, Нæ тæхуды – нæ фыдызæхх. Цы ма зæгъдзынæ ды?

Мæ адæм у сæдæкуыстон, Сæдæныфсон, сæдæрыстон. Цы сæ зæгьдзынæ ды?!

ГУЫЛМÆ, ГУЫЛМÆ, ЛÆППУТÆ!

Сау æндонæй – нæ хъæсдарæг, Нарæг фæлахс – цыргъ цæвджытæ. Æрфæллади нæ хæсныдарæг, – Къултыл цудынц йæ уæрджытæ. Асурæм æй, лæппутæ!

Нæ уыгæрдæн дæлвæз-уæлвæз, Хъæдабæйау – цъæх сынчытæ. Рог хъæлæба – куыстæн фæрæз, Бæстæ фестад æхсинджытæ. Аййафæм æй, лæппутæ!

Æхсæны нын цæвæгцæгъдæг, Цæвæгдауæг – Куырдалæгон. Дымгæгæнæг, фæндырдзæгъдæг – Сыгъдæг улæфт цырд Галæгон. Размæ, размæ, лæппутæ!

Ысхæссынц нын хъæрмаходæн, Йæ сæрыл ис лæппуйы гуыл! Кæм дзы скувæм, кæм саходæм Цыты ‘гъдауæй фæтчы уагыл! Цырддæр, цырддæр, лæппутæ!

Сагсур лæппу йæ риуыгъдæй Хосдзауты ‘хсæн бæрæг дары. Цы баззадтæ, цæй, ауыгъдæй, Хæсныдар «Гуылмæ» дæуæн зары. Гуылмæ, гуылмæ, лæппутæ!

ХÆХТЫ ХЪÆБЫСЫ

Боны ‘мбисæй зæрдæ райы, – Хур гыццыл фæкъултæ. Цъитидон хъæлфгæйæ уайы ‘Хсырæмхæццæ култæй. Пирæнгæмттæй мигъты арвыл Рог Галæгон фасы. Комбæстæ ыстылди царвы, – Мондæгтæ æлвасы. Хъæу дæлиау баззад комы, Фосы дзугтæ – ривæд. Цин йæ монцы дуæрттæ тоны, Уарзт тæры йæхи фæнд. Цæстæнгас кæдæм не ‘ххæссы, Уымæй хъуыды – дарддæр. Дунейы фарн фынгмæ ‘рхæссы Хæхты бæркад тагъддæр… Ногахст цыхтау цъити фаркгай Айнæг-кæхцы фехæлд… Галдзæбидыр рындзыл скатай, Дзугæн зын – сæ фезмæлд… Хицæн цæу фæлгæсы тигъæй: Сычъиты къорд – таджы. Цъиуджын зым та баззад джихæй, Тас хæстæг нæ уадзы. Хуыргæрчытæн – фугæ бадæн, Къæхты бынæй стæхынц. Цæргæстæн сæ улæфт – адæн, Тугдзыхтæй æххæлынц…

АЙЛАРТЫ ИЗМАИЛЫ ХЪУЫДЫТÆЙ

• Адæймаджы цардвæндаг азтæ, бонтæй нымаинаг куыннæ вæййы, фæлæ йæ цæрæнбонты адæмæн цы хæрзты бацæуы, цы лæггæдтæ сын бакæны, уыдоны мидæг ис йæ царды ахсджиагдæр мидис. • Ирон æвзаг у æнæниз буары нуæрттау æлвæст, хæххон сыгъдæг арвау – ирд æмæ æгæрон, ныййарæг мады зæрдæйау – фæлмæн æмæ цæстуарзон, схæссæг фыды домаг фæдзæхстау – кад æмæ радыл дзурæг, ног чындзау – къуызгæ, уайсæст æмæ æнкъарæнджын, чындздзон чызджы зæрдæхсайгæ æнгæсау – цардбæллон, усгур лæппуйы сагъæстæн та цæрынæй-хæрынмæ басгуыхт æмбисонды хъисфæндыр. • Бирæвæрсыг у царды æцæгдзинад, йæ иу фæзындмæ дæр алыхуызон бахизæнтæ ис, йæ равдисынæн – æнæкæрон фæлгонцтæ æмæ ахорæнтæ. • Хъæуы сыгъдæгзæрдæ, рæстæй цæрæг æмæ рæстыл кусæг адæймаг куыд æрдзон, афтæ æхсæнадон уагæй дæр… • Адæймагмæ хицæнæй, адæммæ æмткæй цы вæййы раппæлинаг, бафæзминаг миниуджытæй, уыдоны ΄хсæн сæйрагдæртæ сты намыс æмæ æфсарм, рæстад æмæ æууæнк. Уыдонæй цух адæймаг æмæ адæм сты æдзыт æмæ æгад, мæгуыр æмæ æлгъыст куыд хицæн адæмты, афтæ дунейы фарны раз дæр… • Мæхи уды фыдæбонæй уæлдай æз никуы ницы домдтон мæхи æнцонæн, кадæн, арæзтæн нæдæр бинонты астæу, нæдæр адæмы æхсæн, афтæмæй алы куыстмæ дæр цыдтæн разæй. Кад тыхфæлгъуыдæй нæу, чи мæ цæмæй æрхъуыды кæна, уымæй Хуыцауы раз – бузныг, æндæр курæггаджы хорзæхты нæдæр кад и, нæдæр – рад. • Цæрынæн бирæ цыдæртæ хъæуы: æрдзон æмæ æхсæнадон фадæттимæ – тых æмæ хъару, зонд æмæ æрхъуыды, ныфс æмæ æууæнк, куыстарæхст æмæ дæсныйад, нымд æмæ быхсынад, цæстуарзон æмæ хæрзудыбæстæ. Адæймагæн æрдз цы радта, уыдонæй, фæстауæрц кæнгæйæ, арæхсы кайын, уæд 100 азæй фылдæр цæрид, фæлæ нæ зоны йæхи дарын æмæ мæлы рæстæгæй раздæр. • Сывæллон зынхæссæн, хъомылгæнæн вæййы, фæлæ мад æмæ фыд сæхи хъуагæй, сæхи удты фыдæбонæй фæцархайынц цоты сæрвæлтау, æмæ уыдæттæ æрыгæттæн рох кæнинаг не сты. Зæронды бонмæ алчидæр фæцæрæд, фæлæ, дæ ныййарджытæм цы цæстæй акæсай сæ фæкæсынхъуаджы бонты, уымæй дæм кæсдзысты дæхи цот дæр. Æз дæр мæ 80 азы сæрæй акастæн, æмæ Хуыцау æвдисæн мæ цардвæндагæн. Рæдыдтæ æруагътон кæмдæрты, æмæ уыдон дæр, мæхицæн æнцондæр уа, уый тыххæй нæ – архайдтон иугæндзонæй бинонтæн, хæстæджытæн, зонгæтæн, алыварс адæмæн хуыздæрыл куыд армæй, афтæ зæрдиаджы раст ныхасæй дæр. • Æппæт фæндæттæн, хъуыдытæн, бæллицтæн зæгъыны фадат нæй: иунæг цард ис лæгæн, дыууæ хатты ничи цæры, æмæ зæры бон бæркад бафтауын фембæлы, науæд фæлтæрты бастдзинад æнцонæй скъуыны, хæлы… • Мæ цардвæндаджы сæйрагдæр нысæнттæ-бæллицтæ, сагъæстæ-хъуыдытæ баст уыдысты фыды уæзæг, фыды къонайыл, райгуырæн зæхх – Ирыстоныл, – стыр нымадæй: хохæй быдырмæ, æмæ йыл æнæзивæгæй фæцыдтæн хурæй-къæвдайæ, сæрдæй-зымæгæй. Нæ мæ хъуыдысты æндæр бæстæтæ уæвынæн, цæрынæн, кусынæн Ирыстоны раз, афтæмæй сыхаг адæмты зæххытыл дæр дзæвгар ауадтæн… Федтон æмæ бамбæрстон адæмты цардыуаджы хуызивæнтæ куыд æрдзон, афтæ æхсæнадон уагæй дæр, æмæ рæстæджы нымад афæдзæй-афæдзмæ уыди æвдисæн адæмы цардæн æнусты ахæсты. • Стыр уацмыс ныффыссынæн стыр курдиат хъæуы, стыр курдиатæн – сыгъдæг зæрдæ, адæмы цин æмæ маст цæджджинагау кæм фыцой.

ИЗМАИЛЫ ТЫХХÆЙ ЗÆГЪЫНЦ:

     СОТТИТЫ Риммæ: Ис ахæм адæймæгтæ, кæцытæ, æдде бакæсгæйæ, иннæтæй ницæмæй хицæн кæнынц. Фæлæ дзурын куы байдайынц, уæд сæ алыварс никæйуал уындзынæ – æрмæст хъус æмæ хъус. Ирон царды фæтк, æгъдау æмæ фарнæй цыдæриддæр ис, уыдон йæ ныхæсты райхъал вæййынц, сæхимæ æлвасынц адæймаджы. Чи сæм хъуса, уыдонæн сатæг хæххон суадоны донау æхсызгонæй удæй-удмæ дзурынц фыдæлтыккон хæзна-æгъдæуттæ æмæ фарны фæтк. Уыдонæй у Айларты Измаил. Мадзура, хæдæфсарм. Уæлдай ныхас дзы нæ фехъусдзынæ. Йе сныхас – бæрцбарст. Фæлæ цас æмæ цас хæзнатæ дары йæ зонд æмæ йæ хъаруйы æвæрæнты! Измаил у абоны бон æппæт Иры дзыллæтæн сæ фидæны царды фæтк æмæ рæсугъд æгъдæутты æргъæу хæзнадон. Йæ чингуытæ, йæ раныхасы цæры Иры æппæты зынаргъдæр хæзна – Фарн. Æвæццæгæн, алы хатт дæр, Измаилы дардмæ ауынгæйæ дæр, ме ‘ппæт удысконд йæхи уымæн æрбамбырдтæ кæны, мæ удæн хуыздæр цы ис, уыцы тæваг уымæн банкъарын. Мæхæдæг дæр æй нæ бамбарын, сæрæй бынмæ куыд сраст вæййын, цыма мæм æнæхъæн дзыллæ фæкæсы, уыйау. Уый, æвæццæгæн, Измаилы уды цы ирон фарн цæры кувинагау сыгъдæгæй, уый тыхджын тæваджы «аххос» у. Нæ абоны царды йæ ис рахонæн ирон фарны, цардыуаг æмæ табуйаг æгъдæутты фæстаг могикан. Ахæмæн та йæ алы къахдзæф, йæ алы сныхасмæ дæр лæмбынæг æмæ къæрцхъус зæрдæйы хицау хъæуы. Ахæм адæймæгтæ алы нациты дæр сты йе стырдæр хæзнатæй…     ХОЗИТЫ Барис: Цæмæй адæймагæй фыссæг рауайа, уый тыххæй хъуамæ æнусты сагъæс йæ зæрдæйы æрцæра. Æнусты сагъæс цадæггай куы райхалæм, уæд ма ссардзыстæм æнусты хъыг, цин, хъынцъым, фарн, намыс, кад æмæ рад. Бæрзонд уазнысантæ кæй риуы сабухынц, кæй зонд ныррухс кæнынц, кæй зæрдæ схъарм кæнынц, уымæн та йæ миддунейы æрдзон хуызы равзæры сфæлдыстадон уавæр. Сфæлдыстадон уавæр та уæлтæмæнадæн бацæттæ кæны æрбадæн бынат. Тæхудиаг куыд нæ вæййы, уæлтæмæнад кæй зæрдæйы дуæрттæ бахойы, уый. Хуыцауы фæндæй йын лæвæрд æрцæуы курдиат. Зæххон удыл æрвон хорзæх куы сæмбæлы, уæд æй цæстыгагуыйау хъахъхъæнын хъæуы. Авгау ын æрхауынæй тæрсын хъæуы, сау фæрдыгау Хуыцауы хуызæн ын табу кæнын хъæуы. Уыцы домæнты аккаг алчи нæ разыны, æмæ уыйадыл йæ курдиат уардийы сыфтау нæ райхæлы, афтæмæй бахус вæййы. Нæ фыдæлтæ-иу ахæмæй хуымæтæджы нæ загътой: курдиат æм уыд, æмæ йæ æвæрын нæ базыдта. Ныхас, кæй зæгъын æй хъæуы, айдагъ дзырдаивадыл нæ цыд, фæлæ алыхуызон дæсныйæдтыл дæр. Æцæг дзы алы ран дæр йæ сæйраг хъуыды баст уыдис курдиатимæ. Æмæ уый хъахъхъæнын чи базоны, ахæм удыхъæдæй фæзæгъынц: Хуыцауæй арфæгонд, цардæй разы, зæрдæйæ бæрзонд. Æнусты сагъæс рагæй-æрæгмæ дæр кæй риуы æрцард, уыцы ирон фысджытæй иу у – поэт, прозаик, публицист æмæ фольклорист Айларты Измаил.     ДЗУГАЕВА-МУРАШЕВА Римма: Этнограф, писатель, публицист, автор уникальной книги по этно-графии «ИРОН ФАРН» – Айларов Измаил Харитонович – человек, которому небезразлична судьба бу-дущего родной Осетии, человек, который собрал и собирает по крупицам традиции и обычаи предков. Он патриот Осетии, человек, который борется за сохранение осетинского языка. Айларов Измаил Харитонович – человек-легенда, ходячая энциклопедия, постоянный консультант по всем вопросам в области литературы и этнографии. Выдержки из его произведений и публицистических статей стали цитатами. Встречи с Айларовым И.Х. – живой пример для подражания и любви к удивительно сказочным уголкам Осетии, к историческим памятникам, традициям и культуре осетинского народа.

Ацы аз журналы нымад ёрцыд Нафи ёмё Шамилы азёй

Ацы аз журналы нымад æрцыд Нафи æмæ Шамилы азæй

ДЗЫРДЫ ФАРН:

«Мæнæн уыд царды иу бæрзонд Стъалы, ирон дзырды Куыр-далæгон – йæ ном».

«Куы цæрæм, – уæд чысыл æмæ дзæбæх, Куы  хауæм, – уæд стъалыйау бæрзондæй».

Редакцийы кусджытё

Редакцийы кусджытæ

Хетагкаты Оксана
сӕйраг редактор
Гусалты Барис
прозӕйы хайад
Касаты Батрадз
поэзийы хайад
Тъехты Тамерлан
критикӕйӕ хайад
Джусойты Нина
шеф-редактор
Багаты Марат
версткӕ
Previous
Next

ÆВЗАДЖЫ ТЫХХÆЙ:

"Кæд райсом фесæфдзæнис ме `взаг,
Уæд абон æз мæлæтмæ дæн цæттæ."

"Мах абон цы ирон æвзагæй дзурæм, уый Елхотæй дæлæмæ нæ, фæлæ уырдыгæй уæлæмæ нæ хъæуы."

Хъуыды кæнæн ис æрмæстдæр иу æвзагыл. Цалдæр æвзагæй талф-тулфæй куы дзурай, уæд дын сæ иу дæр хъуыды кæныны хотых не суыдзæн. Кусынæн дын гарз куы нæ уа, уæд куыст дæр нæй. Цалдæр æвзагыл хъуыды кæныныл куы архайай, уæд æппындæр хъуыды кæнын хъом нал уыдзынæ.

Мыдыбындз йæхи мыдыл куы атигъ кæна, раст уыйау уайы дæхи дæ мадæлон æвзагыл æнæрвæссонæй æвдисын дæр.

13-æм скъолайы сфæлдыстадон къорд "ТАЛАТÆ"

13-ём скъолайы сфёлдыстадон къорд "ТАЛАТЁ"

Закрыть меню